ब्रह्म पुराण · अध्याय 129

इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तत्रैव च वृषाकपम्
फेनायाः संगमो यत्र हनूमतं तथैव च ॥

अब्जकं चापि यत् प्रोक्तं यत्र देवस् त्रिविक्रमः
तत्र स्नानं च दानं च पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥

तत्र वृत्तान्य् अथाख्यास्ये गङ्गाया दक्षिणे तटे
इन्द्रेश्वरं चोत्तरे च शृणु भक्त्या यतव्रतः ॥

नमुचिर् बलवान् आसीद् इन्द्रशत्रुर् मदोत्कटः
तस्येन्द्रेणाभवद् युद्धं फेनेनेन्द्रो ऽहरच् छिरः ॥

अपां च नमुचेः शत्रोस् तत्फेनवज्ररूपधृक्
शिरश् छित्त्वा तच् च फेनं गङ्गाया दक्षिणे तटे ॥

न्यपतद् भूमिं भित्त्वा तु रसातलम् अथाविशत्
रसातलभवं गाङ्गं वारि यद् विश्वपावनम् ॥

वज्रादिष्टेन मार्गेण व्यगमद् भूमिमण्डलम्
तज् जलं फेननाम्ना तु नदी फेनेति गद्यते ॥

तस्यास् तु संगमः पुण्यो गङ्गया लोकविश्रुतः
सर्वपापक्षयकरो गङ्गायमुनयोर् इव ॥

हनूमदुपमाता वै यत्राप्लवनमात्रतः
मार्जारत्वाद् अभून् मुक्ता विष्णुगङ्गाप्रसादतः ॥

मार्जारं चेति तत् तीर्थं पुरा प्रोक्तं मया तव
हनूमतं च तत् प्रोक्तं तत्राख्यानं पुरोदितम् ॥

वृषाकपं चाब्जकं च तत्रेदं प्रयतः शृणु
हिरण्य इति विख्यातो दैत्यानां पूर्वजो बली ॥

तपस् तप्त्वा सुरैः सर्वैर् अजेयो ऽभूत् सुदारुणः
तस्यापि बलवान् पुत्रो देवानां दुर्जयः सदा ॥

महाशनिर् इति ख्यातस् तस्य भार्या पराजिता
तेनेन्द्रस्याभवद् युद्धं बहुकालं निरन्तरम् ॥

महाशनिर् महावीर्यः सततं रणमूर्धनि
जित्वा नागेन सहितं शक्रं पित्रे न्यवेदयत् ॥

बद्ध्वा हस्तिसमायुक्तं स्वसारं वीक्ष्य तां तदा
विहाय क्रूरतां दैत्यो हिरण्याय न्यवेदयत् ॥

महाशनिपिता दैत्यः पूर्वेषां पूर्ववत्तरः
शचीकान्तं तले स्थाप्य तस्य रक्षाम् अथाकरोत् ॥

महाशनिर् हरिं जित्वा जेतुं वरुणम् अभ्यगात्
वरुणो ऽपि महाबुद्धिः प्रादात् कन्यां महाशनेः ॥

उदधिं स्वालयं प्रादाद् वरुणस् तु महाशनेः
तयोश् च सख्यम् अभवद् वरुणस्य महाशनेः ॥

वारुणी चापि या कन्या सा प्रियाभून् महाशनेः
वीर्येण यशसा चापि शौर्येण च बलेन च ॥

महाशनिर् महादैत्यस् त्रैलोक्ये नोपमीयते
निरिन्द्रत्वं गते लोके देवाः सर्वे न्यमन्त्रयन् ॥

विष्णुर् एवेन्द्रदाता स्याद् दैत्यहन्ता स एव च
मन्त्रदृग् वा स एव स्याद् इन्द्रं चान्यं करिष्यति ॥

एवं संमन्त्र्य ते देवा विष्णोर् मन्त्रं न्यवेदयन्
ममावध्यो महादैत्यो महाशनिर् इति ब्रुवन् ॥

प्रायाद् वारीश्वरं विष्णुः श्वशुरं वरुणं तदा
केशवो वरुणं गत्वा प्राहेन्द्रस्य पराभवम् ॥

तथा त्वयैतत् कर्तव्यं यथायाति पुरंदरः
तद्विष्णुवचनाच् छीघ्रं ययौ जलपतिर् मुने ॥

सुतापतिं हिरण्यसुतं विक्रान्तं तं महाशनिम्
अतिसंमानितस् तेन जामात्रा वरुणः प्रभुः ॥

पप्रच्छागमनं दैत्यो विनयाच् छ्वशुरं तदा
वरुणः प्राह तं दैत्यं यद् आगमनकारणम् ॥

इन्द्रं देहि महाबाहो यस् त्वया निर्जितः पुरा
बद्धं रसातलस्थं तं देवानाम् अधिपं सखे ॥

अस्माकं सर्वदा मान्यं देहि त्वं मम शत्रुहन्
बद्ध्वा विमोक्षणं शत्रोर् महते यशसे सताम् ॥

तथेत्य् उक्त्वा कथंचित् स दैत्येशो वरुणाय तम्
प्रादाद् इन्द्रं शचीकान्तं वारणेन समन्वितम् ॥

स दैत्यमध्ये ऽतिविराजमानो हरिं तदोवाच जलेशसंनिधौ
संपूज्य चैवाथ महोपचारैर् महाशनिर् मघवन्तं बभाषे

केन त्वम् इन्द्रो ऽद्य कृतो ऽसि केन वीर्यं तवेदृग् बहु भाषसे च
त्वं संगरे शत्रुभिर् बाध्यसे च तथापि चेन्द्रो भवसीति चित्रम्

अथापि बद्धा पुरुषेण काचित् तस्याः पतिस् तां मोचयतीति युक्तम्
स्त्रियो ऽस्वतन्त्राः पुरुषप्रधानास् त्वं वै पुमान् भविता शक्र साधो

बद्धो मया संगरे वाहनेन क्वाप्य् अस्त्रं ते वज्रम् उद्दामशक्ति
चिन्तारत्नं नन्दनं योषितस् ता यशो बलं देवराजोपभोग्यम्

तज् जीवनं यत् तु यशोनिधानं स एव मृत्युर् यशसो यद् विरोधि
एवं जानञ् शक्र कथं जलेशान् मुक्तिं प्राप्तो नैव लज्जां भजेथाः

त्रिविष्टपस्थः परिवेष्टितः सन् सर्वैः सुरैः कान्तया वीज्यमानः
संस्तूयमानश् च तथाप्सरोभिर् नूनं लज्जा ते बिभेतीति मन्ये

त्वं वृत्रहा नमुचेश् चापि हन्ता पुरां भेत्ता गोत्रभिद् वज्रबाहुः
एवं सुरास् त्वां परिपूजयन्तीत्य् अतो जिष्णो सर्वम् एतत् त्यजस्व

विकारम् आप्याप्य् अहितोद्भवं ये जीवन्ति लोकान् अनुसंविशन्ति
भवादृशां दुश्च्यवनाब्जजन्मा कथं न हृद्भेदम् अवाप कर्ता

एवम् उक्त्वा तु दैत्येशो वरुणाय महात्मने
प्रादाद् इन्द्रं पुनश् चेदं वचनं तद् अभाषत ॥

अद्य प्रभृत्य् असौ शिष्य इन्द्रः स्याद् वरुणो गुरुः
श्वशुरो मम येन त्वं मुक्तिम् आप्तो ऽसि वासव ॥

तथा त्वं भृत्यभावेन वर्तेथा वरुणं प्रति
नो चेद् बद्ध्वा पुनस् त्वां वै क्षेप्स्ये चैव रसातलम् ॥

एवं निर्भर्त्स्य तं शक्रं हसंश् चापि पुनः पुनः
अब्रवीद् गच्छ गच्छेति वरुणं चानुमन्य तु ॥

स तु प्राप्तः स्वनिलयं लज्जया कलुषीकृतः
पौलोम्यां प्राह तत् सर्वं यत् तच् छत्रुपराभवम् ॥

एवम् उक्तः कृतश् चैव शत्रुणाहं वरानने
निर्वापयामि येन स्वम् आत्मानं सुभगे वद ॥

दानवानाम् अथोद्भूतिं शक्र मायां पराभवम्
वरदानं तथा मृत्युं जाने ऽहं बलसूदन ॥

तस्माद् यस्मात् तस्य मृत्युर् अथवापि पराभवः
जायेत शृणु तत् सर्वं वक्ष्ये ऽहं प्रीतये तव ॥

हिरण्यस्य सुतो वीरः पितृव्यस्य सुतो बली
तस्मान् मम स्यात् स भ्राता वरदानाच् च दर्पितः ॥

ब्रह्माणं तोषयाम् आस तपसा नियमेन च
ईदृशं बलम् आपन्नं तपसा किं न सिध्यति ॥

तस्मात् त्वया चित्तरागो विस्मयो वा कथंचन
न कार्यः शृणु तत्रेदं कार्यं यत् तु क्रमागतम् ॥

एवम् उक्त्वा तु पौलोमी प्राहेन्द्रं विनयान्विता ॥

नासाध्यम् अस्ति तपसो नासाध्यं यज्ञकर्मणः
नासाध्यं लोकनाथस्य विष्णोर् भक्त्या हरस्य च ॥

पुनश् चेदं मया कान्त श्रुतम् अस्त्य् अतिशोभनम्
स्त्रीणां स्वभावं जानन्ति स्त्रिय एव सुराधिप ॥

तस्माद् भूमेस् तथा चापां नासाध्यं विद्यते प्रभो
तपो वा यज्ञकर्मादि ताभ्याम् एव यतो भवेत् ॥

तत्रापि तीर्थभूता तु या भूमिस् तां व्रजेद् भवान्
तत्र विष्णुं शिवं पूज्य सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि ॥

श्रुतम् अस्ति पुनश् चेदं स्त्रियो याश् च पतिव्रताः
ता एव सर्वं जानन्ति धृतं ताभिश् चराचरम् ॥

पृथिव्यां सारभूतं स्यात् तन्मध्ये दण्डकं वनम्
तत्र गङ्गा जगद्धात्री तत्रेशं पूजय प्रभो ॥

विष्णुं वा जगताम् ईशं दीनार्तार्तिहरं विभुम्
अनाथानाम् इह नृणां मज्जतां दुःखसागरे ॥

हरो हरिर् वा गङ्गा वा क्वाप्य् अन्यच् छरणं नहि
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तोषयैतान् समाहितः ॥

भक्त्या स्तोत्रैश् च तपसा कुरु चैव मया सह
ततः प्राप्स्यसि कल्याणम् ईशविष्णुप्रसादजम् ॥

अज्ञात्वैकगुणं कर्म फलं दास्यति कर्मिणः
ज्ञात्वा शतगुणं तत् स्याद् भार्यया च तद् अक्षयम् ॥

पुंसः सर्वेषु कार्येषु भार्यैवेह सहायिनी
स्वल्पानाम् अपि कार्याणां नहि सिद्धिस् तया विना ॥

एकेन यत् कृतं कर्म तस्माद् अर्धफलं भवेत्
जायया तु कृतं नाथ पुष्कलं पुरुषो लभेत् ॥

तस्माद् एतत् सुविदितम् अर्धो जाया इति श्रुतेः
श्रूयते दण्डकारण्ये सरिच्छ्रेष्ठास्ति गौतमी ॥

अशेषाघप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी
तस्माद् गच्छ मया तत्र कुरु पुण्यं महाफलम् ॥

ततः शत्रून् निहत्याजौ महत् सुखम् अवाप्स्यसि ॥

तथेत्य् उक्त्वा स गुरुणा भार्यया च शतक्रतुः
ययौ गङ्गां जगद्धात्रीं गौतमीं चेति विश्रुताम् ॥

दण्डकारण्यमध्यस्थां ययौ स प्रीतिमान् हरिः
तपः कर्तुं मनश् चक्रे देवदेवाय शंभवे ॥

गङ्गां नत्वा तु प्रथमं स्नात्वा च स कृताञ्जलिः
शिवैकशरणो भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो ऽब्रवीत् ॥

स्वमायया यो ह्य् अखिलं चराचरं सृजत्य् अवत्य् अत्ति न सज्जते ऽस्मिन्
एकः स्वतन्त्रो ऽद्वयचित् सुखात्मकः स नः प्रसन्नो ऽस्तु पिनाकपाणिः

न यस्य तत्त्वं सनकादयो ऽपि जानन्ति वेदान्तरहस्यविज्ञाः
स पार्वतीशः सकलाभिलाष दाता प्रसन्नो ऽस्तु ममान्धकारिः

सृष्ट्वा स्वयंभूर् भगवान् विरिञ्चिं भयंकरं चास्य शिरो ऽन्वपश्यत्
छित्त्वा नखाग्रैर् नखसक्तम् एतच् चिक्षेप तस्माद् अभवत् त्रिवर्गः

पापं दरिद्रं त्व् अथ लोभयाच्ञे मोहो विपच् चेति ततो ऽप्य् अनन्तम्
जातप्रभावं भवदुःखरूपं बभूव तैर् व्याप्तम् इदं समस्तम्

अवेक्ष्य सर्वं चकितः सुरेशो देवीम् अवोचज् जगद् अस्तम् एति
त्वं पाहि लोकेश्वरि लोकमातर् उमे शरण्ये सुभगे सुभद्रे

जगत्प्रतिष्ठे वरदे जय त्वं भुक्तिः समाधिः परमा च मुक्तिः
स्वाहा स्वधा स्वस्तिर् अनादिसिद्धिर् गीर् बुद्धिर् आसीर् अजरामरे त्वम्

विद्यादिरूपेण जगत्त्रये त्वं रक्षां करोष्य् एव मदाज्ञया च
त्वयैव सृष्टं भुवनत्रयं स्याद् यतः प्रकृत्यैव तथैव चित्रम्

इत्य् एवम् उक्ता दयिता हरेण संश्लेषसंलापपरा बभूव
श्रान्ता भवस्यार्धतनौ सुलग्ना चिक्षेप च स्वेदजलं कराग्रैः

तस्माद् बभूव प्रथमं स धर्मो लक्ष्मीर् अथो दानम् अथो सुवृष्टिः
सत्त्वं सुसंपन्नधरं सरांसि धान्यानि पुष्पाणि फलानि चैव

सौभाग्यवस्तूनि वपुः सुवेषः शृङ्गारभाजीनि महौषधानि
नृत्यानि गीतान्य् अमृतं पुराणं श्रुतिस्मृती नीतिर् अथान्नपाने

शस्त्राणि शास्त्राणि गृहोपयोग्यान्य् अस्त्राणि तीर्थानि च काननानि
इष्टानि पूर्तानि च मङ्गलानि यानानि शुभ्राभरणासनानि

भवाङ्गसंसर्गसुसंप्रहास सुस्वेदसंलापरहःप्रकारैः
तथैव जातं सचराचरं च अपापकं देवि ततश् च जातम्

सुखं प्रभूतं च शुभं च नित्यं विराजि चैतत् तव देवि भावात्
तस्मात् तु मां रक्ष जगज्जनित्रि भीतं भयेभ्यो जगतां प्रधाने

एके तर्कैर् विमुह्यन्ति लीयन्ते तत्र चापरे
शिवशक्त्योस् तदाद्वैतं सुन्दरं नौमि विग्रहम् ॥

एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः ॥

किम् अभीष्टं वरयसे हरे वद परायणम् ॥

बलवान् मे रिपुश् चासीद् दर्शनैश् च शनिर् यथा
तेन बद्धस् तलं नीतः परिभूतस् त्व् अनेकधा ॥

वाक्सायकैस् तथा विद्धस् तद्वधाय त्व् इयं कृतिः
तदर्थं जगताम् ईश येन जेष्ये रिपुं प्रभो ॥

तद् एव देहि वीर्यं मे यच् चान्यद् रिपुनाशनम्
जातः पराभवो यस्मात् तद्विनाशे कृते सति
पुनर्जातम् अहं मन्ये वरं कीर्तिर् जयश्रियोः ॥

स शिवः शक्रम् आहेदं न मयैकेन ते रिपुः
वधम् आप्नोति तस्मात् त्वं विष्णुम् अप्य् अव्ययं हरिम् ॥

आराधयस्व पौलोम्या सह देवं जनार्दनम्
लोकत्रयैकशरणं नारायणम् अनन्यधीः ॥

ततः प्राप्स्यसि तस्माच् च मत्तश् चापि प्रियं हरे
पुनश् चोवाच भगवान् आदिकर्ता महेश्वरः ॥

मन्त्राभ्यासस् तपो वापि योगाभ्यसनम् एव च
संगमे यत्र कुत्रापि सिद्धिदं मुनयो विदुः ॥

किं पुनः संगमे विप्र गौतमीसिन्धुफेनयोः
गिरीणां गह्वरे यद् वा सरिताम् अथ संगमे ॥

विप्रो धियैव भवति मुकुन्दाङ्घ्रिनिविष्टया
गङ्गाया दक्षिणे तीर आपस्तम्बो मुनीश्वरः ॥

आस्ते तस्याप्य् अहं तोषम् अगमं बलसूदन
तेन त्वं भार्यया चैव तोषयस्व गदाधरम् ॥

आपस्तम्बेन सहितो गङ्गाया दक्षिणे तटे
तुष्टाव देवं प्रयतः स्नात्वा पुण्ये ऽथ संगमे ॥

फेनायाश् चैव गङ्गायास् तत्र देवं जनार्दनम्
वैदिकैर् विविधैर् मन्त्रैस् तपसातोषयत् तदा ॥

ततस् तुष्टो ऽभवद् विष्णुः किं देयं चेत्य् अभाषत
देहि मे शत्रुहन्तारम् इत्य् आह भगवान् हरिः ॥

दत्तम् इत्य् एव जानीहि तम् उवाच जनार्दनः
तत्राभवच् छिवस्यैव गङ्गाविष्ण्वोः प्रसादतः ॥

अम्भसा पुरुषो जातः शिवविष्णुस्वरूपधृक्
चक्रपाणिः शूलधरः स गत्वा तु रसातलम् ॥

निजघान तदा दैत्यम् इन्द्रशत्रुं महाशनिम्
सखाभवत् स चेन्द्रस्य अब्जकः स वृषाकपिः ॥

दिविस्थो ऽपि सदा चेन्द्रस् तम् अन्वेति वृषाकपिम्
कुपिता प्रणयेनाभूद् अन्यासक्तं विलोक्य तम्
शचीं तां सान्त्वयन्न् आह शतमन्युर् हसन्न् इदम् ॥

नाहम् इन्द्राणि शरणम् ऋते सख्युर् वृषाकपेः
वारि वापि हविर् यस्य अग्नेः प्रियकरं सदा ॥

नाहम् अन्यत्र गन्तास्मि प्रिये चाङ्गेन ते शपे
तस्मान् नार्हसि मां वक्तुं शङ्कयान्यत्र भामिनि ॥

पतिव्रता प्रिया मे त्वं धर्मे मन्त्रे सहायिनी
सापत्या च कुलीना च त्वत्तो ऽन्या का प्रिया मम ॥

तस्मात् तवोपदेशेन गङ्गां प्राप्य महानदीम्
प्रसादाद् देवदेवस्य विष्णोर् वै चक्रपाणिनः ॥

तथा शिवस्य देवस्य प्रसादाच् च वृषाकपेः
जलोद्भवाच् च मे मित्राद् अब्जकाल् लोकविश्रुतात् ॥

उत्तीर्णदुःखः सुभगे इत इन्द्रो ऽहम् अच्युतः
किं न साध्यं यत्र भार्या भर्तृचित्तानुगामिनी ॥

दुष्करा तत्र नो मुक्तिः किंत्व् अर्थादित्रयं शुभे
जायैव परमं मित्रं लोकद्वयहितैषिणी ॥

सा चेत् कुलीना प्रियभाषिणी च पतिव्रता रूपवती गुणाढ्या
संपत्सु चापत्सु समानरूपा तया ह्य् असाध्यं किम् इह त्रिलोक्याम्

तस्मात् तव धिया कान्ते ममेदं शुभम् आगतम्
इतस् तवोदितं चैव कर्तव्यं नान्यद् अस्ति मे ॥

परलोके च धर्मे च सत्पुत्रसदृशं न च
आर्तस्य पुरुषस्येह भार्यावद् भेषजं नहि ॥

निःश्रेयसपदप्राप्त्यै तथा पापस्य मुक्तये
गङ्गया सदृशं नास्ति शृणु चान्यद् वरानने ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तये पापमुक्तये
शिवविष्ण्वोर् अनन्यत्व ज्ञानान् नास्त्य् अत्र मुक्तये ॥

तस्मात् तव धिया साध्वि सर्वम् एतन् मनोगतम्
अवाप्तं च शिवाद् विष्णोर् गङ्गायाश् च प्रसादतः ॥

इन्द्रत्वं मे स्थिरं चेतो मन्ये मित्रबलात् पुनः
वृषाकपिर् मम सखा यो जातस् त्व् अप्सु भामिनि ॥

त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम
तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशंकरौ ॥

तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितम् आप्तवान्
मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात्
अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशंकरौ ॥

इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस् तीरयोः सुराः
एकत्र शंकरो देवो ह्य् अपरत्र जनार्दनः ॥

पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस् त्रिविक्रमः
अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च ॥

अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिम् आप्नुयुः
पापिष्ठाः पापतो मुक्तिम् आप्नुयुर् ये च धर्मिणः ॥

तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः
अत्र किंचिच् च ये दद्युर् अर्थिभ्यस् तिलमात्रकम् ॥

दातृभ्यो ह्य् अक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा
धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यवर्धनम् ॥

आख्यानं विष्णुशंभ्वोश् च ज्ञात्वा स्नानाच् च मुक्तिदम्
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च ॥

पुण्यभाजो भवेयुस् ते तेभ्यो ऽत्रैव स्मृतिर् भवेत्
शिवविष्ण्वोर् अशेषाघ संघविच्छेदकारिणी
यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः ॥

भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयो ऽब्रुवन्
गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम् ॥

देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै
तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु ॥

अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः
विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च ॥