બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 173

ઋષિસત્ત્રમ્ ઇતિ ખ્યાતમ્ ઋષયઃ સપ્ત નારદ
નિષેદુસ્ તપસે યત્ર યત્ર ભીમેશ્વરઃ શિવઃ ॥

તત્રેદં વૃત્તમ્ આખ્યાસ્યે દેવર્ષિપિતૃબૃંહિતમ્
શૃણુ યત્નેન વક્ષ્યામિ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ॥

સપ્તધા વ્યભજન્ ગઙ્ગામ્ ઋષયઃ સપ્ત નારદ
વાસિષ્ઠી દાક્ષિણેયી સ્યાદ્ વૈશ્વામિત્રી તદુત્તરા ॥

વામદેવ્ય્ અપરા જ્ઞેયા ગૌતમી મધ્યતઃ શુભા
ભારદ્વાજી સ્મૃતા ચાન્યા આત્રેયી ચેત્ય્ અથાપરા ॥

જામદગ્ની તથા ચાન્યા વ્યપદિષ્ટા તુ સપ્તધા
તૈઃ સર્વૈર્ ઋષિભિસ્ તત્ર યષ્ટુમ્ ઇષ્ટૈર્ મહાત્મભિઃ ॥

નિષ્પાદિતં મહાસત્ત્રમ્ ઋષિભિઃ પારદર્શિભિઃ
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દેવાનાં પ્રબલો રિપુઃ ॥

વિશ્વરૂપ ઇતિ ખ્યાતો મુનીનાં સત્ત્રમ્ અભ્યગાત્
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા તાન્ આરાધ્ય યથાવિધિ
વિનયેનાથ પપ્રચ્છ ઋષીન્ સર્વાન્ અનુક્રમાત્ ॥

ધ્રુવં સર્વે યથાકામં મમ સ્વાસ્થ્યેન હેતુના
યથા સ્યાદ્ બલવાન્ પુત્રો દેવાનામ્ અપિ દુર્ધરઃ
યજ્ઞૈર્ વા તપસા વાપિ મુનયો વક્તુમ્ અર્હથ ॥

તત્ર પ્રાહ મહાબુદ્ધિર્ વિશ્વામિત્રો મહામનાઃ ॥

કર્મણા તાત લભ્યન્તે ફલાનિ વિવિધાનિ ચ
ત્રયાણાં કારણાનાં ચ કર્મ પ્રથમકારણમ્ ॥

તતશ્ ચ કારણં કર્તા તતશ્ ચાન્યત્ પ્રકીર્તિતમ્
ઉપાદાનં તથા બીજં ન ચ કર્મ વિદુર્ બુધાઃ ॥

કર્મણાં કારણત્વં ચ કારણે પુષ્કલે સતિ
ભાવાભાવૌ ફલે દૃષ્ટૌ તસ્માત્ કર્માશ્રિતં ફલમ્ ॥

કર્માપિ દ્વિવિધં જ્ઞેયં ક્રિયમાણં તથા કૃતમ્
કર્તવ્યં ક્રિયમાણસ્ય સાધનં યદ્ યદ્ ઉચ્યતે ॥

તદ્ભાવાઃ કર્મસિદ્ધૌ ચ ઉભયત્રાપિ કારણમ્
યદ્ યદ્ ભાવયતે જન્તુઃ કર્મ કુર્વન્ વિચક્ષણઃ ॥

તદ્ભાવનાનુરૂપેણ ફલનિષ્પત્તિર્ ઉચ્યતે
કરોતિ કર્મ વિધિવદ્ વિના ભાવનયા યદિ ॥

અન્યથા સ્યાત્ ફલં સર્વં તસ્ય ભાવાનુરૂપતઃ
તસ્માત્ તપો વ્રતં દાનં જપયજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥

કર્મણસ્ ત્વ્ અનુરૂપેણ ફલં દાસ્યન્તિ ભાવતઃ
તસ્માદ્ ભાવાનુરૂપેણ કર્મ વૈ દાસ્યતે ફલમ્ ॥

ભાવસ્ તુ ત્રિવિધો જ્ઞેયઃ સાત્ત્વિકો રાજસસ્ તથા
તામસસ્ તુ તથા જ્ઞેયઃ ફલં કર્માનુસારતઃ ॥

ભાવનાનુગુણં ચેતિ વિચિત્રા કર્મણાં સ્થિતિઃ
તસ્માદ્ ઇચ્છાનુસારેણ ભાવં કુર્યાદ્ વિચક્ષણઃ ॥

પશ્ચાત્ કર્માપિ કર્તવ્યં ફલદાતાપિ તદ્વિધમ્
ફલં દદાતિ ફલિનાં ફલે યદિ પ્રવર્તતે ॥

કર્મકારો ન તત્રાસ્તિ કુર્યાત્ કર્મ સ્વભાવતઃ
તદ્ એવ ચોપદાનાદિ સત્ત્વાદિગુણભેદતઃ ॥

ભાવાત્ પ્રારભતે તદ્વદ્ ભાવૈઃ ફલમ્ અવાપ્યતે
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં કર્મ ચૈવ હિ કારણમ્ ॥

ભાવસ્થિતં ભવેત્ કર્મ મુક્તિદં બન્ધકારણમ્
સ્વભાવાનુગુણં કર્મ સ્વસ્યૈવેહ પરત્ર ચ ॥

ફલાનિ વિવિધાન્ય્ આશુ કરોતિ સમતાનુગમ્
એક એવ પદાર્થો ઽસૌ ભાવૈર્ ભેદઃ પ્રદૃશ્યતે ॥

ક્રિયતે ભુજ્યતે વાપિ તસ્માદ્ ભાવો વિશિષ્યતે
યથાભાવં કર્મ કુરુ યથેપ્સિતમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા ઋષેર્ વાક્યં વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ
તપસ્ તપ્ત્વા બહુકાલં તામસં ભાવમ્ આશ્રિતઃ ॥

વિશ્વરૂપઃ કર્મ ભીમં ચકાર સુરભીષણમ્
પશ્યત્સુ ઋષિમુખ્યેષુ વાર્યમાણો ઽપિ નિત્યશઃ ॥

આત્મકોપાનુસારેણ ભીમં કર્મ તથાકરોત્
ભીષણે કુણ્ડખાતે તુ ભીષણે જાતવેદસિ ॥

ભીષણં રૌદ્રપુરુષં ધ્યાત્વાત્માનં ગુહાશયમ્
એવં તપન્તમ્ આલક્ષ્ય વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ॥

જટાજૂટં વિનાત્માનં ન ચ વૃત્રો વ્યજીયત
વૃથાત્માનં વિશ્વરૂપો જુહુયાજ્ જાતવેદસિ ॥

સ એવેન્દ્રઃ સ વરુણઃ સ ચ સ્યાત્ સર્વમ્ એવ ચ
ત્યક્ત્વાત્માનં જટામાત્રં હુતવાન્ વૃજિનોદ્ભવઃ ॥

વૃત્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે વેદે સ ચાપિ વૃજિનો ઽભવત્
ભીમસ્ય મહિમાનં કો જાનાતિ જગદીશિતુઃ ॥

સૃજત્ય્ અશેષમ્ અપિ યો ન ચ સઙ્ગેન લિપ્યતે
વિરરામેતિ સંકીર્ત્ય સા વાણ્ય્ એનં મુનીશ્વરાઃ ॥

ભીમેશ્વરં નમસ્કૃત્ય જગ્મુઃ સ્વં સ્વમ્ અથાશ્રમમ્
વિશ્વરૂપો મહાભીમો ભીમકર્મા તથાકૃતિઃ ॥

ભીમભાવો ભીમતનું ધ્યાત્વાત્માનં જુહાવ હ
તસ્માદ્ ભીમેશ્વરો દેવઃ પુરાણે પરિપઠ્યતે
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ મુક્તિદં નાત્ર સંશયઃ ॥

ઇતિ પઠતિ શૃણોતિ યશ્ ચ ભક્ત્યા વિબુધપતિં શિવમ્ અત્ર ભીમરૂપમ્
જગતિ વિદિતમ્ અશેષપાપહારિ સ્મૃતિપદશરણેન મુક્તિદશ્ ચ

ગોદાવરી તાવદ્ અશેષપાપ સમૂહહન્ત્રી પરમાર્થદાત્રી
સદૈવ સર્વત્ર વિશેષતસ્ તુ યત્રામ્બુરાશિં સમનુપ્રવિષ્ટા

સ્નાત્વા તુ તસ્મિન્ સુકૃતી શરીરી ગોદાવરીવારિધિસંગમે યઃ
ઉદ્ધૃત્ય તીવ્રાન્ નિરયાદ્ અશેષાત્ સ પૂર્વજાન્ યાતિ પુરં પુરારેઃ

વેદાન્તવેદ્યં યદ્ ઉપાસિતવ્યં તદ્ બ્રહ્મ સાક્ષાત્ ખલુ ભીમનાથઃ
દૃષ્ટે હિ તસ્મિન્ ન પુનર્ વિશન્તિ શરીરિણઃ સંસ્મૃતિમ્ ઉગ્રદુઃખામ્