Brahma Purana · Chapter 161

kuśatarpaṇam ākhyātaṃ praṇītāsaṃgamaṃ tathā
tīrthaṃ sarveṣu lokeṣu bhuktimuktipradāyakam //

tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu pāpaharaṃ śubham
vindhyasya dakṣiṇe pārśve sahyo nāma mahāgiriḥ //

yadaṅghribhyo 'bhavan nadyo godābhīmarathīmukhāḥ
yatrābhavat tad virajam ekavīrā ca yatra sā //

na tasya mahimā kaiścid api śakyo 'nuvarṇitum
tasmin girau puṇyadeśe śṛṇu nārada yatnataḥ //

guhyād guhyataraṃ vakṣye sākṣād vedoditaṃ śubham
yan na jānanti munayo devāś ca pitaro 'surāḥ //

tad ahaṃ prītaye vakṣye śravaṇāt sarvakāmadam
paraḥ sa puruṣo jñeyo hy avyakto 'kṣara eva tu //

aparaś ca kṣaras tasmāt prakṛtyanvita eva ca
nirākārāt sāvayavaḥ puruṣaḥ samajāyata //

tasmād āpaḥ samudbhūtā adbhyaś ca puruṣas tathā
tābhyām abjaṃ samudbhūtaṃ tatrāham abhavaṃ mune //

pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotis tathaiva ca
ete mattaḥ pūrvatarā ekadaivābhavan mune //

etān eva prapaśyāmi nānyat sthāvarajaṅgamam
naiva vedās tadā cāsan nāhaṃ draṣṭāsmi kiṃcana //

yasmād ahaṃ samudbhūto na paśyeyaṃ tam apy atha
tūṣṇīṃ sthite mayi tadā aśrauṣaṃ vācam uttamām //

brahman kuru jagatsṛṣṭiṃ sthāvarasya carasya ca //

tato 'ham abravaṃ vācaṃ paruṣāṃ tatra nārada
kathaṃ srakṣye kva vā srakṣye kena srakṣya idaṃ jagat //

saiva vāg abravīd daivī prakṛtir yābhidhīyate
viṣṇunā preritā mātā jagadīśā jaganmayī //

yajñaṃ kuru tataḥ śaktis te bhavitrī na saṃśayaḥ
yajño vai viṣṇur ity eṣā śrutir brahman sanātanī //

kiṃ yajvanām asādhyaṃ syād iha loke paratra ca //

punas tām abravaṃ devīṃ kva vā keneti tad vada
yajñaḥ kāryo mahābhāge tataḥ sovāca māṃ prati //

oṃkārabhūtā yā devī mātṛkalpā jaganmayī
karmabhūmau yajasveha yajñeśaṃ yajñapūruṣam //

sa eva sādhanaṃ te syāt tena taṃ yaja suvrata
yajñaḥ svāhā svadhā mantrā brāhmaṇā havirādikam //

harir evākhilaṃ tena sarvaṃ viṣṇor avāpyate //

punas tām abravaṃ devīṃ karmabhūḥ kva vidhīyate
tadā nārada naivāsīd bhāgīrathy atha narmadā //

yamunā naiva tāpī sā sarasvaty atha gautamī
samudro vā nadaḥ kaścin na saraḥ sarito 'malāḥ
sā śaktiḥ punar apy evaṃ mām uvāca punaḥ punaḥ //

sumeror dakṣiṇe pārśve tathā himavato gireḥ
dakṣiṇe cāpi vindhyasya sahyāc caivātha dakṣiṇe
sarvasya sarvakāle tu karmabhūmiḥ śubhodayā //

tat tu vākyam atho śrutvā tyaktvā meruṃ mahāgirim
taṃ pradeśam athāgatya sthātavyaṃ kvety acintayam
tato mām abravīt saiva viṣṇor vāṇy aśarīriṇī //

ito gaccha itas tiṣṭha tathopaviśa cātra hi
saṃkalpaṃ kuru yajñasya sa te yajñaḥ samāpyate //

kṛte caivātha saṃkalpe yajñārthe surasattama
yad vadanty akhilā vedā vidhe tat tat samācara //

itihāsapurāṇāni yad anyac chabdagocaram
svato mukhe mama prāyād abhūc ca smṛtigocaram //

vedārthaś ca mayā sarvo jñāto 'sau tatkṣaṇena ca
tataḥ puruṣasūktaṃ tad asmaraṃ lokaviśrutam //

yajñopakaraṇaṃ sarvaṃ tad uktaṃ ca tv akalpayam
taduktena prakāreṇa yajñapātrāṇy akalpayam //

ahaṃ sthitvā yatra deśe śucir bhūtvā yatātmavān
dīkṣito vipradeśo 'sau mannāmnā tu prakīrtitaḥ //

maddevayajanaṃ puṇyaṃ nāmnā brahmagiriḥ smṛtaḥ
caturaśītiparyantaṃ yojanāni mahāmune //

maddevayajanaṃ puṇyaṃ pūrvato brahmaṇo gireḥ
tatra madhye vedikā syād gārhapatyo 'sya dakṣiṇe //

tatra cāhavanīyasya evam agnīṃs tv akalpayam
vinā patnyā na sidhyeta yajñaḥ śrutinidarśanāt //

śarīram ātmano 'haṃ vai dvedhā cākaravaṃ mune
pūrvārdhena tataḥ patnī mamābhūd yajñasiddhaye //

uttareṇa tv ahaṃ tadvad ardho jāyā iti śruteḥ
kālaṃ vasantam utkṛṣṭam ājyarūpeṇa nārada //

akalpayaṃ tathā cedhmaṃ grīṣmaṃ cāpi śarad dhaviḥ
ṛtuṃ ca prāvṛṣaṃ putra tadā barhir akalpayam //

chandāṃsi sapta vai tatra tadā paridhayo 'bhavan
kalākāṣṭhānimeṣā hi samitpātrakuśāḥ smṛtāḥ //

yo 'nādiś ca tv anantaś ca svayaṃ kālo 'bhavat tadā
yūparūpeṇa devarṣe yoktraṃ ca paśubandhanam //

sattvāditriguṇāḥ pāśā naiva tatrābhavat paśuḥ
tato 'ham abravaṃ vācaṃ vaiṣṇavīm aśarīriṇīm //

vinaiva paśunā nāyaṃ yajñaḥ parisamāpyate
tato mām avadad devī saiva nityāśarīriṇī //

pauruṣeṇātha sūktena stuhi taṃ puruṣaṃ param //

tathety uktvā stūyamāne devadeve janārdane
mama cotpādake bhaktyā sūktena puruṣasya hi //

sā ca mām abravīd devī brahman māṃ tvaṃ paśuṃ kuru
tadā vijñāya puruṣaṃ janakaṃ mama cāvyayam //

kālayūpasya pārśve taṃ guṇapāśair niveśitam
barhisthitam ahaṃ praukṣaṃ puruṣaṃ jātam agrataḥ //

etasminn antare tatra tasmāt sarvam abhūd idam
brāhmaṇās tu mukhāt tasya 'bhavan bāhvoś ca kṣatriyāḥ //

mukhād indras tathāgniś ca śvasanaḥ prāṇato 'bhavat
diśaḥ śrotrāt tathā śīrṣṇaḥ sarvaḥ svargo 'bhavat tadā //

manasaś candramā jātaḥ sūryo 'bhūc cakṣuṣas tathā
antarikṣaṃ tathā nābher ūrubhyāṃ viśa eva ca //

padbhyāṃ śūdraś ca saṃjātas tathā bhūmir ajāyata
ṛṣayo romakūpebhya oṣadhyaḥ keśato 'bhavan //

grāmyāraṇyāś ca paśavo nakhebhyaḥ sarvato 'bhavan
kṛmikīṭapataṃgādi pāyūpasthād ajāyata //

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ kiṃcid dṛśyādṛśyaṃ ca kiṃcana
tasmāt sarvam abhūd devā mattaś cāpy abhavan punaḥ
etasminn antare saiva viṣṇor vāg abravīc ca mām //

sarvaṃ saṃpūrṇam abhavat sṛṣṭir jātā tathepsitā
idānīṃ juhudhi hy agnau pātrāṇi ca samāni ca //

visarjaya tathā yūpaṃ praṇītāṃ ca kuśāṃs tathā
ṛtvigrūpaṃ yajñarūpam uddeśyaṃ dhyeyam eva ca //

sruvaṃ ca puruṣaṃ pāśān sarvaṃ brahman visarjaya //

tadvākyasamakālaṃ tu kramaśo yajñayoniṣu
gārhapatye dakṣiṇāgnau tathā caiva mahāmune //

pūrvasminn api caivāgnau kramaśo juhvatas tadā
tatra tatra jagadyonim anusaṃdhāya pūruṣam //

mantrapūtaṃ śuciḥ samyag yajñadevo jaganmayaḥ
lokanātho viśvakartā kuṇḍānāṃ tatra saṃnidhau //

śuklarūpadharo viṣṇur bhaved āhavanīyake
śyāmo viṣṇur dakṣiṇāgneḥ pīto gṛhapateḥ kaveḥ //

sarvakālaṃ teṣu viṣṇur ato deśeṣu saṃsthitaḥ
na tena rahitaṃ kiṃcid viṣṇunā viśvayoninā //

praṇītāyāḥ praṇayanaṃ mantraiś cākaravaṃ tataḥ
praṇītodakam apy etat praṇīteti nadī śubhā //

vyasarjayaṃ praṇītāṃ tāṃ mārjayitvā kuśair atha
mārjane kriyamāṇe tu praṇītodakabindavaḥ //

patitās tatra tīrthāni jātāni guṇavanti ca
saṃjātā muniśārdūla snānāt kratuphalapradā //

yālaṃkṛtā sarvakālaṃ devadevena śārṅgiṇā
sopānapaṅktiḥ sarveṣāṃ vaikuṇṭhārohaṇāya sā //

saṃmārjitāḥ kuśā yatra patitā bhūtale śubhe
kuśatarpaṇam ākhyātaṃ bahupuṇyaphalapradam //

kuśaiś ca tarpitāḥ sarve kuśatarpaṇam ucyate
paścāc ca saṃgatā tatra gautamī kāraṇāntarāt //

praṇītāyāṃ mahābuddhe praṇītāsaṃgamo 'bhavat
kuśatarpaṇadeśe tu tat tīrthaṃ kuśatarpaṇam //

tatraiva kalpito yūpo mayā vindhyasya cottare
visṛṣṭo lokapūjyo 'sau viṣṇor āsīt samāśrayaḥ //

akṣayaś cābhavac chrīmān akṣayo 'sau vaṭo 'bhavat
nityaś ca kālarūpo 'sau smaraṇāt kratupuṇyadaḥ //

maddevayajanaṃ cedaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate
saṃpūrṇe tu kratau viṣṇur mayā bhaktyā prasāditaḥ //

yo virāḍ ucyate vede yasmān mūrtam ajāyata
yasmāc ca mama cotpattir yasyedaṃ vikṛtaṃ jagat //

tam ahaṃ devadeveśam abhivandya vyasarjayam
yojanāni caturviṃśan maddevayajanaṃ śubham //

tasmād adyāpi kuṇḍāni santi ca trīṇi nārada
yajñeśvarasvarūpāṇi viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ //

tataḥ prabhṛti cākhyātaṃ maddevayajanaṃ ca tat
tatrasthaḥ kṛmikīṭādiḥ so 'py ante muktibhājanam //

dharmabījaṃ muktibījaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate
viśeṣād gautamīśliṣṭo deśaḥ puṇyatamo 'bhavat //

praṇītāsaṃgame cāpi kuśatarpaṇa eva vā
snānadānādi yaḥ kuryāt sa gacchet paramaṃ padam //

smaraṇaṃ paṭhanaṃ vāpi śravaṇaṃ cāpi bhaktitaḥ
sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ bhuktimuktipradaṃ viduḥ //

ubhayos tīrayos tatra tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ
ṣaḍaśītisahasrāṇi teṣu puṇyaṃ puroditam //

vārāṇasyā api mune kuśatarpaṇam uttamam
nānena sadṛśaṃ tīrthaṃ vidyate sacarācare //

brahmahatyādipāpānāṃ smaraṇād api nāśanam
tīrtham etan mune proktaṃ svargadvāraṃ mahītale //