Brahma Purana · Chapter 173

ṛṣisattram iti khyātam ṛṣayaḥ sapta nārada
niṣedus tapase yatra yatra bhīmeśvaraḥ śivaḥ //

tatredaṃ vṛttam ākhyāsye devarṣipitṛbṛṃhitam
śṛṇu yatnena vakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham //

saptadhā vyabhajan gaṅgām ṛṣayaḥ sapta nārada
vāsiṣṭhī dākṣiṇeyī syād vaiśvāmitrī taduttarā //

vāmadevy aparā jñeyā gautamī madhyataḥ śubhā
bhāradvājī smṛtā cānyā ātreyī cety athāparā //

jāmadagnī tathā cānyā vyapadiṣṭā tu saptadhā
taiḥ sarvair ṛṣibhis tatra yaṣṭum iṣṭair mahātmabhiḥ //

niṣpāditaṃ mahāsattram ṛṣibhiḥ pāradarśibhiḥ
etasminn antare tatra devānāṃ prabalo ripuḥ //

viśvarūpa iti khyāto munīnāṃ sattram abhyagāt
brahmacaryeṇa tapasā tān ārādhya yathāvidhi
vinayenātha papraccha ṛṣīn sarvān anukramāt //

dhruvaṃ sarve yathākāmaṃ mama svāsthyena hetunā
yathā syād balavān putro devānām api durdharaḥ
yajñair vā tapasā vāpi munayo vaktum arhatha //

tatra prāha mahābuddhir viśvāmitro mahāmanāḥ //

karmaṇā tāta labhyante phalāni vividhāni ca
trayāṇāṃ kāraṇānāṃ ca karma prathamakāraṇam //

tataś ca kāraṇaṃ kartā tataś cānyat prakīrtitam
upādānaṃ tathā bījaṃ na ca karma vidur budhāḥ //

karmaṇāṃ kāraṇatvaṃ ca kāraṇe puṣkale sati
bhāvābhāvau phale dṛṣṭau tasmāt karmāśritaṃ phalam //

karmāpi dvividhaṃ jñeyaṃ kriyamāṇaṃ tathā kṛtam
kartavyaṃ kriyamāṇasya sādhanaṃ yad yad ucyate //

tadbhāvāḥ karmasiddhau ca ubhayatrāpi kāraṇam
yad yad bhāvayate jantuḥ karma kurvan vicakṣaṇaḥ //

tadbhāvanānurūpeṇa phalaniṣpattir ucyate
karoti karma vidhivad vinā bhāvanayā yadi //

anyathā syāt phalaṃ sarvaṃ tasya bhāvānurūpataḥ
tasmāt tapo vrataṃ dānaṃ japayajñādikāḥ kriyāḥ //

karmaṇas tv anurūpeṇa phalaṃ dāsyanti bhāvataḥ
tasmād bhāvānurūpeṇa karma vai dāsyate phalam //

bhāvas tu trividho jñeyaḥ sāttviko rājasas tathā
tāmasas tu tathā jñeyaḥ phalaṃ karmānusārataḥ //

bhāvanānuguṇaṃ ceti vicitrā karmaṇāṃ sthitiḥ
tasmād icchānusāreṇa bhāvaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ //

paścāt karmāpi kartavyaṃ phaladātāpi tadvidham
phalaṃ dadāti phalināṃ phale yadi pravartate //

karmakāro na tatrāsti kuryāt karma svabhāvataḥ
tad eva copadānādi sattvādiguṇabhedataḥ //

bhāvāt prārabhate tadvad bhāvaiḥ phalam avāpyate
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ karma caiva hi kāraṇam //

bhāvasthitaṃ bhavet karma muktidaṃ bandhakāraṇam
svabhāvānuguṇaṃ karma svasyaiveha paratra ca //

phalāni vividhāny āśu karoti samatānugam
eka eva padārtho 'sau bhāvair bhedaḥ pradṛśyate //

kriyate bhujyate vāpi tasmād bhāvo viśiṣyate
yathābhāvaṃ karma kuru yathepsitam avāpsyasi //

etac chrutvā ṛṣer vākyaṃ viśvāmitrasya dhīmataḥ
tapas taptvā bahukālaṃ tāmasaṃ bhāvam āśritaḥ //

viśvarūpaḥ karma bhīmaṃ cakāra surabhīṣaṇam
paśyatsu ṛṣimukhyeṣu vāryamāṇo 'pi nityaśaḥ //

ātmakopānusāreṇa bhīmaṃ karma tathākarot
bhīṣaṇe kuṇḍakhāte tu bhīṣaṇe jātavedasi //

bhīṣaṇaṃ raudrapuruṣaṃ dhyātvātmānaṃ guhāśayam
evaṃ tapantam ālakṣya vāg uvācāśarīriṇī //

jaṭājūṭaṃ vinātmānaṃ na ca vṛtro vyajīyata
vṛthātmānaṃ viśvarūpo juhuyāj jātavedasi //

sa evendraḥ sa varuṇaḥ sa ca syāt sarvam eva ca
tyaktvātmānaṃ jaṭāmātraṃ hutavān vṛjinodbhavaḥ //

vṛtra ity ucyate vede sa cāpi vṛjino 'bhavat
bhīmasya mahimānaṃ ko jānāti jagadīśituḥ //

sṛjaty aśeṣam api yo na ca saṅgena lipyate
virarāmeti saṃkīrtya sā vāṇy enaṃ munīśvarāḥ //

bhīmeśvaraṃ namaskṛtya jagmuḥ svaṃ svam athāśramam
viśvarūpo mahābhīmo bhīmakarmā tathākṛtiḥ //

bhīmabhāvo bhīmatanuṃ dhyātvātmānaṃ juhāva ha
tasmād bhīmeśvaro devaḥ purāṇe paripaṭhyate
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca muktidaṃ nātra saṃśayaḥ //

iti paṭhati śṛṇoti yaś ca bhaktyā vibudhapatiṃ śivam atra bhīmarūpam
jagati viditam aśeṣapāpahāri smṛtipadaśaraṇena muktidaś ca

godāvarī tāvad aśeṣapāpa samūhahantrī paramārthadātrī
sadaiva sarvatra viśeṣatas tu yatrāmburāśiṃ samanupraviṣṭā

snātvā tu tasmin sukṛtī śarīrī godāvarīvāridhisaṃgame yaḥ
uddhṛtya tīvrān nirayād aśeṣāt sa pūrvajān yāti puraṃ purāreḥ

vedāntavedyaṃ yad upāsitavyaṃ tad brahma sākṣāt khalu bhīmanāthaḥ
dṛṣṭe hi tasmin na punar viśanti śarīriṇaḥ saṃsmṛtim ugraduḥkhām