Brahma Purana · Chapter 126

tapastīrtham iti khyātaṃ tapovṛddhikaraṃ mahat
sarvakāmapradaṃ puṇyaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam //

tasmiṃs tīrthe tu yad vṛttaṃ śṛṇu pāpapraṇāśanam
apām agneś ca saṃvādam ṛṣīṇāṃ ca parasparam //

apo jyeṣṭhatamāḥ kecin menire 'gniṃ tathāpare
evaṃ bruvanto munayaḥ saṃvādaṃ cāgnivāriṇoḥ //

vināgniṃ jīvanaṃ kva syāj jīvabhūto yato 'nalaḥ
ātmabhūto havyabhūtaś cāgninā jāyate 'khilam //

agninā dhriyate loko hy agnir jyotirmayaṃ jagat
tasmād agneḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ daivataṃ mahat //

antarjyotiḥ sa evoktaḥ paraṃ jyotiḥ sa eva hi
vināgninā kiṃcid asti yasya dhāma jagattrayam //

tasmād agneḥ paraṃ nāsti bhūtānāṃ jyaiṣṭhyabhājanam
yoṣitkṣetre 'rpitaṃ bījaṃ puruṣeṇa yathā tathā //

tasya dehādikā śaktiḥ kṛśānor eva nānyathā
devānāṃ hi mukhaṃ vahnis tasmān nātaḥ paraṃ viduḥ //

apare tu hy apāṃ jyaiṣṭhyaṃ menire vedavādinaḥ
adbhiḥ saṃpatsyate hy annaṃ śucir adbhiḥ prajāyate //

adbhir eva dhṛtaṃ sarvam āpo vai mātaraḥ smṛtāḥ
trailokyajīvanaṃ vāri vadantīti purāvidaḥ //

utpannam amṛtaṃ hy adbhyas tābhyaś cauṣadhisaṃbhavaḥ
agnir jyeṣṭha iti prāhur āpo jyeṣṭhatamāḥ pare //

evaṃ mīmāṃsamānās te ṛṣayo vedavādinaḥ
viruddhavādino māṃ ca samabhyetyedam abruvan //

agner apāṃ vada jyaiṣṭhyaṃ trailokyasya bhavān prabhuḥ //

aham apy abravaṃ prāptān ṛṣīn sarvān yatavratān
ubhau pūjyatamau loka ubhābhyāṃ jāyate jagat //

ubhābhyāṃ jāyate havyaṃ kavyaṃ cāmṛtam eva ca
ubhābhyāṃ jīvanaṃ loke śarīrasya ca dhāraṇam //

nānayoś ca viśeṣo 'sti tato jyaiṣṭhyaṃ samaṃ matam
tato madvacanāj jyaiṣṭhyam ubhayor naiva kasyacit //

jyaiṣṭhyam anyatarasyeti menire ṛṣisattamāḥ
na tṛptā mama vākyena jagmur vāyuṃ tapasvinaḥ //

kasya jyaiṣṭhyaṃ bhavān prāṇo vāyo satyaṃ tvayi sthitam //

vāyur āhānalo jyeṣṭhaḥ sarvam agnau pratiṣṭhitam
nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmus te 'pi vasuṃdharām //

satyaṃ bhūme vada jyaiṣṭhyam ādhārāsi carācare //

bhūmir apy āha vinayād āgatāṃs tān ṛṣīn idam //

mamāpy ādhārabhūtāḥ syur āpo devyaḥ sanātanāḥ
adbhyas tu jāyate sarvaṃ jyaiṣṭhyam apsu pratiṣṭhitam //

nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmuḥ kṣīrodaśāyinam
tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ śaṅkhacakragadādharam //

yo veda sarvaṃ bhuvanaṃ bhaviṣyad yaj jāyamānaṃ ca guhāniviṣṭam
lokatrayaṃ citravicitrarūpam ante samastaṃ ca yam āviveśa

yad akṣaraṃ śāśvatam aprameyaṃ yaṃ vedavedyam ṛṣayo vadanti
yam āśritāḥ svepsitam āpnuvanti tad vastu satyaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

bhūtaṃ mahābhūtajagatpradhānaṃ na vindate yogino viṣṇurūpam
tad vaktum ete ṛṣayo 'tra yātāḥ satyaṃ vadasveha jagannivāsa

tvam antarātmākhiladehabhājāṃ tvam eva sarvaṃ tvayi sarvam īśa
tathāpi jānanti na keapi kutrāpi aho bhavantaṃ prakṛtiprabhāvāt

tataḥ prāha jagaddhātrī daivī vāg aśarīriṇī //

ubhāv ārādhya tapasā bhaktyā ca niyamena ca
yasya syāt prathamaṃ siddhis tad bhūtaṃ jyeṣṭham ucyate //

tathety tathā yayuḥ sarve ṛṣayo lokapūjitāḥ
śrāntāḥ khinnāntarātmānaḥ paraṃ vairāgyam āśritāḥ //

sarvalokaikajananīṃ bhuvanatrayapāvanīm
gautamīm agaman sarve tapas taptuṃ yatavratāḥ //

abdaivataṃ tathāgniṃ ca pūjanāyodyatās tadā
agneś ca pūjakā ye ca apāṃ vai pūjane sthitāḥ
tatra vāg abravīd daivī vedamātā sarasvatī //

agner āpas tathā yonir adbhiḥ śaucam avāpyate
agneś ca pūjakā ye ca vinādbhiḥ pūjanaṃ katham //

apsu jātāsu sarvatra karmaṇy adhikṛto bhavet
tāvat karmaṇy anarho 'yam aśucir malino naraḥ //

na magnaḥ śraddhayā yāvad apsu śītāsu vedavit
tasmād āpo variṣṭhāḥ syur mātṛbhūtā yataḥ smṛtāḥ
tasmāj jyaiṣṭhyam apām eva jananyo 'gner viśeṣataḥ //

etad vacaḥ śuśruvus te ṛṣayo vedavādinaḥ
niścayaṃ ca tataś cakrur bhavej jyaiṣṭhyam apām iti //

yatra tīrthe vṛttam idam ṛṣisattre ca nārada
tapastīrthaṃ tu tat proktaṃ sattratīrthaṃ tad ucyate //

agnitīrthaṃ ca tat proktaṃ tathā sārasvataṃ viduḥ
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ śubham //

caturdaśa śatāny atra tīrthānāṃ puṇyadāyinām
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca svargamokṣapradāyakam //

kṛtaṃ saṃdehaharaṇam ṛṣīṇāṃ yatra bhāṣayā
sarasvaty abhavat tatra gaṅgayā saṃgatā nadī
māhātmyaṃ tasya ko vaktuṃ saṃgamasya kṣamo naraḥ //