બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 222

શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રહ્મન્ વર્ણધર્માન્ વિશેષતઃ
ચતુરાશ્રમધર્માંશ્ ચ દ્વિજવર્ય બ્રવીહિ તાન્ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ યથાક્રમમ્
શૃણુધ્વં સંયતા ભૂત્વા વર્ણધર્માન્ મયોદિતાન્ ॥

દાનદયાતપોદેવ યજ્ઞસ્વાધ્યાયતત્પરઃ
નિત્યોદકી ભવેદ્ વિપ્રઃ કુર્યાચ્ ચાગ્નિપરિગ્રહમ્ ॥

વૃત્ત્યર્થં યાજયેત્ ત્વ્ અન્યાન્ દ્વિજાન્ અધ્યાપયેત્ તથા
કુર્યાત્ પ્રતિગ્રહાદાનં યજ્ઞાર્થં જ્ઞાનતો દ્વિજાઃ ॥

સર્વલોકહિતં કુર્યાન્ નાહિતં કસ્યચિદ્ દ્વિજાઃ
મૈત્રી સમસ્તસત્ત્વેષુ બ્રાહ્મણસ્યોત્તમં ધનમ્ ॥

ગવિ રત્ને ચ પારક્યે સમબુદ્ધિર્ ભવેદ્ દ્વિજાઃ
ઋતાવ્ અભિગમઃ પત્ન્યાં શસ્યતે વાસ્ય ભો દ્વિજાઃ ॥

દાનાનિ દદ્યાદ્ ઇચ્છાતો દ્વિજેભ્યઃ ક્ષત્રિયો ઽપિ હિ
યજેચ્ ચ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ અધીયીત ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

શસ્ત્રાજીવો મહીરક્ષા પ્રવરા તસ્ય જીવિકા
તસ્યાપિ પ્રથમે કલ્પે પૃથિવીપરિપાલનમ્ ॥

ધરિત્રીપાલનેનૈવ કૃતકૃત્યા નરાધિપાઃ
ભવન્તિ નૃપતે રક્ષા યતો યજ્ઞાદિકર્મણામ્ ॥

દુષ્ટાનાં શાસનાદ્ રાજા શિષ્ટાનાં પરિપાલનાત્
પ્રાપ્નોત્ય્ અભિમતાંલ્ લોકાન્ વર્ણસંસ્થાપકો નૃપઃ ॥

પાશુપાલ્યં વણિજ્યાં ચ કૃષિં ચ મુનિસત્તમાઃ
વૈશ્યાય જીવિકાં બ્રહ્મા દદૌ લોકપિતામહઃ ॥

તસ્યાપ્ય્ અધ્યયનં યજ્ઞો દાનં ધર્મશ્ ચ શસ્યતે
નિત્યનૈમિત્તિકાદીનામ્ અનુષ્ઠાનં ચ કર્મણામ્ ॥

દ્વિજાતિસંશ્રયં કર્મ તદર્થં તેન પોષણમ્
ક્રયવિક્રયજૈર્ વાપિ ધનૈઃ કારુભવૈસ્ તુ વા ॥

દાનં દદ્યાચ્ ચ શૂદ્રો ઽપિ પાકયજ્ઞૈર્ યજેત ચ
પિત્ર્યાદિકં ચ વૈ સર્વં શૂદ્રઃ કુર્વીત તેન વૈ ॥

ભૃત્યાદિભરણાર્થાય સર્વેષાં ચ પરિગ્રહાઃ
ઋતુકાલાભિગમનં સ્વદારેષુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

દયા સમસ્તભૂતેષુ તિતિક્ષા નાભિમાનિતા
સત્યં શૌચમ્ અનાયાસો મઙ્ગલં પ્રિયવાદિતા ॥

મૈત્રી ચૈવાસ્પૃહા તદ્વદ્ અકાર્પણ્યં દ્વિજોત્તમાઃ
અનસૂયા ચ સામાન્યા વર્ણાનાં કથિતા ગુણાઃ ॥

આશ્રમાણાં ચ સર્વેષામ્ એતે સામાન્યલક્ષણાઃ
ગુણાસ્ તથોપધર્માશ્ ચ વિપ્રાદીનામ્ ઇમે દ્વિજાઃ ॥

ક્ષાત્રં કર્મ દ્વિજસ્યોક્તં વૈશ્યકર્મ તથાપદિ
રાજન્યસ્ય ચ વૈશ્યોક્તં શૂદ્રકર્માણિ ચૈતયોઃ ॥

સસામર્થ્યે સતિ ત્યાજ્યમ્ ઉભાભ્યામ્ અપિ ચ દ્વિજાઃ
તદ્ એવાપદિ કર્તવ્યં ન કુર્યાત્ કર્મસંકરમ્ ॥

ઇત્ય્ એતે કથિતા વિપ્રા વર્ણધર્મા મયાદ્ય વૈ
ધર્મમ્ આશ્રમિણાં સમ્યગ્ બ્રુવતો ઽપિ નિબોધત ॥

બાલઃ કૃતોપનયનો વેદાહરણતત્પરઃ
ગુરોર્ ગેહે વસન્ વિપ્રા બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ॥

શૌચાચારરતસ્ તત્ર કાર્યં શુશ્રૂષણં ગુરોઃ
વ્રતાનિ ચરતા ગ્રાહ્યો વેદશ્ ચ કૃતબુદ્ધિના ॥

ઉભે સંધ્યે રવિં વિપ્રાસ્ તથૈવાગ્નિં સમાહિતઃ
ઉપતિષ્ઠેત્ તથા કુર્યાદ્ ગુરોર્ અપ્ય્ અભિવાદનમ્ ॥

સ્થિતે તિષ્ઠેદ્ વ્રજેદ્ યાતિ નીચૈર્ આસીત ચાસિતે
શિષ્યો ગુરૌ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રતિકૂલં ચ સંત્યજેત્ ॥

તેનૈવોક્તં પઠેદ્ વેદં નાન્યચિત્તઃ પુરસ્થિતઃ
અનુજ્ઞાતં ચ ભિક્ષાન્નમ્ અશ્નીયાદ્ ગુરુણા તતઃ ॥

અવગાહેદ્ અપઃ પૂર્વમ્ આચાર્યેણાવગાહિતાઃ
સમિજ્જલાદિકં ચાસ્ય કલ્યકલ્યમ્ ઉપાનયેત્ ॥

ગૃહીતગ્રાહ્યવેદશ્ ચ તતો ઽનુજ્ઞામ્ અવાપ્ય વૈ
ગાર્હસ્થ્યમ્ આવસેત્ પ્રાજ્ઞો નિષ્પન્નગુરુનિષ્કૃતિઃ ॥

વિધિનાવાપ્તદારસ્ તુ ધનં પ્રાપ્ય સ્વકર્મણા
ગૃહસ્થકાર્યમ્ અખિલં કુર્યાદ્ વિપ્રાઃ સ્વશક્તિતઃ ॥

નિર્વાપેણ પિતૄન્ અર્ચ્ય યજ્ઞૈર્ દેવાંસ્ તથાતિથીન્
અન્નૈર્ મુનીંશ્ ચ સ્વાધ્યાયૈર્ અપત્યેન પ્રજાપતિમ્ ॥

બલિકર્મણા ભૂતાનિ વાક્સત્યેનાખિલં જગત્
પ્રાપ્નોતિ લોકાન્ પુરુષો નિજકર્મસમાર્જિતાન્ ॥

ભિક્ષાભુજશ્ ચ યે કેચિત્ પરિવ્રાડ્ બ્રહ્મચારિણઃ
તે ઽપ્ય્ અત્ર પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ગાર્હસ્થ્યં તેન વૈ પરમ્ ॥

વેદાહરણકાર્યેણ તીર્થસ્નાનાય ચ દ્વિજાઃ
અટન્તિ વસુધાં વિપ્રાઃ પૃથિવીદર્શનાય ચ ॥

અનિકેતા હ્ય્ અનાહારા યે તુ સાયંગૃહાસ્ તુ તે
તેષાં ગૃહસ્થઃ સતતં પ્રતિષ્ઠા યોનિર્ ઉચ્યતે ॥

તેષાં સ્વાગતદાનાનિ વક્તવ્યં મધુરં સદા
ગૃહાગતાનાં દદ્યાચ્ ચ શયનાસનભોજનમ્ ॥

અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે
સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમ્ આદાય ગચ્છતિ ॥

અવજ્ઞાનમ્ અહંકારો દમ્ભશ્ ચાપિ ગૃહે સતઃ
પરિવાદોપઘાતૌ ચ પારુષ્યં ચ ન શસ્યતે ॥

યશ્ ચ સમ્યક્ કરોત્ય્ એવં ગૃહસ્થઃ પરમં વિધિમ્
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તો લોકાન્ આપ્નોતિ ચોત્તમાન્ ॥

વયઃપરિણતૌ વિપ્રાઃ કૃતકૃત્યો ગૃહાશ્રમી
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય વનં ગચ્છેત્ સહૈવ વા ॥

પર્ણમૂલફલાહારઃ કેશશ્મશ્રુજટાધરઃ
ભૂમિશાયી ભવેત્ તત્ર મુનિઃ સર્વાતિથિર્ દ્વિજાઃ ॥

ચર્મકાશકુશૈઃ કુર્યાત્ પરિધાનોત્તરીયકે
તદ્વત્ ત્રિષવણં સ્નાનં શસ્તમ્ અસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥

દેવતાભ્યર્ચનં હોમઃ સર્વાભ્યાગતપૂજનમ્
ભિક્ષા બલિપ્રદાનં તુ શસ્તમ્ અસ્ય પ્રશસ્યતે ॥

વન્યસ્નેહેન ગાત્રાણામ્ અભ્યઙ્ગશ્ ચાપિ શસ્યતે
તપસ્યા તસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ શીતોષ્ણાદિસહિષ્ણુતા ॥

યસ્ ત્વ્ એતા નિયતશ્ ચર્યા વાનપ્રસ્થશ્ ચરેન્ મુનિઃ
સ દહત્ય્ અગ્નિવદ્ દોષાઞ્ જયેલ્ લોકાંશ્ ચ શાશ્વતાન્ ॥

ચતુર્થશ્ ચાશ્રમો ભિક્ષોઃ પ્રોચ્યતે યો મનીષિભિઃ
તસ્ય સ્વરૂપં ગદતો બુધ્યધ્વં મમ સત્તમાઃ ॥

પુત્રદ્રવ્યકલત્રેષુ ત્યજેત્ સ્નેહં દ્વિજોત્તમાઃ
ચતુર્થમ્ આશ્રમસ્થાનં ગચ્છેન્ નિર્ધૂતમત્સરઃ ॥

ત્રૈવર્ણિકાંસ્ ત્યજેત્ સર્વાન્ આરમ્ભાન્ દ્વિજસત્તમાઃ
મિત્રાદિષુ સમો મૈત્રઃ સમસ્તેષ્વ્ એવ જન્તુષુ ॥

જરાયુજાણ્ડજાદીનાં વાઙ્મનઃકર્મભિઃ ક્વચિત્
યુક્તઃ કુર્વીત ન દ્રોહં સર્વસઙ્ગાંશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

એકરાત્રસ્થિતિર્ ગ્રામે પઞ્ચરાત્રસ્થિતિઃ પુરે
તથા પ્રીતિર્ ન તિર્યક્ષુ દ્વેષો વા નાસ્ય જાયતે ॥

પ્રાણયાત્રાનિમિત્તં ચ વ્યઙ્ગારે ઽભુક્તવજ્જને
કાલે પ્રશસ્તવર્ણાનાં ભિક્ષાર્થી પર્યટેદ્ ગૃહાન્ ॥

અલાભે ન વિષાદી સ્યાલ્ લાભે નૈવ ચ હર્ષયેત્
પ્રાણયાત્રિકમાત્રઃ સ્યાન્ માત્રાસઙ્ગાદ્ વિનિર્ગતઃ ॥

અતિપૂજિતલાભાંસ્ તુ જુગુપ્સં ચૈવ સર્વતઃ
અતિપૂજિતલાભૈસ્ તુ યતિર્ મુક્તો ઽપિ બધ્યતે ॥

કામઃ ક્રોધસ્ તથા દર્પો લોભમોહાદયશ્ ચ યે
તાંસ્ તુ દોષાન્ પરિત્યજ્ય પરિવ્રાણ્ નિર્મમો ભવેત્ ॥

અભયં સર્વસત્ત્વેભ્યો દત્ત્વા યશ્ ચરતે મહીમ્
તસ્ય દેહાદ્ વિમુક્તસ્ય ભયં નોત્પદ્યતે ક્વચિત્ ॥

કૃત્વાગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શારીરમ્ અગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ
વિપ્રસ્ તુ ભિક્ષોપગતૈર્ હવિર્ભિશ્ ચિતાગ્નિના સ વ્રજતિ સ્મ લોકાન્

મોક્ષાશ્રમં યશ્ ચરતે યથોક્તં શુચિશ્ ચ સંકલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ
અનિન્ધનં જ્યોતિર્ ઇવ પ્રશાન્તં સ બ્રહ્મલોકં વ્રજતિ દ્વિજાતિઃ