બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 126

તપસ્તીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં તપોવૃદ્ધિકરં મહત્
સર્વકામપ્રદં પુણ્યં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્ ॥

તસ્મિંસ્ તીર્થે તુ યદ્ વૃત્તં શૃણુ પાપપ્રણાશનમ્
અપામ્ અગ્નેશ્ ચ સંવાદમ્ ઋષીણાં ચ પરસ્પરમ્ ॥

અપો જ્યેષ્ઠતમાઃ કેચિન્ મેનિરે ઽગ્નિં તથાપરે
એવં બ્રુવન્તો મુનયઃ સંવાદં ચાગ્નિવારિણોઃ ॥

વિનાગ્નિં જીવનં ક્વ સ્યાજ્ જીવભૂતો યતો ઽનલઃ
આત્મભૂતો હવ્યભૂતશ્ ચાગ્નિના જાયતે ઽખિલમ્ ॥

અગ્નિના ધ્રિયતે લોકો હ્ય્ અગ્નિર્ જ્યોતિર્મયં જગત્
તસ્માદ્ અગ્નેઃ પરં નાસ્તિ પાવનં દૈવતં મહત્ ॥

અન્તર્જ્યોતિઃ સ એવોક્તઃ પરં જ્યોતિઃ સ એવ હિ
વિનાગ્નિના કિંચિદ્ અસ્તિ યસ્ય ધામ જગત્ત્રયમ્ ॥

તસ્માદ્ અગ્નેઃ પરં નાસ્તિ ભૂતાનાં જ્યૈષ્ઠ્યભાજનમ્
યોષિત્ક્ષેત્રે ઽર્પિતં બીજં પુરુષેણ યથા તથા ॥

તસ્ય દેહાદિકા શક્તિઃ કૃશાનોર્ એવ નાન્યથા
દેવાનાં હિ મુખં વહ્નિસ્ તસ્માન્ નાતઃ પરં વિદુઃ ॥

અપરે તુ હ્ય્ અપાં જ્યૈષ્ઠ્યં મેનિરે વેદવાદિનઃ
અદ્ભિઃ સંપત્સ્યતે હ્ય્ અન્નં શુચિર્ અદ્ભિઃ પ્રજાયતે ॥

અદ્ભિર્ એવ ધૃતં સર્વમ્ આપો વૈ માતરઃ સ્મૃતાઃ
ત્રૈલોક્યજીવનં વારિ વદન્તીતિ પુરાવિદઃ ॥

ઉત્પન્નમ્ અમૃતં હ્ય્ અદ્ભ્યસ્ તાભ્યશ્ ચૌષધિસંભવઃ
અગ્નિર્ જ્યેષ્ઠ ઇતિ પ્રાહુર્ આપો જ્યેષ્ઠતમાઃ પરે ॥

એવં મીમાંસમાનાસ્ તે ઋષયો વેદવાદિનઃ
વિરુદ્ધવાદિનો માં ચ સમભ્યેત્યેદમ્ અબ્રુવન્ ॥

અગ્નેર્ અપાં વદ જ્યૈષ્ઠ્યં ત્રૈલોક્યસ્ય ભવાન્ પ્રભુઃ ॥

અહમ્ અપ્ય્ અબ્રવં પ્રાપ્તાન્ ઋષીન્ સર્વાન્ યતવ્રતાન્
ઉભૌ પૂજ્યતમૌ લોક ઉભાભ્યાં જાયતે જગત્ ॥

ઉભાભ્યાં જાયતે હવ્યં કવ્યં ચામૃતમ્ એવ ચ
ઉભાભ્યાં જીવનં લોકે શરીરસ્ય ચ ધારણમ્ ॥

નાનયોશ્ ચ વિશેષો ઽસ્તિ તતો જ્યૈષ્ઠ્યં સમં મતમ્
તતો મદ્વચનાજ્ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ ઉભયોર્ નૈવ કસ્યચિત્ ॥

જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અન્યતરસ્યેતિ મેનિરે ઋષિસત્તમાઃ
ન તૃપ્તા મમ વાક્યેન જગ્મુર્ વાયું તપસ્વિનઃ ॥

કસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યં ભવાન્ પ્રાણો વાયો સત્યં ત્વયિ સ્થિતમ્ ॥

વાયુર્ આહાનલો જ્યેષ્ઠઃ સર્વમ્ અગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્
નેત્ય્ ઉક્ત્વાન્યોન્યમ્ ઋષયો જગ્મુસ્ તે ઽપિ વસુંધરામ્ ॥

સત્યં ભૂમે વદ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ આધારાસિ ચરાચરે ॥

ભૂમિર્ અપ્ય્ આહ વિનયાદ્ આગતાંસ્ તાન્ ઋષીન્ ઇદમ્ ॥

મમાપ્ય્ આધારભૂતાઃ સ્યુર્ આપો દેવ્યઃ સનાતનાઃ
અદ્ભ્યસ્ તુ જાયતે સર્વં જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

નેત્ય્ ઉક્ત્વાન્યોન્યમ્ ઋષયો જગ્મુઃ ક્ષીરોદશાયિનમ્
તુષ્ટુવુર્ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥

યો વેદ સર્વં ભુવનં ભવિષ્યદ્ યજ્ જાયમાનં ચ ગુહાનિવિષ્ટમ્
લોકત્રયં ચિત્રવિચિત્રરૂપમ્ અન્તે સમસ્તં ચ યમ્ આવિવેશ

યદ્ અક્ષરં શાશ્વતમ્ અપ્રમેયં યં વેદવેદ્યમ્ ઋષયો વદન્તિ
યમ્ આશ્રિતાઃ સ્વેપ્સિતમ્ આપ્નુવન્તિ તદ્ વસ્તુ સત્યં શરણં વ્રજામઃ

ભૂતં મહાભૂતજગત્પ્રધાનં ન વિન્દતે યોગિનો વિષ્ણુરૂપમ્
તદ્ વક્તુમ્ એતે ઋષયો ઽત્ર યાતાઃ સત્યં વદસ્વેહ જગન્નિવાસ

ત્વમ્ અન્તરાત્માખિલદેહભાજાં ત્વમ્ એવ સર્વં ત્વયિ સર્વમ્ ઈશ
તથાપિ જાનન્તિ ન કેઅપિ કુત્રાપિ અહો ભવન્તં પ્રકૃતિપ્રભાવાત્

તતઃ પ્રાહ જગદ્ધાત્રી દૈવી વાગ્ અશરીરિણી ॥

ઉભાવ્ આરાધ્ય તપસા ભક્ત્યા ચ નિયમેન ચ
યસ્ય સ્યાત્ પ્રથમં સિદ્ધિસ્ તદ્ ભૂતં જ્યેષ્ઠમ્ ઉચ્યતે ॥

તથેત્ય્ તથા યયુઃ સર્વે ઋષયો લોકપૂજિતાઃ
શ્રાન્તાઃ ખિન્નાન્તરાત્માનઃ પરં વૈરાગ્યમ્ આશ્રિતાઃ ॥

સર્વલોકૈકજનનીં ભુવનત્રયપાવનીમ્
ગૌતમીમ્ અગમન્ સર્વે તપસ્ તપ્તું યતવ્રતાઃ ॥

અબ્દૈવતં તથાગ્નિં ચ પૂજનાયોદ્યતાસ્ તદા
અગ્નેશ્ ચ પૂજકા યે ચ અપાં વૈ પૂજને સ્થિતાઃ
તત્ર વાગ્ અબ્રવીદ્ દૈવી વેદમાતા સરસ્વતી ॥

અગ્નેર્ આપસ્ તથા યોનિર્ અદ્ભિઃ શૌચમ્ અવાપ્યતે
અગ્નેશ્ ચ પૂજકા યે ચ વિનાદ્ભિઃ પૂજનં કથમ્ ॥

અપ્સુ જાતાસુ સર્વત્ર કર્મણ્ય્ અધિકૃતો ભવેત્
તાવત્ કર્મણ્ય્ અનર્હો ઽયમ્ અશુચિર્ મલિનો નરઃ ॥

ન મગ્નઃ શ્રદ્ધયા યાવદ્ અપ્સુ શીતાસુ વેદવિત્
તસ્માદ્ આપો વરિષ્ઠાઃ સ્યુર્ માતૃભૂતા યતઃ સ્મૃતાઃ
તસ્માજ્ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અપામ્ એવ જનન્યો ઽગ્નેર્ વિશેષતઃ ॥

એતદ્ વચઃ શુશ્રુવુસ્ તે ઋષયો વેદવાદિનઃ
નિશ્ચયં ચ તતશ્ ચક્રુર્ ભવેજ્ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અપામ્ ઇતિ ॥

યત્ર તીર્થે વૃત્તમ્ ઇદમ્ ઋષિસત્ત્રે ચ નારદ
તપસ્તીર્થં તુ તત્ પ્રોક્તં સત્ત્રતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે ॥

અગ્નિતીર્થં ચ તત્ પ્રોક્તં તથા સારસ્વતં વિદુઃ
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ॥

ચતુર્દશ શતાન્ય્ અત્ર તીર્થાનાં પુણ્યદાયિનામ્
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાયકમ્ ॥

કૃતં સંદેહહરણમ્ ઋષીણાં યત્ર ભાષયા
સરસ્વત્ય્ અભવત્ તત્ર ગઙ્ગયા સંગતા નદી
માહાત્મ્યં તસ્ય કો વક્તું સંગમસ્ય ક્ષમો નરઃ ॥