Brahma Purana · Chapter 111

nāgatīrtham iti khyātaṃ sarvakāmapradaṃ śubham
yatra nāgeśvaro devaḥ śṛṇu tasyāpi vistaram //

pratiṣṭhānapure rājā śūrasena iti śrutaḥ
somavaṃśabhavaḥ śrīmān matimān guṇasāgaraḥ //

putrārthaṃ sa mahāyatnam akarot priyayā saha
tasya putraś cirād āsīt sarpo vai bhīṣaṇākṛtiḥ //

putraṃ taṃ gopayām āsa śūraseno mahīpatiḥ
rājñaḥ putraḥ sarpa iti na kaścid vindate janaḥ //

antarvartī paro vāpi mātaraṃ pitaraṃ vinā
dhātreyy api na jānāti nāmātyo na purohitaḥ //

taṃ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṃ sarpaṃ sabhāryo nṛpasattamaḥ
saṃtāpaṃ nityam āpnoti sarpād varam aputratā //

etad asti mahāsarpo vakti nityaṃ manuṣyavat
sa sarpaḥ pitaraṃ prāha kuru cūḍām api kriyām //

tathopanayanaṃ cāpi vedādhyayanam eva ca
yāvad vedaṃ na cādhīte tāvac chūdrasamo dvijaḥ //

etac chrutvā putravacaḥ śūraseno 'tiduḥkhitaḥ
brāhmaṇaṃ kaṃcanānīya saṃskārādi tadākarot
adhītavedaḥ sarpo 'pi pitaraṃ cābravīd idam //

vivāhaṃ kuru me rājan strīkāmo 'haṃ nṛpottama
anyathāpi ca kṛtyaṃ te na sidhyed iti me matiḥ //

janayitvātmajān veda vidhinākhilasaṃskṛtīḥ
na kuryād yaḥ pitā tasya narakān nāsti niṣkṛtiḥ //

vismitaḥ sa pitā prāha sutaṃ tam uragākṛtim //

yasya śabdād api trāsaṃ yānti śūrāś ca pūruṣāḥ
tasmai kanyāṃ tu ko dadyād vada putra karomi kim //

tat pitur vacanaṃ śrutvā sarpaḥ prāha vicakṣaṇaḥ //

vivāhā bahavo rājan rājñāṃ santi janeśvara
prasahyāharaṇaṃ cāpi śastrair vaivāha eva ca //

jāte vivāhe putrasya pitāsau kṛtakṛd bhavet
no ced atraiva gaṅgāyāṃ mariṣye nātra saṃśayaḥ //

tat putraniścayaṃ jñātvā aputro nṛpasattamaḥ
vivāhārtham amātyāṃs tān āhūyedaṃ vaco 'bravīt //

nāgeśvaro mama suto yuvarājo guṇākaraḥ
guṇavān matimāñ śūro durjayaḥ śatrutāpanaḥ //

rathe nāge sa dhanuṣi pṛthivyāṃ nopamīyate
vivāhas tasya kartavyo hy ahaṃ vṛddhas tathaiva ca //

rājyabhāraṃ sute nyasya niścinto 'haṃ bhavāmy ataḥ
na dārasaṃgraho yāvat tāvat putro mama priyaḥ //

bālabhāvaṃ no jahāti tasmāt sarve 'numanya ca
vivāhāyātha kurvantu yatnaṃ mama hite ratāḥ //

na me kācit tadā cintā kṛtodvāho yadātmajaḥ
sute nyastabharā yānti kṛtinas tapase vanam //

amātyā rājavacanaṃ śrutvā sarve vinītavat
ūcuḥ prāñjalayo harṣād rājānaṃ bhūritejasam //

tava putro guṇajyeṣṭhas tvaṃ ca sarvatra viśrutaḥ
vivāhe tava putrasya kiṃ mantryaṃ kiṃ tu cintyate //

amātyeṣu tathokteṣu gambhīro nṛpasattamaḥ
putraṃ sarpaṃ tv amātyānāṃ na cākhyāti na te viduḥ //

rājā punas tān uvāca kā syāt kanyā guṇādhikā
mahāvaṃśabhavaḥ śrīmān ko rājā syād guṇāśrayaḥ //

saṃbandhayogyaḥ śūraś ca yatsaṃbandhaḥ praśasyate
tad rājavacanaṃ śrutvā amātyānāṃ mahāmatiḥ //

kulīnaḥ sādhur atyantaṃ rājakāryahite rataḥ
rājño matiṃ viditvā tu iṅgitajño 'bravīd idam //

pūrvadeśe mahārāja vijayo nāma bhūpatiḥ
vājivāraṇaratnānāṃ yasya saṃkhyā na vidyate //

aṣṭau putrā maheṣvāsā mahārājasya dhīmataḥ
teṣāṃ svasā bhogavatī sākṣāl lakṣmīr ivāparā
tava putrasya yogyā sā bhāryā rājan mayoditā //

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā rājā taṃ pratyabhāṣata //

sutā tasya kathaṃ me 'sya sutasya syād vadasva tat //

lakṣito 'si mahārāja yat te manasi vartate
yac chūrasena kṛtyaṃ syād anujānīhi māṃ tataḥ //

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā bhūṣaṇācchādanoktibhiḥ
saṃpūjya preṣayām āsa mahatyā senayā saha //

sa pūrvadeśam āgatya mahārājaṃ sametya ca
saṃpūjya vividhair vākyair upāyair nītisaṃbhavaiḥ //

mahārājasutāyāś ca bhogavatyā mahāmatiḥ
śūrasenasya nṛpateḥ sūnor nāgasya dhīmataḥ //

vivāhāyākarot saṃdhiṃ mithyāmithyāvacouktibhiḥ
pūjayām āsa nṛpatiṃ bhūṣaṇācchādanādibhiḥ //

avāpya pūjāṃ nṛpatir dadāmīty avadat tadā
tata āgatya rājñe 'sau vṛddhāmātyo mahāmatiḥ //

śūrasenāya tad vṛttaṃ vaivāhikam avedayat
tato bahutithe kāle vṛddhāmātyo mahāmatiḥ //

punar balena mahatā vastrālaṃkārabhūṣitaḥ
jagāma tarasā sarvair anyaiś ca sacivair vṛtaḥ //

vivāhāya mahāmātyo mahārājāya buddhimān
sarvaṃ provāca vṛddho 'sāv amātyaḥ sacivair vṛtaḥ //

atrāgantuṃ na cāyāti śūrasenasya bhūpateḥ
putro nāga iti khyāto buddhimān guṇasāgaraḥ //

kṣatriyāṇāṃ vivāhāś ca bhaveyur bahudhā nṛpa
tasmāc chastrair alaṃkārair vivāhaḥ syān mahāmate //

kṣatriyā brāhmaṇāś caiva satyāṃ vācaṃ vadanti hi
tasmāc chastrair alaṃkārair vivāhas tv anumanyatām //

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā vijayo rājasattamaḥ
mene vākyaṃ tathā satyam amātyaṃ bhūpatiṃ tadā //

vivāham akarod rājā bhogavatyāḥ savistaram
śastreṇa ca yathāśāstraṃ preṣayām āsa tāṃ punaḥ //

svān amātyāṃs tathā gāś ca hiraṇyaturagādikam
bahu dattvātha vijayo harṣeṇa mahatā yutaḥ //

tām ādāyātha sacivā vṛddhāmātyapurogamāḥ
pratiṣṭhānam athābhyetya śūrasenāya tāṃ snuṣām //

nyavedayaṃs tathocus te vijayasya vaco bahu
bhūṣaṇāni vicitrāṇi dāsyo vastrādikaṃ ca yat //

nivedya śūrasenāya kṛtakṛtyā babhūvire
vijayasya tu ye 'mātyā bhogavatyā sahāgatāḥ //

tān pūjayitvā rājāsau bahumānapuraḥsaram
vijayāya yathā prītis tathā kṛtvā vyasarjayat //

vijayasya sutā bālā rūpayauvanaśālinī
śvaśrūśvaśurayor nityaṃ śuśrūṣantī sumadhyamā //

bhogavatyāś ca yo bhartā mahāsarpo 'tibhīṣaṇaḥ
ekāntadeśe vijane gṛhe ratnasuśobhite //

sugandhakusumākīrṇe tatrāste sukhaśītale
sa sarpo mātaraṃ prāha pitaraṃ ca punaḥ punaḥ //

mama bhāryā rājaputrī kiṃ māṃ naivopasarpati
tat putravacanaṃ śrutvā sarpamātedam abravīt //

dhātrike gaccha subhage śīghraṃ bhogavatīṃ vada
tava bhartā sarpa iti tataḥ sā kiṃ vadiṣyati //

dhātrikā ca tathety uktvā gatvā bhogavatīṃ tadā
rahogatā uvācedaṃ vinītavad apūrvavat //

jāne 'haṃ subhage bhadre bhartāraṃ tava daivatam
na cākhyeyaṃ tvayā kvāpi sarpo na puruṣo dhruvam //

tasyās tad vacanaṃ śrutvā bhogavaty abravīd idam //

mānuṣīṇāṃ manuṣyo hi bhartā sāmānyato bhavet
kiṃ punar devajātis tu bhartā puṇyena labhyate //

bhogavatyās tu tad vākyaṃ sā ca sarvaṃ nyavedayat
sarpāya sarpamātre ca rājñe caiva yathākramam //

ruroda rājā tadvākyāt smṛtvā tāṃ karmaṇo gatim
bhogavaty api tāṃ prāha uktapūrvāṃ punaḥ sakhīm //

kāntaṃ darśaya bhadraṃ te vṛthā yāti vayo mama //

tataḥ sā darśayām āsa sarpaṃ tam atibhīṣaṇam
sugandhakusumākīrṇe śayane sā rahogatā //

taṃ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṃ sarpaṃ bhartāraṃ ratnabhūṣitam
kṛtāñjalipuṭā vākyam avadat kāntam añjasā //

dhanyāsmy anugṛhītāsmi yasyā me daivataṃ patiḥ //

ity uktvā śayane sthitvā taṃ sarpaṃ sarpabhāvanaiḥ
khelayām āsa tanvaṅgī gītaiś caivāṅgasaṃgamaiḥ //

sugandhakusumaiḥ pānais toṣayām āsa taṃ patim
tasyāś caiva prasādena sarpasyābhūt smṛtir mune
smṛtvā sarvaṃ daivakṛtaṃ rātrau sarpo 'bravīt priyām //

rājakanyāpi māṃ dṛṣṭvā na bhītāsi kathaṃ priye
sovāca daivavihitaṃ ko 'tikramitum īśvaraḥ
patir eva gatiḥ strīṇāṃ sarvadaiva viśeṣataḥ //

śrutveti hṛṣṭas tām āha nāgaḥ prahasitānanaḥ //

tuṣṭo 'smi tava bhaktyāhaṃ kiṃ dadāmi tavepsitam
tava prasādāc cārvaṅgi sarvasmṛtir abhūd iyam //

śapto 'haṃ devadevena kupitena pinākinā
maheśvarakare nāgaḥ śeṣaputro mahābalaḥ //

so 'haṃ patis tvaṃ ca bhāryā nāmnā bhogavatī purā
umāvākyāj jahāsoccaiḥ śaṃbhuḥ prīto rahogataḥ //

mamāpi cāgataṃ bhadre hāsyaṃ taddevasaṃnidhau
tatas tu kupitaḥ śaṃbhuḥ prādāc chāpaṃ mamedṛśam //

manuṣyayonau tvaṃ sarpo bhavitā jñānavān iti //

tataḥ prasāditaḥ śaṃbhus tvayā bhadre mayā saha
tataś coktaṃ tena bhadre gautamyāṃ mama pūjanam //

kurvato jñānam ādhāsye yadā sarpākṛtes tava
tadā viśāpo bhavitā bhogavatyāḥ prasādataḥ //

tasmād idaṃ mamāpannaṃ tava cāpi śubhānane
tasmān nītvā gautamīṃ māṃ pūjāṃ kuru mayā saha //

tato viśāpo bhavitā āvāṃ yāvaḥ śivaṃ punaḥ
sarveṣāṃ sarvadārtānāṃ śiva eva parā gatiḥ //

tac chrutvā bhartṛvacanaṃ sā bhartrā gautamīṃ yayau
tataḥ snātvā tu gautamyāṃ pūjāṃ cakre śivasya tu //

tataḥ prasanno bhagavān divyarūpaṃ dadau mune
āpṛcchya pitarau sarpo bhāryayā gantum udyataḥ
śivalokaṃ tato jñātvā pitā prāha mahāmatiḥ //

yuvarājyadharo jyeṣṭhaḥ putra eko bhavān iti
tasmād rājyam aśeṣeṇa kṛtvotpādya sutān bahūn
yāte mayi paraṃ dhāma tato yāhi śivaṃ puram //

etac chrutvā pitṛvacas tathety āha sa nāgarāṭ
kāmarūpam avāpyātha bhāryayā saha suvrataḥ //

pitrā mātrā tathā putrai rājyaṃ kṛtvā suvistaram
yāte pitari svarlokaṃ putrān sthāpya svake pade //

bhāryāmātyādisahitas tataḥ śivapuraṃ yayau
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ nāgatīrtham iti śrutam //

yatra nāgeśvaro devo bhogavatyā pratiṣṭhitaḥ
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam //