બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 170

ચક્ષુસ્તીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં રૂપસૌભાગ્યદાયકમ્
યત્ર યોગેશ્વરો દેવો ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે ॥

પુરં ભૌવનમ્ આખ્યાતં ગિરિમૂર્ધ્ન્ય્ અભિધીયતે
યત્રાસૌ ભૌવનો રાજા ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ ॥

તસ્મિન્ પુરવરે કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વૃદ્ધકૌશિકઃ
તત્પુત્રો ગૌતમ ઇતિ ખ્યાતો વેદવિદુત્તમઃ ॥

તસ્ય માતુર્ મનોદોષાદ્ વિપરીતો ઽભવદ્ દ્વિજઃ
સખા તસ્ય વણિક્ કશ્ચિન્ મણિકુણ્ડલ ઉચ્યતે ॥

તેન સખ્યં દ્વિજસ્યાસીદ્ વિષમં દ્વિજવૈશ્યયોઃ
શ્રીમદ્દરિદ્રયોર્ નિત્યં પરસ્પરહિતૈષિણોઃ ॥

કદાચિદ્ ગૌતમો વૈશ્યં વિત્તેશં મણિકુણ્ડલમ્
પ્રાહેદં વચનં પ્રીત્યા રહઃ સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ ॥

ગચ્છામો ધનમ્ આદાતું પર્વતાન્ ઉદધીન્ અપિ
યૌવનં તદ્ વૃથા જ્ઞેયં વિના સૌખ્યાનુકૂલ્યતઃ
ધનં વિના તત્ કથં સ્યાદ્ અહો ધિઙ્ નિર્ધનં નરમ્ ॥

કુણ્ડલો દ્વિજમ્ આહેદં મત્પિત્રોપાર્જિતં ધનમ્
બહ્વ્ અસ્તિ કિં ધનેનાદ્ય કરિષ્યે દ્વિજસત્તમ
દ્વિજઃ પુનર્ ઉવાચેદં મણિકુણ્ડલમ્ ઓજસા ॥

ધર્માર્થજ્ઞાનકામાનાં કો નુ તૃપ્તઃ પ્રશસ્યતે
ઉત્કર્ષપ્રાપ્તિર્ એવૈષાં સખે શ્લાઘ્યા શરીરિણામ્ ॥

સ્વેનૈવ વ્યવસાયેન ધન્યા જીવન્તિ જન્તવઃ
પરદત્તાર્થસંતુષ્ટાઃ કષ્ટજીવિન એવ તે ॥

સ પુત્રઃ શસ્યતે લોકે પિતૃભિશ્ ચાભિનન્દ્યતે
યઃ પૈત્ર્યમ્ અભિલિપ્સેત ન વાચાપિ તુ કુણ્ડલ ॥

સ્વબાહુબલમ્ આશ્રિત્ય યો ઽર્થાન્ અર્જયતે સુતઃ
સ કૃતાર્થો ભવેલ્ લોકે પૈત્ર્યં વિત્તં ન તુ સ્પૃશેત્ ॥

સ્વયમ્ આર્જ્ય સુતો વિત્તં પિત્રે દાસ્યતિ બન્ધવે
તં તુ પુત્રં વિજાનીયાદ્ ઇતરો યોનિકીટકઃ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા તુ તદ્ વાક્યં બ્રાહ્મણસ્યાભિલાષિણઃ
તથેતિ મત્વા તદ્વાક્યં રત્નાન્ય્ આદાય સત્વરઃ ॥

આત્મકીયાનિ વિત્તાનિ ગૌતમાય ન્યવેદયત્
ધનેનૈતેન દેશાંશ્ ચ પરિભ્રમ્ય યથાસુખમ્ ॥

ધનાન્ય્ આદાય વિત્તાનિ પુનર્ એષ્યામહે ગૃહમ્
સત્યમ્ એવ વણિગ્ વક્તિ સ તુ વિપ્રઃ પ્રતારકઃ ॥

પાપાત્મા પાપચિત્તં ચ ન બુબોધ વણિગ્ દ્વિજમ્
તૌ પરસ્પરમ્ આમન્ત્ર્ય માતાપિત્રોર્ અજાનતોઃ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરં યાતૌ ધનાર્થં તૌ વણિગ્દ્વિજૌ
વણિગ્ઘસ્તસ્થિતં વિત્તં બ્રાહ્મણો હર્તુમ્ ઇચ્છતિ ॥

યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન તદ્ ધનં હિ સમાહરે
અહો પૃથિવ્યાં રમ્યાણિ નગરાણિ સહસ્રશઃ ॥

ઇષ્ટપ્રદાત્ર્યઃ કામસ્ય દેવતા ઇવ યોષિતઃ
મનોહરાસ્ તત્ર તત્ર સન્તિ કિં ક્રિયતે મયા ॥

ધનમ્ આહૃત્ય યત્નેન યોષિદ્ભ્યો યદિ દીયતે
ભુજ્યન્તે તાસ્ તતો નિત્યં સફલં જીવિતં હિ તત્ ॥

નૃત્યગીતરતો નિત્યં પણ્યસ્ત્રીભિર્ અલંકૃતઃ
ભોક્ષ્યે કથં તુ તદ્ વિત્તં વૈશ્યાન્ મદ્ધસ્તમ્ આગતમ્ ॥

એવં ચિન્તયમાનો ઽસૌ ગૌતમઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ
મણિકુણ્ડલમ્ આહેદમ્ અધર્માદ્ એવ જન્તવઃ ॥

વૃદ્ધિં સુખમ્ અભીષ્ટાનિ પ્રાપ્નુવન્તિ ન સંશયઃ
ધર્મિષ્ઠાઃ પ્રાણિનો લોકે દૃશ્યન્તે દુઃખભાગિનઃ ॥

તસ્માદ્ ધર્મેણ કિં તેન દુઃખૈકફલહેતુના ॥

નેત્ય્ ઉવાચ તતો વૈશ્યઃ સુખં ધર્મે પ્રતિષ્ઠિતમ્
પાપે દુઃખં ભયં શોકો દારિદ્ર્યં ક્લેશ એવ ચ
યતો ધર્મસ્ તતો મુક્તિઃ સ્વધર્મઃ કિં વિનશ્યતિ ॥

એવં વિવદતોસ્ તત્ર સંપરાયસ્ તયોર્ અભૂત્
યસ્ય પક્ષો ભવેજ્ જ્યાયાન્ સ પરાર્થમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પૃચ્છાવઃ કસ્ય પ્રાબલ્યં ધર્મિણો વાપ્ય્ અધર્મિણઃ
વેદાત્ તુ લૌકિકં જ્યેષ્ઠં લોકે ધર્માત્ સુખં ભવેત્ ॥

એવં વિવદમાનૌ તાવ્ ઊચતુઃ સકલાઞ્ જનાન્
ધર્મસ્ય વાપ્ય્ અધર્મસ્ય પ્રાબલ્યમ્ અનયોર્ ભુવિ ॥

તદ્ વદન્તુ યથાવૃત્તમ્ એવમ્ ઊચતુર્ ઓજસા
એવં તત્રોચિરે કેચિદ્ યે ધર્મેણાનુવર્તિનઃ ॥

તૈર્ દુઃખમ્ અનુભૂયતે પાપિષ્ઠાઃ સુખિનો જનાઃ
સંપરાયે ધનં સર્વં જિતં વિપ્રે ન્યવેદયત્ ॥

મણિમાન્ ધર્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ પુનર્ ધર્મં પ્રશંસતિ
મણિમન્તં દ્વિજઃ પ્રાહ કિં ધર્મમ્ અનુશંસસિ
તથેતિ ચેત્ય્ આહ વૈશ્યો બ્રાહ્મણઃ પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

જિતં મયા ધનં વૈશ્ય નિર્લજ્જઃ કિં નુ ભાષસે
મયૈવ વિજિતો ધર્મો યથેષ્ટચરણાત્મના ॥

તદ્ બ્રાહ્મણવચઃ શ્રુત્વા વૈશ્યઃ સસ્મિત ઊચિવાન્ ॥

પુલાકા ઇવ ધાન્યેષુ પુત્તિકા ઇવ પક્ષિષુ
તથૈવ તાન્ સખે મન્યે યેષાં ધર્મો ન વિદ્યતે ॥

ચતુર્ણાં પુરુષાર્થાનાં ધર્મઃ પ્રથમ ઉચ્યતે
પશ્ચાદ્ અર્થશ્ ચ કામશ્ ચ સ ધર્મો મયિ તિષ્ઠતિ
કથં બ્રૂષે દ્વિજશ્રેષ્ઠ મયા વિજિતમ્ ઇત્ય્ અદઃ ॥

દ્વિજો વૈશ્યં પુનઃ પ્રાહ હસ્તાભ્યાં જાયતાં પણઃ
તથેતિ મન્યતે વૈશ્યસ્ તૌ ગત્વા પુનર્ ઊચતુઃ ॥

પૂર્વવલ્ લૌકિકાન્ ગત્વા જિતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ દ્વિજઃ
કરૌ છિત્ત્વા તતઃ પ્રાહ કથં ધર્મં તુ મન્યસે
આક્ષિપ્તો બ્રાહ્મણેનૈવં વૈશ્યો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

ધર્મમ્ એવ પરં મન્યે પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈર્ અપિ
માતા પિતા સુહૃદ્ બન્ધુર્ ધર્મ એવ શરીરિણામ્ ॥

એવં વિવદમાનૌ તાવ્ અર્થવાન્ બ્રાહ્મણો ઽભવત્
વિમુક્તો વૈશ્યકસ્ તત્ર બાહુભ્યાં ચ ધનેન ચ ॥

એવં ભ્રમન્તૌ સંપ્રાપ્તૌ ગઙ્ગાં યોગેશ્વરં હરિમ્
યદૃચ્છયા મુનિશ્રેષ્ઠ મિથસ્ તાવ્ ઊચતુઃ પુનઃ ॥

વૈશ્યો ગઙ્ગાં તુ યોગેશં ધર્મમ્ એવ પ્રશંસતિ
અતિકોપાદ્ દ્વિજો વૈશ્યમ્ આક્ષિપન્ પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

ગતં ધનં કરૌ છિન્નાવ્ અવશિષ્ટો શુભિર્ ભવાન્
ત્વમ્ અન્યથા યદિ બ્રૂષ આહરિષ્યે ઽસિના શિરઃ ॥

વિહસ્ય પુનર્ આહેદં વૈશ્યો ગૌતમમ્ અઞ્જસા ॥

ધર્મમ્ એવ પરં મન્યે યથેચ્છસિ તથા કુરુ
બ્રાહ્મણાંશ્ ચ ગુરૂન્ દેવાન્ વેદાન્ ધર્મં જનાર્દનમ્ ॥

યસ્ તુ નિન્દયતે પાપો નાસૌ સ્પૃશ્યો ઽથ પાપકૃત્
ઉપેક્ષણીયો દુર્વૃત્તઃ પાપાત્મા ધર્મદૂષકઃ ॥

તતઃ પ્રાહ સ કોપેન ધર્મં યદ્ય્ અનુશંસસિ
આવયોઃ પ્રાણયોર્ અત્ર પણઃ સ્યાદ્ ઇતિ વૈ મુને ॥

એવમ્ ઉક્તે ગૌતમેન તથેત્ય્ આહ વણિક્ તદા
પુનર્ અપ્ય્ ઊચતુર્ ઉભૌ લોકાંલ્ લોકાસ્ તથોચિરે ॥

યોગેશ્વરસ્ય પુરતો ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
તં નિપાત્ય વિશં વિપ્રશ્ ચક્ષુર્ ઉત્પાટ્ય ચાબ્રવીત્ ॥

ગતો ઽસીમાં દશાં વૈશ્ય નિત્યં ધર્મપ્રશંસયા
ગતં ધનં ગતં ચક્ષુશ્ છેદિતૌ કરપલ્લવૌ
પૃષ્ટો ઽસિ મિત્ર ગચ્છામિ મૈવં બ્રૂયાઃ કથાન્તરે ॥

તસ્મિન્ પ્રયાતે વૈશ્યો ઽસૌ ચિન્તયામ્ આસ ચેતસિ
હા કષ્ટં મે કિમ્ અભવદ્ ધર્મૈકમનસો હરે ॥

સ કુણ્ડલો વણિક્શ્રેષ્ઠો નિર્ધનો ગતબાહુકઃ
ગતનેત્રઃ શુચં પ્રાપ્તો ધર્મમ્ એવાનુસંસ્મરન્ ॥

એવં બહુવિધાં ચિન્તાં કુર્વન્ન્ આસ્તે મહીતલે
નિશ્ચેષ્ટો ઽથ નિરુત્સાહઃ પતિતઃ શોકસાગરે ॥

દિનાવસાને શર્વર્યામ્ ઉદિતે ચન્દ્રમણ્ડલે
એકાદશ્યાં શુક્લપક્ષે તત્રાયાતિ વિભીષણઃ ॥

સ તુ યોગેશ્વરં દેવં પૂજયિત્વા યથાવિધિ
સ્નાત્વા તુ ગૌતમીં ગઙ્ગાં સપુત્રો રાક્ષસૈર્ વૃતઃ ॥

વિભીષણસ્ય હિ સુતો વિભીષણ ઇવાપરઃ
વૈભીષણિર્ ઇતિ ખ્યાતસ્ તમ્ અપશ્યદ્ ઉવાચ હ ॥

વૈશ્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા યથાવૃત્તં સ ધર્મવિત્
પિત્રે નિવેદયામ્ આસ લઙ્કેશાય મહાત્મને
સ તુ લઙ્કેશ્વરઃ પ્રાહ પુત્રં પ્રીત્યા ગુણાકરમ્ ॥

શ્રીમાન્ રામો મમ ગુરુસ્ તસ્ય માન્યઃ સખા મમ
હનુમાન્ ઇતિ વિખ્યાતસ્ તેનાનીતો ગિરિર્ મહાન્ ॥

પુરા કાર્યાન્તરે પ્રાપ્તે સર્વૌષધ્યાશ્રયો ઽચલઃ
જાતે કાર્યે તમ્ આદાય હિમવન્તમ્ અથાગમત્ ॥

વિશલ્યકરણી ચેતિ મૃતસંજીવનીતિ ચ
તદાનીય મહાબુદ્ધી રામાયાક્લિષ્ટકર્મણે ॥

નિવેદયિત્વા તત્ સાધ્યં તસ્મિન્ વૃત્તે સમાગતઃ
પુનર્ ગિરિં સમાદાય આગચ્છદ્ દેવપર્વતમ્ ॥

તામ્ આનીયાસ્ય હૃદયે નિવેશય હરિં સ્મરન્
તતઃ પ્રાપ્સ્યત્ય્ અયં સર્વમ્ અપેક્ષિતમ્ ઉદારધીઃ ॥

ગચ્છતસ્ તસ્ય વેગેન વિશલ્યકરણી પુનઃ
અપતદ્ ગૌતમીતીરે યત્ર યોગેશ્વરો હરિઃ ॥

તામ્ ઓષધીં મમ પિતર્ દર્શયાશુ વિલમ્બ મા
પરાર્તિશમનાદ્ અન્યચ્ છ્રેયો ન ભુવનત્રયે ॥

વિભીષણસ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તાં પુત્રસ્યાપ્ય્ અદર્શયત્
ઇષે ત્વેત્ય્ અસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખાં ચિચ્છેદ તત્સુતઃ
વૈશ્યસ્ય ચાપિ વૈ પ્રીત્યા સન્તઃ પરહિતે રતાઃ ॥

યત્રાપતન્ નગે ચાસ્મિન્ સ વૃક્ષસ્ તુ પ્રતાપવાન્
તસ્ય શાખાં સમાદાય હૃદયે ઽસ્ય નિવેશય
તત્સ્પૃષ્ટમાત્ર એવાસૌ સ્વકં રૂપમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા પિતુર્ વાક્યં વૈભીષણિર્ ઉદારધીઃ
તથા ચકાર વૈ સમ્યક્ કાષ્ઠખણ્ડં ન્યવેશયત્ ॥

હૃદયે સ તુ વૈશ્યો ઽપિ સચક્ષુઃ સકરો ઽભવત્
મણિમન્ત્રૌષધીનાં હિ વીર્યં કો ઽપિ ન બુધ્યતે ॥

તદ્ એવ કાષ્ઠમ્ આદાય ધર્મમ્ એવાનુસંસ્મરન્
સ્નાત્વા તુ ગૌતમીં ગઙ્ગાં તથા યોગેશ્વરં હરિમ્ ॥

નમસ્કૃત્વા પુનર્ અગાત્ કાષ્ઠખણ્ડેન વૈશ્યકઃ
પરિભ્રમન્ નૃપપુરં મહાપુરમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥

મહારાજ ઇતિ ખ્યાતસ્ તત્ર રાજા મહાબલઃ
તસ્ય નાસ્તિ સુતઃ કશ્ચિત્ પુત્રિકા નષ્ટલોચના ॥

સૈવ તસ્ય સુતા પુત્રસ્ તસ્યાપિ વ્રતમ્ ઈદૃશમ્
દેવો વા દાનવો વાપિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો ભવેત્ ॥

વૈશ્યો વા શૂદ્રયોનિર્ વા સગુણો નિર્ગુણો ઽપિ વા
તસ્મૈ દેયા ઇયં પુત્રી યો નેત્રે આહરિષ્યતિ ॥

રાજ્યેન સહ દેયેયમ્ ઇતિ રાજા હ્ય્ અઘોષયત્
અહર્નિશમ્ અસૌ વૈશ્યઃ શ્રુત્વા ઘોષમ્ અથાબ્રવીત્ ॥

અહં નેત્રે આહરિષ્યે રાજપુત્ર્યા અસંશયમ્ ॥

તં વૈશ્યં તરસાદાય મહારાજ્ઞે ન્યવેદયત્
તત્કાષ્ઠસ્પર્શમાત્રેણ સનેત્રાભૂન્ નૃપાત્મજા ॥

તતઃ સવિસ્મયો રાજા કો ભવાન્ ઇતિ ચાબ્રવીત્
વૈશ્યો રાજ્ઞે યથાવૃત્તં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન ધર્મસ્ય તપસસ્ તથા
દાનપ્રભાવાદ્ યજ્ઞૈશ્ ચ વિવિધૈર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ
દિવ્યૌષધિપ્રભાવેન મમ સામર્થ્યમ્ ઈદૃશમ્ ॥

એતદ્ વૈશ્યવચઃ શ્રુત્વા વિસ્મિતો ઽભૂન્ મહીપતિઃ ॥

અહો મહાનુભાવો ઽયં પ્રાયો વૃન્દારકો ભવેત્
અન્યથૈતાદૃગ્ અન્યસ્ય સામર્થ્યં દૃશ્યતે કથમ્
તસ્માદ્ અસ્મૈ તુ તાં કન્યાં પ્રદાસ્યે રાજ્યપૂર્વિકામ્ ॥

ઇતિ સંકલ્પ્ય મનસિ કન્યાં રાજ્યં ચ દત્તવાન્
વિહારાર્થં ગતઃ સ્વૈરં પરં ખેદમ્ ઉપાગતઃ ॥

ન મિત્રેણ વિના રાજ્યં ન મિત્રેણ વિના સુખમ્
તમ્ એવ સતતં વિપ્રં ચિન્તયન્ વૈશ્યનન્દનઃ ॥

એતદ્ એવ સુજાતાનાં લક્ષણં ભુવિ દેહિનામ્
કૃપાર્દ્રં યન્ મનો નિત્યં તેષામ્ અપ્ય્ અહિતેષુ હિ ॥

મહાનૃપો વનં પ્રાયાત્ સ રાજા મણિકુણ્ડલઃ
તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજ્યં તુ કદાચિદ્ ગૌતમં દ્વિજમ્ ॥

હૃતસ્વં દ્યૂતકૈઃ પાપૈર્ અપશ્યન્ મણિકુણ્ડલઃ
તમ્ આદાય દ્વિજં મિત્રં પૂજયામ્ આસ ધર્મવિત્ ॥

ધર્માણાં તુ પ્રભાવં તં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયત્
સ્નાપયામ્ આસ ગઙ્ગાયાં તં સર્વાઘનિવૃત્તયે ॥

તેન વિપ્રેણ સર્વૈસ્ તૈઃ સ્વકીયૈર્ ગોત્રજૈર્ વૃતઃ
વૈશ્યૈઃ સ્વદેશસંભૂતૈર્ બ્રાહ્મણસ્ય તુ બાન્ધવૈઃ ॥

વૃદ્ધકૌશિકમુખ્યૈશ્ ચ તસ્મિન્ યોગેશ્વરાન્તિકે
યજ્ઞાન્ ઇષ્ટ્વા સુરાન્ પૂજ્ય તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં મૃતસંજીવનં વિદુઃ
ચક્ષુસ્તીર્થં સયોગેશં સ્મરણાદ્ અપિ પુણ્યદમ્
મનઃપ્રસાદજનનં સર્વદુર્ભાવનાશનમ્ ॥