બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 111

નાગતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વકામપ્રદં શુભમ્
યત્ર નાગેશ્વરો દેવઃ શૃણુ તસ્યાપિ વિસ્તરમ્ ॥

પ્રતિષ્ઠાનપુરે રાજા શૂરસેન ઇતિ શ્રુતઃ
સોમવંશભવઃ શ્રીમાન્ મતિમાન્ ગુણસાગરઃ ॥

પુત્રાર્થં સ મહાયત્નમ્ અકરોત્ પ્રિયયા સહ
તસ્ય પુત્રશ્ ચિરાદ્ આસીત્ સર્પો વૈ ભીષણાકૃતિઃ ॥

પુત્રં તં ગોપયામ્ આસ શૂરસેનો મહીપતિઃ
રાજ્ઞઃ પુત્રઃ સર્પ ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિન્દતે જનઃ ॥

અન્તર્વર્તી પરો વાપિ માતરં પિતરં વિના
ધાત્રેય્ય્ અપિ ન જાનાતિ નામાત્યો ન પુરોહિતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા ભીષણં સર્પં સભાર્યો નૃપસત્તમઃ
સંતાપં નિત્યમ્ આપ્નોતિ સર્પાદ્ વરમ્ અપુત્રતા ॥

એતદ્ અસ્તિ મહાસર્પો વક્તિ નિત્યં મનુષ્યવત્
સ સર્પઃ પિતરં પ્રાહ કુરુ ચૂડામ્ અપિ ક્રિયામ્ ॥

તથોપનયનં ચાપિ વેદાધ્યયનમ્ એવ ચ
યાવદ્ વેદં ન ચાધીતે તાવચ્ છૂદ્રસમો દ્વિજઃ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા પુત્રવચઃ શૂરસેનો ઽતિદુઃખિતઃ
બ્રાહ્મણં કંચનાનીય સંસ્કારાદિ તદાકરોત્
અધીતવેદઃ સર્પો ઽપિ પિતરં ચાબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

વિવાહં કુરુ મે રાજન્ સ્ત્રીકામો ઽહં નૃપોત્તમ
અન્યથાપિ ચ કૃત્યં તે ન સિધ્યેદ્ ઇતિ મે મતિઃ ॥

જનયિત્વાત્મજાન્ વેદ વિધિનાખિલસંસ્કૃતીઃ
ન કુર્યાદ્ યઃ પિતા તસ્ય નરકાન્ નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥

વિસ્મિતઃ સ પિતા પ્રાહ સુતં તમ્ ઉરગાકૃતિમ્ ॥

યસ્ય શબ્દાદ્ અપિ ત્રાસં યાન્તિ શૂરાશ્ ચ પૂરુષાઃ
તસ્મૈ કન્યાં તુ કો દદ્યાદ્ વદ પુત્ર કરોમિ કિમ્ ॥

તત્ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા સર્પઃ પ્રાહ વિચક્ષણઃ ॥

વિવાહા બહવો રાજન્ રાજ્ઞાં સન્તિ જનેશ્વર
પ્રસહ્યાહરણં ચાપિ શસ્ત્રૈર્ વૈવાહ એવ ચ ॥

જાતે વિવાહે પુત્રસ્ય પિતાસૌ કૃતકૃદ્ ભવેત્
નો ચેદ્ અત્રૈવ ગઙ્ગાયાં મરિષ્યે નાત્ર સંશયઃ ॥

તત્ પુત્રનિશ્ચયં જ્ઞાત્વા અપુત્રો નૃપસત્તમઃ
વિવાહાર્થમ્ અમાત્યાંસ્ તાન્ આહૂયેદં વચો ઽબ્રવીત્ ॥

નાગેશ્વરો મમ સુતો યુવરાજો ગુણાકરઃ
ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરો દુર્જયઃ શત્રુતાપનઃ ॥

રથે નાગે સ ધનુષિ પૃથિવ્યાં નોપમીયતે
વિવાહસ્ તસ્ય કર્તવ્યો હ્ય્ અહં વૃદ્ધસ્ તથૈવ ચ ॥

રાજ્યભારં સુતે ન્યસ્ય નિશ્ચિન્તો ઽહં ભવામ્ય્ અતઃ
ન દારસંગ્રહો યાવત્ તાવત્ પુત્રો મમ પ્રિયઃ ॥

બાલભાવં નો જહાતિ તસ્માત્ સર્વે ઽનુમન્ય ચ
વિવાહાયાથ કુર્વન્તુ યત્નં મમ હિતે રતાઃ ॥

ન મે કાચિત્ તદા ચિન્તા કૃતોદ્વાહો યદાત્મજઃ
સુતે ન્યસ્તભરા યાન્તિ કૃતિનસ્ તપસે વનમ્ ॥

અમાત્યા રાજવચનં શ્રુત્વા સર્વે વિનીતવત્
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો હર્ષાદ્ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્ ॥

તવ પુત્રો ગુણજ્યેષ્ઠસ્ ત્વં ચ સર્વત્ર વિશ્રુતઃ
વિવાહે તવ પુત્રસ્ય કિં મન્ત્ર્યં કિં તુ ચિન્ત્યતે ॥

અમાત્યેષુ તથોક્તેષુ ગમ્ભીરો નૃપસત્તમઃ
પુત્રં સર્પં ત્વ્ અમાત્યાનાં ન ચાખ્યાતિ ન તે વિદુઃ ॥

રાજા પુનસ્ તાન્ ઉવાચ કા સ્યાત્ કન્યા ગુણાધિકા
મહાવંશભવઃ શ્રીમાન્ કો રાજા સ્યાદ્ ગુણાશ્રયઃ ॥

સંબન્ધયોગ્યઃ શૂરશ્ ચ યત્સંબન્ધઃ પ્રશસ્યતે
તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા અમાત્યાનાં મહામતિઃ ॥

કુલીનઃ સાધુર્ અત્યન્તં રાજકાર્યહિતે રતઃ
રાજ્ઞો મતિં વિદિત્વા તુ ઇઙ્ગિતજ્ઞો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

પૂર્વદેશે મહારાજ વિજયો નામ ભૂપતિઃ
વાજિવારણરત્નાનાં યસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥

અષ્ટૌ પુત્રા મહેષ્વાસા મહારાજસ્ય ધીમતઃ
તેષાં સ્વસા ભોગવતી સાક્ષાલ્ લક્ષ્મીર્ ઇવાપરા
તવ પુત્રસ્ય યોગ્યા સા ભાર્યા રાજન્ મયોદિતા ॥

વૃદ્ધામાત્યવચઃ શ્રુત્વા રાજા તં પ્રત્યભાષત ॥

સુતા તસ્ય કથં મે ઽસ્ય સુતસ્ય સ્યાદ્ વદસ્વ તત્ ॥

લક્ષિતો ઽસિ મહારાજ યત્ તે મનસિ વર્તતે
યચ્ છૂરસેન કૃત્યં સ્યાદ્ અનુજાનીહિ માં તતઃ ॥

વૃદ્ધામાત્યવચઃ શ્રુત્વા ભૂષણાચ્છાદનોક્તિભિઃ
સંપૂજ્ય પ્રેષયામ્ આસ મહત્યા સેનયા સહ ॥

સ પૂર્વદેશમ્ આગત્ય મહારાજં સમેત્ય ચ
સંપૂજ્ય વિવિધૈર્ વાક્યૈર્ ઉપાયૈર્ નીતિસંભવૈઃ ॥

મહારાજસુતાયાશ્ ચ ભોગવત્યા મહામતિઃ
શૂરસેનસ્ય નૃપતેઃ સૂનોર્ નાગસ્ય ધીમતઃ ॥

વિવાહાયાકરોત્ સંધિં મિથ્યામિથ્યાવચોઉક્તિભિઃ
પૂજયામ્ આસ નૃપતિં ભૂષણાચ્છાદનાદિભિઃ ॥

અવાપ્ય પૂજાં નૃપતિર્ દદામીત્ય્ અવદત્ તદા
તત આગત્ય રાજ્ઞે ઽસૌ વૃદ્ધામાત્યો મહામતિઃ ॥

શૂરસેનાય તદ્ વૃત્તં વૈવાહિકમ્ અવેદયત્
તતો બહુતિથે કાલે વૃદ્ધામાત્યો મહામતિઃ ॥

પુનર્ બલેન મહતા વસ્ત્રાલંકારભૂષિતઃ
જગામ તરસા સર્વૈર્ અન્યૈશ્ ચ સચિવૈર્ વૃતઃ ॥

વિવાહાય મહામાત્યો મહારાજાય બુદ્ધિમાન્
સર્વં પ્રોવાચ વૃદ્ધો ઽસાવ્ અમાત્યઃ સચિવૈર્ વૃતઃ ॥

અત્રાગન્તું ન ચાયાતિ શૂરસેનસ્ય ભૂપતેઃ
પુત્રો નાગ ઇતિ ખ્યાતો બુદ્ધિમાન્ ગુણસાગરઃ ॥

ક્ષત્રિયાણાં વિવાહાશ્ ચ ભવેયુર્ બહુધા નૃપ
તસ્માચ્ છસ્ત્રૈર્ અલંકારૈર્ વિવાહઃ સ્યાન્ મહામતે ॥

ક્ષત્રિયા બ્રાહ્મણાશ્ ચૈવ સત્યાં વાચં વદન્તિ હિ
તસ્માચ્ છસ્ત્રૈર્ અલંકારૈર્ વિવાહસ્ ત્વ્ અનુમન્યતામ્ ॥

વૃદ્ધામાત્યવચઃ શ્રુત્વા વિજયો રાજસત્તમઃ
મેને વાક્યં તથા સત્યમ્ અમાત્યં ભૂપતિં તદા ॥

વિવાહમ્ અકરોદ્ રાજા ભોગવત્યાઃ સવિસ્તરમ્
શસ્ત્રેણ ચ યથાશાસ્ત્રં પ્રેષયામ્ આસ તાં પુનઃ ॥

સ્વાન્ અમાત્યાંસ્ તથા ગાશ્ ચ હિરણ્યતુરગાદિકમ્
બહુ દત્ત્વાથ વિજયો હર્ષેણ મહતા યુતઃ ॥

તામ્ આદાયાથ સચિવા વૃદ્ધામાત્યપુરોગમાઃ
પ્રતિષ્ઠાનમ્ અથાભ્યેત્ય શૂરસેનાય તાં સ્નુષામ્ ॥

ન્યવેદયંસ્ તથોચુસ્ તે વિજયસ્ય વચો બહુ
ભૂષણાનિ વિચિત્રાણિ દાસ્યો વસ્ત્રાદિકં ચ યત્ ॥

નિવેદ્ય શૂરસેનાય કૃતકૃત્યા બભૂવિરે
વિજયસ્ય તુ યે ઽમાત્યા ભોગવત્યા સહાગતાઃ ॥

તાન્ પૂજયિત્વા રાજાસૌ બહુમાનપુરઃસરમ્
વિજયાય યથા પ્રીતિસ્ તથા કૃત્વા વ્યસર્જયત્ ॥

વિજયસ્ય સુતા બાલા રૂપયૌવનશાલિની
શ્વશ્રૂશ્વશુરયોર્ નિત્યં શુશ્રૂષન્તી સુમધ્યમા ॥

ભોગવત્યાશ્ ચ યો ભર્તા મહાસર્પો ઽતિભીષણઃ
એકાન્તદેશે વિજને ગૃહે રત્નસુશોભિતે ॥

સુગન્ધકુસુમાકીર્ણે તત્રાસ્તે સુખશીતલે
સ સર્પો માતરં પ્રાહ પિતરં ચ પુનઃ પુનઃ ॥

મમ ભાર્યા રાજપુત્રી કિં માં નૈવોપસર્પતિ
તત્ પુત્રવચનં શ્રુત્વા સર્પમાતેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ધાત્રિકે ગચ્છ સુભગે શીઘ્રં ભોગવતીં વદ
તવ ભર્તા સર્પ ઇતિ તતઃ સા કિં વદિષ્યતિ ॥

ધાત્રિકા ચ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ગત્વા ભોગવતીં તદા
રહોગતા ઉવાચેદં વિનીતવદ્ અપૂર્વવત્ ॥

જાને ઽહં સુભગે ભદ્રે ભર્તારં તવ દૈવતમ્
ન ચાખ્યેયં ત્વયા ક્વાપિ સર્પો ન પુરુષો ધ્રુવમ્ ॥

તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા ભોગવત્ય્ અબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

માનુષીણાં મનુષ્યો હિ ભર્તા સામાન્યતો ભવેત્
કિં પુનર્ દેવજાતિસ્ તુ ભર્તા પુણ્યેન લભ્યતે ॥

ભોગવત્યાસ્ તુ તદ્ વાક્યં સા ચ સર્વં ન્યવેદયત્
સર્પાય સર્પમાત્રે ચ રાજ્ઞે ચૈવ યથાક્રમમ્ ॥

રુરોદ રાજા તદ્વાક્યાત્ સ્મૃત્વા તાં કર્મણો ગતિમ્
ભોગવત્ય્ અપિ તાં પ્રાહ ઉક્તપૂર્વાં પુનઃ સખીમ્ ॥

કાન્તં દર્શય ભદ્રં તે વૃથા યાતિ વયો મમ ॥

તતઃ સા દર્શયામ્ આસ સર્પં તમ્ અતિભીષણમ્
સુગન્ધકુસુમાકીર્ણે શયને સા રહોગતા ॥

તં દૃષ્ટ્વા ભીષણં સર્પં ભર્તારં રત્નભૂષિતમ્
કૃતાઞ્જલિપુટા વાક્યમ્ અવદત્ કાન્તમ્ અઞ્જસા ॥

ધન્યાસ્મ્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ યસ્યા મે દૈવતં પતિઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શયને સ્થિત્વા તં સર્પં સર્પભાવનૈઃ
ખેલયામ્ આસ તન્વઙ્ગી ગીતૈશ્ ચૈવાઙ્ગસંગમૈઃ ॥

સુગન્ધકુસુમૈઃ પાનૈસ્ તોષયામ્ આસ તં પતિમ્
તસ્યાશ્ ચૈવ પ્રસાદેન સર્પસ્યાભૂત્ સ્મૃતિર્ મુને
સ્મૃત્વા સર્વં દૈવકૃતં રાત્રૌ સર્પો ઽબ્રવીત્ પ્રિયામ્ ॥

રાજકન્યાપિ માં દૃષ્ટ્વા ન ભીતાસિ કથં પ્રિયે
સોવાચ દૈવવિહિતં કો ઽતિક્રમિતુમ્ ઈશ્વરઃ
પતિર્ એવ ગતિઃ સ્ત્રીણાં સર્વદૈવ વિશેષતઃ ॥

શ્રુત્વેતિ હૃષ્ટસ્ તામ્ આહ નાગઃ પ્રહસિતાનનઃ ॥

તુષ્ટો ઽસ્મિ તવ ભક્ત્યાહં કિં દદામિ તવેપ્સિતમ્
તવ પ્રસાદાચ્ ચાર્વઙ્ગિ સર્વસ્મૃતિર્ અભૂદ્ ઇયમ્ ॥

શપ્તો ઽહં દેવદેવેન કુપિતેન પિનાકિના
મહેશ્વરકરે નાગઃ શેષપુત્રો મહાબલઃ ॥

સો ઽહં પતિસ્ ત્વં ચ ભાર્યા નામ્ના ભોગવતી પુરા
ઉમાવાક્યાજ્ જહાસોચ્ચૈઃ શંભુઃ પ્રીતો રહોગતઃ ॥

મમાપિ ચાગતં ભદ્રે હાસ્યં તદ્દેવસંનિધૌ
તતસ્ તુ કુપિતઃ શંભુઃ પ્રાદાચ્ છાપં મમેદૃશમ્ ॥

મનુષ્યયોનૌ ત્વં સર્પો ભવિતા જ્ઞાનવાન્ ઇતિ ॥

તતઃ પ્રસાદિતઃ શંભુસ્ ત્વયા ભદ્રે મયા સહ
તતશ્ ચોક્તં તેન ભદ્રે ગૌતમ્યાં મમ પૂજનમ્ ॥

કુર્વતો જ્ઞાનમ્ આધાસ્યે યદા સર્પાકૃતેસ્ તવ
તદા વિશાપો ભવિતા ભોગવત્યાઃ પ્રસાદતઃ ॥

તસ્માદ્ ઇદં મમાપન્નં તવ ચાપિ શુભાનને
તસ્માન્ નીત્વા ગૌતમીં માં પૂજાં કુરુ મયા સહ ॥

તતો વિશાપો ભવિતા આવાં યાવઃ શિવં પુનઃ
સર્વેષાં સર્વદાર્તાનાં શિવ એવ પરા ગતિઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા ભર્તૃવચનં સા ભર્ત્રા ગૌતમીં યયૌ
તતઃ સ્નાત્વા તુ ગૌતમ્યાં પૂજાં ચક્રે શિવસ્ય તુ ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ દિવ્યરૂપં દદૌ મુને
આપૃચ્છ્ય પિતરૌ સર્પો ભાર્યયા ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ
શિવલોકં તતો જ્ઞાત્વા પિતા પ્રાહ મહામતિઃ ॥

યુવરાજ્યધરો જ્યેષ્ઠઃ પુત્ર એકો ભવાન્ ઇતિ
તસ્માદ્ રાજ્યમ્ અશેષેણ કૃત્વોત્પાદ્ય સુતાન્ બહૂન્
યાતે મયિ પરં ધામ તતો યાહિ શિવં પુરમ્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા પિતૃવચસ્ તથેત્ય્ આહ સ નાગરાટ્
કામરૂપમ્ અવાપ્યાથ ભાર્યયા સહ સુવ્રતઃ ॥

પિત્રા માત્રા તથા પુત્રૈ રાજ્યં કૃત્વા સુવિસ્તરમ્
યાતે પિતરિ સ્વર્લોકં પુત્રાન્ સ્થાપ્ય સ્વકે પદે ॥

ભાર્યામાત્યાદિસહિતસ્ તતઃ શિવપુરં યયૌ
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં નાગતીર્થમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥

યત્ર નાગેશ્વરો દેવો ભોગવત્યા પ્રતિષ્ઠિતઃ
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વક્રતુફલપ્રદમ્ ॥