બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 161

કુશતર્પણમ્ આખ્યાતં પ્રણીતાસંગમં તથા
તીર્થં સર્વેષુ લોકેષુ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥

તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ પાપહરં શુભમ્
વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સહ્યો નામ મહાગિરિઃ ॥

યદઙ્ઘ્રિભ્યો ઽભવન્ નદ્યો ગોદાભીમરથીમુખાઃ
યત્રાભવત્ તદ્ વિરજમ્ એકવીરા ચ યત્ર સા ॥

ન તસ્ય મહિમા કૈશ્ચિદ્ અપિ શક્યો ઽનુવર્ણિતુમ્
તસ્મિન્ ગિરૌ પુણ્યદેશે શૃણુ નારદ યત્નતઃ ॥

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં વક્ષ્યે સાક્ષાદ્ વેદોદિતં શુભમ્
યન્ ન જાનન્તિ મુનયો દેવાશ્ ચ પિતરો ઽસુરાઃ ॥

તદ્ અહં પ્રીતયે વક્ષ્યે શ્રવણાત્ સર્વકામદમ્
પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયો હ્ય્ અવ્યક્તો ઽક્ષર એવ તુ ॥

અપરશ્ ચ ક્ષરસ્ તસ્માત્ પ્રકૃત્યન્વિત એવ ચ
નિરાકારાત્ સાવયવઃ પુરુષઃ સમજાયત ॥

તસ્માદ્ આપઃ સમુદ્ભૂતા અદ્ભ્યશ્ ચ પુરુષસ્ તથા
તાભ્યામ્ અબ્જં સમુદ્ભૂતં તત્રાહમ્ અભવં મુને ॥

પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિસ્ તથૈવ ચ
એતે મત્તઃ પૂર્વતરા એકદૈવાભવન્ મુને ॥

એતાન્ એવ પ્રપશ્યામિ નાન્યત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
નૈવ વેદાસ્ તદા ચાસન્ નાહં દ્રષ્ટાસ્મિ કિંચન ॥

યસ્માદ્ અહં સમુદ્ભૂતો ન પશ્યેયં તમ્ અપ્ય્ અથ
તૂષ્ણીં સ્થિતે મયિ તદા અશ્રૌષં વાચમ્ ઉત્તમામ્ ॥

બ્રહ્મન્ કુરુ જગત્સૃષ્ટિં સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

તતો ઽહમ્ અબ્રવં વાચં પરુષાં તત્ર નારદ
કથં સ્રક્ષ્યે ક્વ વા સ્રક્ષ્યે કેન સ્રક્ષ્ય ઇદં જગત્ ॥

સૈવ વાગ્ અબ્રવીદ્ દૈવી પ્રકૃતિર્ યાભિધીયતે
વિષ્ણુના પ્રેરિતા માતા જગદીશા જગન્મયી ॥

યજ્ઞં કુરુ તતઃ શક્તિસ્ તે ભવિત્રી ન સંશયઃ
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ એષા શ્રુતિર્ બ્રહ્મન્ સનાતની ॥

કિં યજ્વનામ્ અસાધ્યં સ્યાદ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥

પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં ક્વ વા કેનેતિ તદ્ વદ
યજ્ઞઃ કાર્યો મહાભાગે તતઃ સોવાચ માં પ્રતિ ॥

ઓંકારભૂતા યા દેવી માતૃકલ્પા જગન્મયી
કર્મભૂમૌ યજસ્વેહ યજ્ઞેશં યજ્ઞપૂરુષમ્ ॥

સ એવ સાધનં તે સ્યાત્ તેન તં યજ સુવ્રત
યજ્ઞઃ સ્વાહા સ્વધા મન્ત્રા બ્રાહ્મણા હવિરાદિકમ્ ॥

હરિર્ એવાખિલં તેન સર્વં વિષ્ણોર્ અવાપ્યતે ॥

પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં કર્મભૂઃ ક્વ વિધીયતે
તદા નારદ નૈવાસીદ્ ભાગીરથ્ય્ અથ નર્મદા ॥

યમુના નૈવ તાપી સા સરસ્વત્ય્ અથ ગૌતમી
સમુદ્રો વા નદઃ કશ્ચિન્ ન સરઃ સરિતો ઽમલાઃ
સા શક્તિઃ પુનર્ અપ્ય્ એવં મામ્ ઉવાચ પુનઃ પુનઃ ॥

સુમેરોર્ દક્ષિણે પાર્શ્વે તથા હિમવતો ગિરેઃ
દક્ષિણે ચાપિ વિન્ધ્યસ્ય સહ્યાચ્ ચૈવાથ દક્ષિણે
સર્વસ્ય સર્વકાલે તુ કર્મભૂમિઃ શુભોદયા ॥

તત્ તુ વાક્યમ્ અથો શ્રુત્વા ત્યક્ત્વા મેરું મહાગિરિમ્
તં પ્રદેશમ્ અથાગત્ય સ્થાતવ્યં ક્વેત્ય્ અચિન્તયમ્
તતો મામ્ અબ્રવીત્ સૈવ વિષ્ણોર્ વાણ્ય્ અશરીરિણી ॥

ઇતો ગચ્છ ઇતસ્ તિષ્ઠ તથોપવિશ ચાત્ર હિ
સંકલ્પં કુરુ યજ્ઞસ્ય સ તે યજ્ઞઃ સમાપ્યતે ॥

કૃતે ચૈવાથ સંકલ્પે યજ્ઞાર્થે સુરસત્તમ
યદ્ વદન્ત્ય્ અખિલા વેદા વિધે તત્ તત્ સમાચર ॥

ઇતિહાસપુરાણાનિ યદ્ અન્યચ્ છબ્દગોચરમ્
સ્વતો મુખે મમ પ્રાયાદ્ અભૂચ્ ચ સ્મૃતિગોચરમ્ ॥

વેદાર્થશ્ ચ મયા સર્વો જ્ઞાતો ઽસૌ તત્ક્ષણેન ચ
તતઃ પુરુષસૂક્તં તદ્ અસ્મરં લોકવિશ્રુતમ્ ॥

યજ્ઞોપકરણં સર્વં તદ્ ઉક્તં ચ ત્વ્ અકલ્પયમ્
તદુક્તેન પ્રકારેણ યજ્ઞપાત્રાણ્ય્ અકલ્પયમ્ ॥

અહં સ્થિત્વા યત્ર દેશે શુચિર્ ભૂત્વા યતાત્મવાન્
દીક્ષિતો વિપ્રદેશો ઽસૌ મન્નામ્ના તુ પ્રકીર્તિતઃ ॥

મદ્દેવયજનં પુણ્યં નામ્ના બ્રહ્મગિરિઃ સ્મૃતઃ
ચતુરશીતિપર્યન્તં યોજનાનિ મહામુને ॥

મદ્દેવયજનં પુણ્યં પૂર્વતો બ્રહ્મણો ગિરેઃ
તત્ર મધ્યે વેદિકા સ્યાદ્ ગાર્હપત્યો ઽસ્ય દક્ષિણે ॥

તત્ર ચાહવનીયસ્ય એવમ્ અગ્નીંસ્ ત્વ્ અકલ્પયમ્
વિના પત્ન્યા ન સિધ્યેત યજ્ઞઃ શ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

શરીરમ્ આત્મનો ઽહં વૈ દ્વેધા ચાકરવં મુને
પૂર્વાર્ધેન તતઃ પત્ની મમાભૂદ્ યજ્ઞસિદ્ધયે ॥

ઉત્તરેણ ત્વ્ અહં તદ્વદ્ અર્ધો જાયા ઇતિ શ્રુતેઃ
કાલં વસન્તમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ આજ્યરૂપેણ નારદ ॥

અકલ્પયં તથા ચેધ્મં ગ્રીષ્મં ચાપિ શરદ્ ધવિઃ
ઋતું ચ પ્રાવૃષં પુત્ર તદા બર્હિર્ અકલ્પયમ્ ॥

છન્દાંસિ સપ્ત વૈ તત્ર તદા પરિધયો ઽભવન્
કલાકાષ્ઠાનિમેષા હિ સમિત્પાત્રકુશાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યો ઽનાદિશ્ ચ ત્વ્ અનન્તશ્ ચ સ્વયં કાલો ઽભવત્ તદા
યૂપરૂપેણ દેવર્ષે યોક્ત્રં ચ પશુબન્ધનમ્ ॥

સત્ત્વાદિત્રિગુણાઃ પાશા નૈવ તત્રાભવત્ પશુઃ
તતો ઽહમ્ અબ્રવં વાચં વૈષ્ણવીમ્ અશરીરિણીમ્ ॥

વિનૈવ પશુના નાયં યજ્ઞઃ પરિસમાપ્યતે
તતો મામ્ અવદદ્ દેવી સૈવ નિત્યાશરીરિણી ॥

પૌરુષેણાથ સૂક્તેન સ્તુહિ તં પુરુષં પરમ્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્તૂયમાને દેવદેવે જનાર્દને
મમ ચોત્પાદકે ભક્ત્યા સૂક્તેન પુરુષસ્ય હિ ॥

સા ચ મામ્ અબ્રવીદ્ દેવી બ્રહ્મન્ માં ત્વં પશું કુરુ
તદા વિજ્ઞાય પુરુષં જનકં મમ ચાવ્યયમ્ ॥

કાલયૂપસ્ય પાર્શ્વે તં ગુણપાશૈર્ નિવેશિતમ્
બર્હિસ્થિતમ્ અહં પ્રૌક્ષં પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર તસ્માત્ સર્વમ્ અભૂદ્ ઇદમ્
બ્રાહ્મણાસ્ તુ મુખાત્ તસ્ય ઽભવન્ બાહ્વોશ્ ચ ક્ષત્રિયાઃ ॥

મુખાદ્ ઇન્દ્રસ્ તથાગ્નિશ્ ચ શ્વસનઃ પ્રાણતો ઽભવત્
દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા શીર્ષ્ણઃ સર્વઃ સ્વર્ગો ઽભવત્ તદા ॥

મનસશ્ ચન્દ્રમા જાતઃ સૂર્યો ઽભૂચ્ ચક્ષુષસ્ તથા
અન્તરિક્ષં તથા નાભેર્ ઊરુભ્યાં વિશ એવ ચ ॥

પદ્ભ્યાં શૂદ્રશ્ ચ સંજાતસ્ તથા ભૂમિર્ અજાયત
ઋષયો રોમકૂપેભ્ય ઓષધ્યઃ કેશતો ઽભવન્ ॥

ગ્રામ્યારણ્યાશ્ ચ પશવો નખેભ્યઃ સર્વતો ઽભવન્
કૃમિકીટપતંગાદિ પાયૂપસ્થાદ્ અજાયત ॥

સ્થાવરં જઙ્ગમં કિંચિદ્ દૃશ્યાદૃશ્યં ચ કિંચન
તસ્માત્ સર્વમ્ અભૂદ્ દેવા મત્તશ્ ચાપ્ય્ અભવન્ પુનઃ
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સૈવ વિષ્ણોર્ વાગ્ અબ્રવીચ્ ચ મામ્ ॥

સર્વં સંપૂર્ણમ્ અભવત્ સૃષ્ટિર્ જાતા તથેપ્સિતા
ઇદાનીં જુહુધિ હ્ય્ અગ્નૌ પાત્રાણિ ચ સમાનિ ચ ॥

વિસર્જય તથા યૂપં પ્રણીતાં ચ કુશાંસ્ તથા
ઋત્વિગ્રૂપં યજ્ઞરૂપમ્ ઉદ્દેશ્યં ધ્યેયમ્ એવ ચ ॥

સ્રુવં ચ પુરુષં પાશાન્ સર્વં બ્રહ્મન્ વિસર્જય ॥

તદ્વાક્યસમકાલં તુ ક્રમશો યજ્ઞયોનિષુ
ગાર્હપત્યે દક્ષિણાગ્નૌ તથા ચૈવ મહામુને ॥

પૂર્વસ્મિન્ન્ અપિ ચૈવાગ્નૌ ક્રમશો જુહ્વતસ્ તદા
તત્ર તત્ર જગદ્યોનિમ્ અનુસંધાય પૂરુષમ્ ॥

મન્ત્રપૂતં શુચિઃ સમ્યગ્ યજ્ઞદેવો જગન્મયઃ
લોકનાથો વિશ્વકર્તા કુણ્ડાનાં તત્ર સંનિધૌ ॥

શુક્લરૂપધરો વિષ્ણુર્ ભવેદ્ આહવનીયકે
શ્યામો વિષ્ણુર્ દક્ષિણાગ્નેઃ પીતો ગૃહપતેઃ કવેઃ ॥

સર્વકાલં તેષુ વિષ્ણુર્ અતો દેશેષુ સંસ્થિતઃ
ન તેન રહિતં કિંચિદ્ વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના ॥

પ્રણીતાયાઃ પ્રણયનં મન્ત્રૈશ્ ચાકરવં તતઃ
પ્રણીતોદકમ્ અપ્ય્ એતત્ પ્રણીતેતિ નદી શુભા ॥

વ્યસર્જયં પ્રણીતાં તાં માર્જયિત્વા કુશૈર્ અથ
માર્જને ક્રિયમાણે તુ પ્રણીતોદકબિન્દવઃ ॥

પતિતાસ્ તત્ર તીર્થાનિ જાતાનિ ગુણવન્તિ ચ
સંજાતા મુનિશાર્દૂલ સ્નાનાત્ ક્રતુફલપ્રદા ॥

યાલંકૃતા સર્વકાલં દેવદેવેન શાર્ઙ્ગિણા
સોપાનપઙ્ક્તિઃ સર્વેષાં વૈકુણ્ઠારોહણાય સા ॥

સંમાર્જિતાઃ કુશા યત્ર પતિતા ભૂતલે શુભે
કુશતર્પણમ્ આખ્યાતં બહુપુણ્યફલપ્રદમ્ ॥

કુશૈશ્ ચ તર્પિતાઃ સર્વે કુશતર્પણમ્ ઉચ્યતે
પશ્ચાચ્ ચ સંગતા તત્ર ગૌતમી કારણાન્તરાત્ ॥

પ્રણીતાયાં મહાબુદ્ધે પ્રણીતાસંગમો ઽભવત્
કુશતર્પણદેશે તુ તત્ તીર્થં કુશતર્પણમ્ ॥

તત્રૈવ કલ્પિતો યૂપો મયા વિન્ધ્યસ્ય ચોત્તરે
વિસૃષ્ટો લોકપૂજ્યો ઽસૌ વિષ્ણોર્ આસીત્ સમાશ્રયઃ ॥

અક્ષયશ્ ચાભવચ્ છ્રીમાન્ અક્ષયો ઽસૌ વટો ઽભવત્
નિત્યશ્ ચ કાલરૂપો ઽસૌ સ્મરણાત્ ક્રતુપુણ્યદઃ ॥

મદ્દેવયજનં ચેદં દણ્ડકારણ્યમ્ ઉચ્યતે
સંપૂર્ણે તુ ક્રતૌ વિષ્ણુર્ મયા ભક્ત્યા પ્રસાદિતઃ ॥

યો વિરાડ્ ઉચ્યતે વેદે યસ્માન્ મૂર્તમ્ અજાયત
યસ્માચ્ ચ મમ ચોત્પત્તિર્ યસ્યેદં વિકૃતં જગત્ ॥

તમ્ અહં દેવદેવેશમ્ અભિવન્દ્ય વ્યસર્જયમ્
યોજનાનિ ચતુર્વિંશન્ મદ્દેવયજનં શુભમ્ ॥

તસ્માદ્ અદ્યાપિ કુણ્ડાનિ સન્તિ ચ ત્રીણિ નારદ
યજ્ઞેશ્વરસ્વરૂપાણિ વિષ્ણોર્ વૈ ચક્રપાણિનઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ ચાખ્યાતં મદ્દેવયજનં ચ તત્
તત્રસ્થઃ કૃમિકીટાદિઃ સો ઽપ્ય્ અન્તે મુક્તિભાજનમ્ ॥

ધર્મબીજં મુક્તિબીજં દણ્ડકારણ્યમ્ ઉચ્યતે
વિશેષાદ્ ગૌતમીશ્લિષ્ટો દેશઃ પુણ્યતમો ઽભવત્ ॥

પ્રણીતાસંગમે ચાપિ કુશતર્પણ એવ વા
સ્નાનદાનાદિ યઃ કુર્યાત્ સ ગચ્છેત્ પરમં પદમ્ ॥

સ્મરણં પઠનં વાપિ શ્રવણં ચાપિ ભક્તિતઃ
સર્વકામપ્રદં પુંસાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં વિદુઃ ॥

ઉભયોસ્ તીરયોસ્ તત્ર તીર્થાન્ય્ આહુર્ મનીષિણઃ
ષડશીતિસહસ્રાણિ તેષુ પુણ્યં પુરોદિતમ્ ॥

વારાણસ્યા અપિ મુને કુશતર્પણમ્ ઉત્તમમ્
નાનેન સદૃશં તીર્થં વિદ્યતે સચરાચરે ॥

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં સ્મરણાદ્ અપિ નાશનમ્
તીર્થમ્ એતન્ મુને પ્રોક્તં સ્વર્ગદ્વારં મહીતલે ॥