Brahma Purana · Chapter 129

indratīrtham iti khyātaṃ tatraiva ca vṛṣākapam
phenāyāḥ saṃgamo yatra hanūmataṃ tathaiva ca //

abjakaṃ cāpi yat proktaṃ yatra devas trivikramaḥ
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca punarāvṛttidurlabham //

tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe
indreśvaraṃ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ //

namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ
tasyendreṇābhavad yuddhaṃ phenenendro 'harac chiraḥ //

apāṃ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk
śiraś chittvā tac ca phenaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe //

nyapatad bhūmiṃ bhittvā tu rasātalam athāviśat
rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ vāri yad viśvapāvanam //

vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam
taj jalaṃ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate //

tasyās tu saṃgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ
sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva //

hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ
mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ //

mārjāraṃ ceti tat tīrthaṃ purā proktaṃ mayā tava
hanūmataṃ ca tat proktaṃ tatrākhyānaṃ puroditam //

vṛṣākapaṃ cābjakaṃ ca tatredaṃ prayataḥ śṛṇu
hiraṇya iti vikhyāto daityānāṃ pūrvajo balī //

tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo 'bhūt sudāruṇaḥ
tasyāpi balavān putro devānāṃ durjayaḥ sadā //

mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā
tenendrasyābhavad yuddhaṃ bahukālaṃ nirantaram //

mahāśanir mahāvīryaḥ satataṃ raṇamūrdhani
jitvā nāgena sahitaṃ śakraṃ pitre nyavedayat //

baddhvā hastisamāyuktaṃ svasāraṃ vīkṣya tāṃ tadā
vihāya krūratāṃ daityo hiraṇyāya nyavedayat //

mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṃ pūrvavattaraḥ
śacīkāntaṃ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot //

mahāśanir hariṃ jitvā jetuṃ varuṇam abhyagāt
varuṇo 'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṃ mahāśaneḥ //

udadhiṃ svālayaṃ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ
tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ //

vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ
vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca //

mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate
nirindratvaṃ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan //

viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca
mantradṛg vā sa eva syād indraṃ cānyaṃ kariṣyati //

evaṃ saṃmantrya te devā viṣṇor mantraṃ nyavedayan
mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan //

prāyād vārīśvaraṃ viṣṇuḥ śvaśuraṃ varuṇaṃ tadā
keśavo varuṇaṃ gatvā prāhendrasya parābhavam //

tathā tvayaitat kartavyaṃ yathāyāti puraṃdaraḥ
tadviṣṇuvacanāc chīghraṃ yayau jalapatir mune //

sutāpatiṃ hiraṇyasutaṃ vikrāntaṃ taṃ mahāśanim
atisaṃmānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ //

papracchāgamanaṃ daityo vinayāc chvaśuraṃ tadā
varuṇaḥ prāha taṃ daityaṃ yad āgamanakāraṇam //

indraṃ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā
baddhaṃ rasātalasthaṃ taṃ devānām adhipaṃ sakhe //

asmākaṃ sarvadā mānyaṃ dehi tvaṃ mama śatruhan
baddhvā vimokṣaṇaṃ śatror mahate yaśase satām //

tathety uktvā kathaṃcit sa daityeśo varuṇāya tam
prādād indraṃ śacīkāntaṃ vāraṇena samanvitam //

sa daityamadhye 'tivirājamāno hariṃ tadovāca jaleśasaṃnidhau
saṃpūjya caivātha mahopacārair mahāśanir maghavantaṃ babhāṣe

kena tvam indro 'dya kṛto 'si kena vīryaṃ tavedṛg bahu bhāṣase ca
tvaṃ saṃgare śatrubhir bādhyase ca tathāpi cendro bhavasīti citram

athāpi baddhā puruṣeṇa kācit tasyāḥ patis tāṃ mocayatīti yuktam
striyo 'svatantrāḥ puruṣapradhānās tvaṃ vai pumān bhavitā śakra sādho

baddho mayā saṃgare vāhanena kvāpy astraṃ te vajram uddāmaśakti
cintāratnaṃ nandanaṃ yoṣitas tā yaśo balaṃ devarājopabhogyam

taj jīvanaṃ yat tu yaśonidhānaṃ sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi
evaṃ jānañ śakra kathaṃ jaleśān muktiṃ prāpto naiva lajjāṃ bhajethāḥ

triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ
saṃstūyamānaś ca tathāpsarobhir nūnaṃ lajjā te bibhetīti manye

tvaṃ vṛtrahā namuceś cāpi hantā purāṃ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ
evaṃ surās tvāṃ paripūjayantīty ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva

vikāram āpyāpy ahitodbhavaṃ ye jīvanti lokān anusaṃviśanti
bhavādṛśāṃ duścyavanābjajanmā kathaṃ na hṛdbhedam avāpa kartā

evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane
prādād indraṃ punaś cedaṃ vacanaṃ tad abhāṣata //

adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ
śvaśuro mama yena tvaṃ muktim āpto 'si vāsava //

tathā tvaṃ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṃ prati
no ced baddhvā punas tvāṃ vai kṣepsye caiva rasātalam //

evaṃ nirbhartsya taṃ śakraṃ hasaṃś cāpi punaḥ punaḥ
abravīd gaccha gaccheti varuṇaṃ cānumanya tu //

sa tu prāptaḥ svanilayaṃ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ
paulomyāṃ prāha tat sarvaṃ yat tac chatruparābhavam //

evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṃ varānane
nirvāpayāmi yena svam ātmānaṃ subhage vada //

dānavānām athodbhūtiṃ śakra māyāṃ parābhavam
varadānaṃ tathā mṛtyuṃ jāne 'haṃ balasūdana //

tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ
jāyeta śṛṇu tat sarvaṃ vakṣye 'haṃ prītaye tava //

hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī
tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ //

brahmāṇaṃ toṣayām āsa tapasā niyamena ca
īdṛśaṃ balam āpannaṃ tapasā kiṃ na sidhyati //

tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathaṃcana
na kāryaḥ śṛṇu tatredaṃ kāryaṃ yat tu kramāgatam //

evam uktvā tu paulomī prāhendraṃ vinayānvitā //

nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṃ yajñakarmaṇaḥ
nāsādhyaṃ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca //

punaś cedaṃ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam
strīṇāṃ svabhāvaṃ jānanti striya eva surādhipa //

tasmād bhūmes tathā cāpāṃ nāsādhyaṃ vidyate prabho
tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet //

tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṃ vrajed bhavān
tatra viṣṇuṃ śivaṃ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi //

śrutam asti punaś cedaṃ striyo yāś ca pativratāḥ
tā eva sarvaṃ jānanti dhṛtaṃ tābhiś carācaram //

pṛthivyāṃ sārabhūtaṃ syāt tanmadhye daṇḍakaṃ vanam
tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṃ pūjaya prabho //

viṣṇuṃ vā jagatām īśaṃ dīnārtārtiharaṃ vibhum
anāthānām iha nṛṇāṃ majjatāṃ duḥkhasāgare //

haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṃ nahi
tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ //

bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha
tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam //

ajñātvaikaguṇaṃ karma phalaṃ dāsyati karmiṇaḥ
jñātvā śataguṇaṃ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam //

puṃsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī
svalpānām api kāryāṇāṃ nahi siddhis tayā vinā //

ekena yat kṛtaṃ karma tasmād ardhaphalaṃ bhavet
jāyayā tu kṛtaṃ nātha puṣkalaṃ puruṣo labhet //

tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ
śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī //

aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī
tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṃ mahāphalam //

tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi //

tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ
yayau gaṅgāṃ jagaddhātrīṃ gautamīṃ ceti viśrutām //

daṇḍakāraṇyamadhyasthāṃ yayau sa prītimān hariḥ
tapaḥ kartuṃ manaś cakre devadevāya śaṃbhave //

gaṅgāṃ natvā tu prathamaṃ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ
śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato 'bravīt //

svamāyayā yo hy akhilaṃ carācaraṃ sṛjaty avaty atti na sajjate 'smin
ekaḥ svatantro 'dvayacit sukhātmakaḥ sa naḥ prasanno 'stu pinākapāṇiḥ

na yasya tattvaṃ sanakādayo 'pi jānanti vedāntarahasyavijñāḥ
sa pārvatīśaḥ sakalābhilāṣa dātā prasanno 'stu mamāndhakāriḥ

sṛṣṭvā svayaṃbhūr bhagavān viriñciṃ bhayaṃkaraṃ cāsya śiro 'nvapaśyat
chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ

pāpaṃ daridraṃ tv atha lobhayācñe moho vipac ceti tato 'py anantam
jātaprabhāvaṃ bhavaduḥkharūpaṃ babhūva tair vyāptam idaṃ samastam

avekṣya sarvaṃ cakitaḥ sureśo devīm avocaj jagad astam eti
tvaṃ pāhi lokeśvari lokamātar ume śaraṇye subhage subhadre

jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṃ bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ
svāhā svadhā svastir anādisiddhir gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam

vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṃ rakṣāṃ karoṣy eva madājñayā ca
tvayaiva sṛṣṭaṃ bhuvanatrayaṃ syād yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram

ity evam uktā dayitā hareṇa saṃśleṣasaṃlāpaparā babhūva
śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā cikṣepa ca svedajalaṃ karāgraiḥ

tasmād babhūva prathamaṃ sa dharmo lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ
sattvaṃ susaṃpannadharaṃ sarāṃsi dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva

saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni
nṛtyāni gītāny amṛtaṃ purāṇaṃ śrutismṛtī nītir athānnapāne

śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny astrāṇi tīrthāni ca kānanāni
iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni yānāni śubhrābharaṇāsanāni

bhavāṅgasaṃsargasusaṃprahāsa susvedasaṃlāparahaḥprakāraiḥ
tathaiva jātaṃ sacarācaraṃ ca apāpakaṃ devi tataś ca jātam

sukhaṃ prabhūtaṃ ca śubhaṃ ca nityaṃ virāji caitat tava devi bhāvāt
tasmāt tu māṃ rakṣa jagajjanitri bhītaṃ bhayebhyo jagatāṃ pradhāne

eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare
śivaśaktyos tadādvaitaṃ sundaraṃ naumi vigraham //

evaṃ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ //

kim abhīṣṭaṃ varayase hare vada parāyaṇam //

balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā
tena baddhas talaṃ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā //

vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṃ kṛtiḥ
tadarthaṃ jagatām īśa yena jeṣye ripuṃ prabho //

tad eva dehi vīryaṃ me yac cānyad ripunāśanam
jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati
punarjātam ahaṃ manye varaṃ kīrtir jayaśriyoḥ //

sa śivaḥ śakram āhedaṃ na mayaikena te ripuḥ
vadham āpnoti tasmāt tvaṃ viṣṇum apy avyayaṃ harim //

ārādhayasva paulomyā saha devaṃ janārdanam
lokatrayaikaśaraṇaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ //

tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṃ hare
punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ //

mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca
saṃgame yatra kutrāpi siddhidaṃ munayo viduḥ //

kiṃ punaḥ saṃgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ
girīṇāṃ gahvare yad vā saritām atha saṃgame //

vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā
gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ //

āste tasyāpy ahaṃ toṣam agamaṃ balasūdana
tena tvaṃ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam //

āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe
tuṣṭāva devaṃ prayataḥ snātvā puṇye 'tha saṃgame //

phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṃ janārdanam
vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā //

tatas tuṣṭo 'bhavad viṣṇuḥ kiṃ deyaṃ cety abhāṣata
dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ //

dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ
tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ //

ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk
cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam //

nijaghāna tadā daityam indraśatruṃ mahāśanim
sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ //

divistho 'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim
kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṃ vilokya tam
śacīṃ tāṃ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam //

nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ
vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṃ sadā //

nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape
tasmān nārhasi māṃ vaktuṃ śaṅkayānyatra bhāmini //

pativratā priyā me tvaṃ dharme mantre sahāyinī
sāpatyā ca kulīnā ca tvatto 'nyā kā priyā mama //

tasmāt tavopadeśena gaṅgāṃ prāpya mahānadīm
prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ //

tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ
jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt //

uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro 'ham acyutaḥ
kiṃ na sādhyaṃ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī //

duṣkarā tatra no muktiḥ kiṃtv arthāditrayaṃ śubhe
jāyaiva paramaṃ mitraṃ lokadvayahitaiṣiṇī //

sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca pativratā rūpavatī guṇāḍhyā
saṃpatsu cāpatsu samānarūpā tayā hy asādhyaṃ kim iha trilokyām

tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṃ śubham āgatam
itas tavoditaṃ caiva kartavyaṃ nānyad asti me //

paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṃ na ca
ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṃ nahi //

niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye
gaṅgayā sadṛśaṃ nāsti śṛṇu cānyad varānane //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāptaye pāpamuktaye
śivaviṣṇvor ananyatva jñānān nāsty atra muktaye //

tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam
avāptaṃ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ //

indratvaṃ me sthiraṃ ceto manye mitrabalāt punaḥ
vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini //

tvaṃ ca priyasakhī nityaṃ nānyat priyataraṃ mama
tīrthānāṃ gautamī gaṅgā devānāṃ hariśaṃkarau //

tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṃ cepsitam āptavān
mama prītikaraṃ cedaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam //

tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt
anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṃkarau //

indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ
ekatra śaṃkaro devo hy aparatra janārdanaḥ //

pāvayan daṇḍakāraṇyaṃ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ
antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca //

atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ
pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ //

teṣāṃ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ
atra kiṃcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam //

dātṛbhyo hy akṣayaṃ tat syāt kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyavardhanam //

ākhyānaṃ viṣṇuśaṃbhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam
asya tīrthasya māhātmyaṃ ye śṛṇvanti paṭhanti ca //

puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo 'traiva smṛtir bhavet
śivaviṣṇvor aśeṣāgha saṃghavicchedakāriṇī
yāṃ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ //

bhaviṣyaty evam eveti taṃ devā ṛṣayo 'bruvan
gautamyā uttare pāre tīrthānāṃ mokṣadāyinām //

devarṣisiddhasevyānāṃ sahasrāṇy atha sapta vai
tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu //

abjakaṃ hṛdayaṃ proktaṃ godāvaryā munīśvaraiḥ
viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca //