Brahma Purana · Chapter 170

cakṣustīrtham iti khyātaṃ rūpasaubhāgyadāyakam
yatra yogeśvaro devo gautamyā dakṣiṇe taṭe //

puraṃ bhauvanam ākhyātaṃ girimūrdhny abhidhīyate
yatrāsau bhauvano rājā kṣatradharmaparāyaṇaḥ //

tasmin puravare kaścid brāhmaṇo vṛddhakauśikaḥ
tatputro gautama iti khyāto vedaviduttamaḥ //

tasya mātur manodoṣād viparīto 'bhavad dvijaḥ
sakhā tasya vaṇik kaścin maṇikuṇḍala ucyate //

tena sakhyaṃ dvijasyāsīd viṣamaṃ dvijavaiśyayoḥ
śrīmaddaridrayor nityaṃ parasparahitaiṣiṇoḥ //

kadācid gautamo vaiśyaṃ vitteśaṃ maṇikuṇḍalam
prāhedaṃ vacanaṃ prītyā rahaḥ sthitvā punaḥ punaḥ //

gacchāmo dhanam ādātuṃ parvatān udadhīn api
yauvanaṃ tad vṛthā jñeyaṃ vinā saukhyānukūlyataḥ
dhanaṃ vinā tat kathaṃ syād aho dhiṅ nirdhanaṃ naram //

kuṇḍalo dvijam āhedaṃ matpitropārjitaṃ dhanam
bahv asti kiṃ dhanenādya kariṣye dvijasattama
dvijaḥ punar uvācedaṃ maṇikuṇḍalam ojasā //

dharmārthajñānakāmānāṃ ko nu tṛptaḥ praśasyate
utkarṣaprāptir evaiṣāṃ sakhe ślāghyā śarīriṇām //

svenaiva vyavasāyena dhanyā jīvanti jantavaḥ
paradattārthasaṃtuṣṭāḥ kaṣṭajīvina eva te //

sa putraḥ śasyate loke pitṛbhiś cābhinandyate
yaḥ paitryam abhilipseta na vācāpi tu kuṇḍala //

svabāhubalam āśritya yo 'rthān arjayate sutaḥ
sa kṛtārtho bhavel loke paitryaṃ vittaṃ na tu spṛśet //

svayam ārjya suto vittaṃ pitre dāsyati bandhave
taṃ tu putraṃ vijānīyād itaro yonikīṭakaḥ //

etac chrutvā tu tad vākyaṃ brāhmaṇasyābhilāṣiṇaḥ
tatheti matvā tadvākyaṃ ratnāny ādāya satvaraḥ //

ātmakīyāni vittāni gautamāya nyavedayat
dhanenaitena deśāṃś ca paribhramya yathāsukham //

dhanāny ādāya vittāni punar eṣyāmahe gṛham
satyam eva vaṇig vakti sa tu vipraḥ pratārakaḥ //

pāpātmā pāpacittaṃ ca na bubodha vaṇig dvijam
tau parasparam āmantrya mātāpitror ajānatoḥ //

deśād deśāntaraṃ yātau dhanārthaṃ tau vaṇigdvijau
vaṇigghastasthitaṃ vittaṃ brāhmaṇo hartum icchati //

yena kenāpy upāyena tad dhanaṃ hi samāhare
aho pṛthivyāṃ ramyāṇi nagarāṇi sahasraśaḥ //

iṣṭapradātryaḥ kāmasya devatā iva yoṣitaḥ
manoharās tatra tatra santi kiṃ kriyate mayā //

dhanam āhṛtya yatnena yoṣidbhyo yadi dīyate
bhujyante tās tato nityaṃ saphalaṃ jīvitaṃ hi tat //

nṛtyagītarato nityaṃ paṇyastrībhir alaṃkṛtaḥ
bhokṣye kathaṃ tu tad vittaṃ vaiśyān maddhastam āgatam //

evaṃ cintayamāno 'sau gautamaḥ prahasann iva
maṇikuṇḍalam āhedam adharmād eva jantavaḥ //

vṛddhiṃ sukham abhīṣṭāni prāpnuvanti na saṃśayaḥ
dharmiṣṭhāḥ prāṇino loke dṛśyante duḥkhabhāginaḥ //

tasmād dharmeṇa kiṃ tena duḥkhaikaphalahetunā //

nety uvāca tato vaiśyaḥ sukhaṃ dharme pratiṣṭhitam
pāpe duḥkhaṃ bhayaṃ śoko dāridryaṃ kleśa eva ca
yato dharmas tato muktiḥ svadharmaḥ kiṃ vinaśyati //

evaṃ vivadatos tatra saṃparāyas tayor abhūt
yasya pakṣo bhavej jyāyān sa parārtham avāpnuyāt //

pṛcchāvaḥ kasya prābalyaṃ dharmiṇo vāpy adharmiṇaḥ
vedāt tu laukikaṃ jyeṣṭhaṃ loke dharmāt sukhaṃ bhavet //

evaṃ vivadamānau tāv ūcatuḥ sakalāñ janān
dharmasya vāpy adharmasya prābalyam anayor bhuvi //

tad vadantu yathāvṛttam evam ūcatur ojasā
evaṃ tatrocire kecid ye dharmeṇānuvartinaḥ //

tair duḥkham anubhūyate pāpiṣṭhāḥ sukhino janāḥ
saṃparāye dhanaṃ sarvaṃ jitaṃ vipre nyavedayat //

maṇimān dharmavicchreṣṭhaḥ punar dharmaṃ praśaṃsati
maṇimantaṃ dvijaḥ prāha kiṃ dharmam anuśaṃsasi
tatheti cety āha vaiśyo brāhmaṇaḥ punar abravīt //

jitaṃ mayā dhanaṃ vaiśya nirlajjaḥ kiṃ nu bhāṣase
mayaiva vijito dharmo yatheṣṭacaraṇātmanā //

tad brāhmaṇavacaḥ śrutvā vaiśyaḥ sasmita ūcivān //

pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu
tathaiva tān sakhe manye yeṣāṃ dharmo na vidyate //

caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dharmaḥ prathama ucyate
paścād arthaś ca kāmaś ca sa dharmo mayi tiṣṭhati
kathaṃ brūṣe dvijaśreṣṭha mayā vijitam ity adaḥ //

dvijo vaiśyaṃ punaḥ prāha hastābhyāṃ jāyatāṃ paṇaḥ
tatheti manyate vaiśyas tau gatvā punar ūcatuḥ //

pūrvaval laukikān gatvā jitam ity abravīd dvijaḥ
karau chittvā tataḥ prāha kathaṃ dharmaṃ tu manyase
ākṣipto brāhmaṇenaivaṃ vaiśyo vacanam abravīt //

dharmam eva paraṃ manye prāṇaiḥ kaṇṭhagatair api
mātā pitā suhṛd bandhur dharma eva śarīriṇām //

evaṃ vivadamānau tāv arthavān brāhmaṇo 'bhavat
vimukto vaiśyakas tatra bāhubhyāṃ ca dhanena ca //

evaṃ bhramantau saṃprāptau gaṅgāṃ yogeśvaraṃ harim
yadṛcchayā muniśreṣṭha mithas tāv ūcatuḥ punaḥ //

vaiśyo gaṅgāṃ tu yogeśaṃ dharmam eva praśaṃsati
atikopād dvijo vaiśyam ākṣipan punar abravīt //

gataṃ dhanaṃ karau chinnāv avaśiṣṭo śubhir bhavān
tvam anyathā yadi brūṣa āhariṣye 'sinā śiraḥ //

vihasya punar āhedaṃ vaiśyo gautamam añjasā //

dharmam eva paraṃ manye yathecchasi tathā kuru
brāhmaṇāṃś ca gurūn devān vedān dharmaṃ janārdanam //

yas tu nindayate pāpo nāsau spṛśyo 'tha pāpakṛt
upekṣaṇīyo durvṛttaḥ pāpātmā dharmadūṣakaḥ //

tataḥ prāha sa kopena dharmaṃ yady anuśaṃsasi
āvayoḥ prāṇayor atra paṇaḥ syād iti vai mune //

evam ukte gautamena tathety āha vaṇik tadā
punar apy ūcatur ubhau lokāṃl lokās tathocire //

yogeśvarasya purato gautamyā dakṣiṇe taṭe
taṃ nipātya viśaṃ vipraś cakṣur utpāṭya cābravīt //

gato 'sīmāṃ daśāṃ vaiśya nityaṃ dharmapraśaṃsayā
gataṃ dhanaṃ gataṃ cakṣuś cheditau karapallavau
pṛṣṭo 'si mitra gacchāmi maivaṃ brūyāḥ kathāntare //

tasmin prayāte vaiśyo 'sau cintayām āsa cetasi
hā kaṣṭaṃ me kim abhavad dharmaikamanaso hare //

sa kuṇḍalo vaṇikśreṣṭho nirdhano gatabāhukaḥ
gatanetraḥ śucaṃ prāpto dharmam evānusaṃsmaran //

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kurvann āste mahītale
niśceṣṭo 'tha nirutsāhaḥ patitaḥ śokasāgare //

dināvasāne śarvaryām udite candramaṇḍale
ekādaśyāṃ śuklapakṣe tatrāyāti vibhīṣaṇaḥ //

sa tu yogeśvaraṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi
snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ saputro rākṣasair vṛtaḥ //

vibhīṣaṇasya hi suto vibhīṣaṇa ivāparaḥ
vaibhīṣaṇir iti khyātas tam apaśyad uvāca ha //

vaiśyasya vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ sa dharmavit
pitre nivedayām āsa laṅkeśāya mahātmane
sa tu laṅkeśvaraḥ prāha putraṃ prītyā guṇākaram //

śrīmān rāmo mama gurus tasya mānyaḥ sakhā mama
hanumān iti vikhyātas tenānīto girir mahān //

purā kāryāntare prāpte sarvauṣadhyāśrayo 'calaḥ
jāte kārye tam ādāya himavantam athāgamat //

viśalyakaraṇī ceti mṛtasaṃjīvanīti ca
tadānīya mahābuddhī rāmāyākliṣṭakarmaṇe //

nivedayitvā tat sādhyaṃ tasmin vṛtte samāgataḥ
punar giriṃ samādāya āgacchad devaparvatam //

tām ānīyāsya hṛdaye niveśaya hariṃ smaran
tataḥ prāpsyaty ayaṃ sarvam apekṣitam udāradhīḥ //

gacchatas tasya vegena viśalyakaraṇī punaḥ
apatad gautamītīre yatra yogeśvaro hariḥ //

tām oṣadhīṃ mama pitar darśayāśu vilamba mā
parārtiśamanād anyac chreyo na bhuvanatraye //

vibhīṣaṇas tathety uktvā tāṃ putrasyāpy adarśayat
iṣe tvety asya vṛkṣasya śākhāṃ ciccheda tatsutaḥ
vaiśyasya cāpi vai prītyā santaḥ parahite ratāḥ //

yatrāpatan nage cāsmin sa vṛkṣas tu pratāpavān
tasya śākhāṃ samādāya hṛdaye 'sya niveśaya
tatspṛṣṭamātra evāsau svakaṃ rūpam avāpnuyāt //

etac chrutvā pitur vākyaṃ vaibhīṣaṇir udāradhīḥ
tathā cakāra vai samyak kāṣṭhakhaṇḍaṃ nyaveśayat //

hṛdaye sa tu vaiśyo 'pi sacakṣuḥ sakaro 'bhavat
maṇimantrauṣadhīnāṃ hi vīryaṃ ko 'pi na budhyate //

tad eva kāṣṭham ādāya dharmam evānusaṃsmaran
snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ tathā yogeśvaraṃ harim //

namaskṛtvā punar agāt kāṣṭhakhaṇḍena vaiśyakaḥ
paribhraman nṛpapuraṃ mahāpuram iti śrutam //

mahārāja iti khyātas tatra rājā mahābalaḥ
tasya nāsti sutaḥ kaścit putrikā naṣṭalocanā //

saiva tasya sutā putras tasyāpi vratam īdṛśam
devo vā dānavo vāpi brāhmaṇaḥ kṣatriyo bhavet //

vaiśyo vā śūdrayonir vā saguṇo nirguṇo 'pi vā
tasmai deyā iyaṃ putrī yo netre āhariṣyati //

rājyena saha deyeyam iti rājā hy aghoṣayat
aharniśam asau vaiśyaḥ śrutvā ghoṣam athābravīt //

ahaṃ netre āhariṣye rājaputryā asaṃśayam //

taṃ vaiśyaṃ tarasādāya mahārājñe nyavedayat
tatkāṣṭhasparśamātreṇa sanetrābhūn nṛpātmajā //

tataḥ savismayo rājā ko bhavān iti cābravīt
vaiśyo rājñe yathāvṛttaṃ nyavedayad aśeṣataḥ //

brāhmaṇānāṃ prasādena dharmasya tapasas tathā
dānaprabhāvād yajñaiś ca vividhair bhūridakṣiṇaiḥ
divyauṣadhiprabhāvena mama sāmarthyam īdṛśam //

etad vaiśyavacaḥ śrutvā vismito 'bhūn mahīpatiḥ //

aho mahānubhāvo 'yaṃ prāyo vṛndārako bhavet
anyathaitādṛg anyasya sāmarthyaṃ dṛśyate katham
tasmād asmai tu tāṃ kanyāṃ pradāsye rājyapūrvikām //

iti saṃkalpya manasi kanyāṃ rājyaṃ ca dattavān
vihārārthaṃ gataḥ svairaṃ paraṃ khedam upāgataḥ //

na mitreṇa vinā rājyaṃ na mitreṇa vinā sukham
tam eva satataṃ vipraṃ cintayan vaiśyanandanaḥ //

etad eva sujātānāṃ lakṣaṇaṃ bhuvi dehinām
kṛpārdraṃ yan mano nityaṃ teṣām apy ahiteṣu hi //

mahānṛpo vanaṃ prāyāt sa rājā maṇikuṇḍalaḥ
tasmiñ śāsati rājyaṃ tu kadācid gautamaṃ dvijam //

hṛtasvaṃ dyūtakaiḥ pāpair apaśyan maṇikuṇḍalaḥ
tam ādāya dvijaṃ mitraṃ pūjayām āsa dharmavit //

dharmāṇāṃ tu prabhāvaṃ taṃ tasmai sarvaṃ nyavedayat
snāpayām āsa gaṅgāyāṃ taṃ sarvāghanivṛttaye //

tena vipreṇa sarvais taiḥ svakīyair gotrajair vṛtaḥ
vaiśyaiḥ svadeśasaṃbhūtair brāhmaṇasya tu bāndhavaiḥ //

vṛddhakauśikamukhyaiś ca tasmin yogeśvarāntike
yajñān iṣṭvā surān pūjya tataḥ svargam upeyivān //

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ mṛtasaṃjīvanaṃ viduḥ
cakṣustīrthaṃ sayogeśaṃ smaraṇād api puṇyadam
manaḥprasādajananaṃ sarvadurbhāvanāśanam //