Brahma Purana · Chapter 108

ilātīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām
brahmahatyādipāpānāṃ pāvanaṃ sarvakāmadam //

vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ
mahatyā senayā sārdhaṃ jagāma mṛgayāvanam //

paribabhrāma gahanaṃ bahuvyālasamākulam
nānākāradvijayutaṃ viṭapaiḥ pariśobhitam //

vanecaraṃ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ
tatraiva matim ādhatta ilo 'mātyān athābravīt //

gacchantu nagaraṃ sarve mama putreṇa pālitam
deśaṃ kośaṃ balaṃ rājyaṃ pālayantu punaś ca tam //

vasiṣṭho 'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ
patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye 'haṃ vasāmy atha //

araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ
mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm //

tathety uktvā yayus te 'pi svayaṃ prāyāc chanair girim
himavantaṃ ratnamayaṃ vasaṃs tatra ilo nṛpaḥ //

dadarśa kandaraṃ tatra nānāratnavicitritam
tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ //

tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā
tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame //

mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ
svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ //

itthaṃ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo 'pi ca
ilas tu taṃ na jānāti kandaraṃ yakṣapālitam //

yakṣasya gehaṃ vipulaṃ nānāratnavicitritam
tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ //

vāsaṃ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ
sa yakṣo 'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk //

ilaṃ jetuṃ na śaknomi yācito na dadāti ca
hṛtaṃ gehaṃ mamānena kiṃ karomīty acintayat //

yudhi mattaṃ kathaṃ hanyāṃ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ
ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān //

yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam
gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha //

yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ
ilaṃ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt //

na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi
tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṃ cakre sa rājarāṭ //

jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ
yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan //

hṛtageho vanaṃ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm
prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṃ priyām //

rājā 'yaṃ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ
katham āyāti vipadaṃ tatropāyo vicintyatām //

pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām
prāpayomāvanaṃ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā //

praviśet tatra rājāyaṃ strī bhaviṣyaty asaṃśayam
karaṇīyaṃ tvayā bhadre na caitad yujyate mama
ahaṃ tu puruṣo yena tvaṃ punaḥ strī ca yakṣiṇī //

kathaṃ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam
gate 'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ //

himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ
devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham
pārvatī śaṃkaraṃ prāha kadācid rahasi sthitam //

strīṇām eṣa svabhāvo 'sti rataṃ gopāyitaṃ bhavet
tasmān me niyataṃ deśam ājñayā rakṣitaṃ tava //

dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam
vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā //

yas tv atra praviśen nātha strītvaṃ tasya bhaved iti //

ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā
kiṃ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ
tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam //

tad bhartṛvacanaṃ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī
mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato 'bhavat //

yakṣas tu saṃsthitas tatra dadarśelo mṛgīṃ tadā
mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṃ dṛṣṭvā viśeṣataḥ //

eka eva hayārūḍho niryayau tāṃ mṛgīm anu
sākarṣata śanais taṃ tu rājānaṃ mṛgayākulam //

śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate
adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit //

tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat
hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam //

anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam
umāvanaṃ praviṣṭaṃ taṃ jñātvā sā yakṣiṇī tadā //

mṛgīrūpaṃ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī
divyarūpaṃ samāsthāya cāśokatarusaṃnidhau //

tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā
divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā //

hasantī nṛpatiṃ prekṣya śrāntaṃ hayagataṃ tadā
mṛgīm ālokayantaṃ taṃ capalākṣam ilaṃ tadā //

bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam //

hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi
puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi //

ileti vacanaṃ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ
yakṣiṇīṃ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṃ punaḥ //

tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase
ileti vacanaṃ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ //

kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ
punaḥ sā prāha nṛpatiṃ mahātmānam ile svayam //

prekṣasva paścān māṃ brūhi asatyāṃ satyavādinīm
tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare //

kim idaṃ mama saṃjātam ity evaṃ cakito 'bhavat //

kim idaṃ mama saṃjātaṃ jānīte bhavatī sphuṭam
vada sarvaṃ yathātathyaṃ tvaṃ kā vā vada suvrate //

himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ
yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṃs tadbhāryāhaṃ tu yakṣiṇī //

yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale
yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṃgaraṃ vinā //

tato 'haṃ nirgamārthaṃ te mṛgī bhūtvā umāvanam
praviṣṭā tvaṃ praviṣṭo 'si purā prāha maheśvaraḥ //

yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati
tasmāt strītvam avāpto 'si na tvaṃ duḥkhitum arhasi
prauḍho 'pi ko 'tra jānāti vicitrabhavitavyatām //

yakṣiṇīvacanaṃ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat
tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt //

strītvaṃ jātaṃ jātam eva na puṃstvaṃ kartum arhasi
gṛhāṇa vidyāṃ strīyogyāṃ nṛtyaṃ gītam alaṃkṛtim
strīlālityaṃ strīvilāsaṃ strīkṛtyaṃ sarvam eva tat //

ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṃ vākyam abravīt //

ko vā bhartā kiṃ tu kṛtyaṃ punaḥ puṃstvaṃ kathaṃ bhavet
etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ
ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṃ kvacit //

budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ
āśramas tasya subhage pitaraṃ nityam eṣyati //

anenaiva pathā somaṃ pitaraṃ sa budho grahaḥ
draṣṭuṃ yāti tato nityaṃ namaskartuṃ tathaiva ca //

yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṃ ca darśaya
taṃ dṛṣṭvā tvaṃ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi //

tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata
yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo 'pi sukham āptavān //

ilasainyaṃ ca tatrāsīt tad gataṃ ca yathāsukham
umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ //

strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim
kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi //

tām apaśyad budho dhīmān pitaraṃ gantum udyataḥ
ilāṃ dṛṣṭvā gatiṃ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ //

bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṃ priyā bhava //

budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot
smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṃ tatas tuṣṭābhavan mune //

budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam
sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṃ patim
tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo 'vadat priyām //

kiṃ te deyaṃ mayā bhadre priyaṃ yan manasi sthitam //

tadvākyasamakālaṃ tu putraṃ dehīty abhāṣata
ilā budhaṃ somasutaṃ prītimantaṃ priyaṃ tathā //

amogham etan madvīryaṃ tathā prītisamudbhavam
putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ //

somavaṃśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā
buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ //

vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā //

tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani
jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani //

budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ
aham apy āgamaṃ tatra mudā yukto mahāmate //

jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram
tena sarve 'py avocan vai saṃgatā ṛṣayaḥ surāḥ //

yasmāt purū ravo 'syeti tasmād eṣa purūravāḥ
syād ity evaṃ nāma cakruḥ sarve saṃtuṣṭamānasāḥ //

budho 'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṃ sutaṃ śubhām
dhanurvedaṃ saprayogaṃ budhaḥ prādāt tadātmaje //

sa śīghraṃ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī
sa mātaraṃ duḥkhayutāṃ samīkṣyelāṃ mahāmatiḥ
namasyātha vinītātmā ilām ailo 'bravīd idam //

budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā
ahaṃ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ //

satyaṃ putra budho bhartā tvaṃ ca putro guṇākaraḥ
bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana //

tathāpi pūrvajaṃ kiṃcid duḥkhaṃ smṛtvā punaḥ punaḥ
cintayeyaṃ mahābuddhe tato mātaram abravīt //

nivedayasva me mātas tad eva prathamaṃ mama //

ilā cainam uvācedaṃ rahovācaṃ kathaṃ vade
tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ
magnānāṃ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṃ param //

tan mātṛvacanaṃ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram
pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā //

sā purūravasaṃ prāha ikṣvākūṇāṃ tathā kulam
tatrotpattiṃ svasya nāma rājyaprāptiṃ priyān sutān //

purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca priyāṃ bhāryāṃ svakaṃ padam
vananiryāṇam evātha amātyānāṃ purodhasaḥ //

preṣaṇaṃ ca nagaryāṃ tāṃ mṛgayāsaktim eva ca
himavatkandaragatiṃ yakṣeśvaragṛhe gatim //

umāvanapraveśaṃ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ
maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṃ narasya tu //

yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṃ tathaiva ca
budhaprāptiṃ tathā prītiṃ putrotpattyādy aśeṣataḥ //

kathayām āsa tat sarvaṃ śrutvā mātaram abravīt
purūravāḥ kiṃ karomi kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet //

etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike
yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me //

iccheyaṃ puṃstvam utkṛṣṭam iccheyaṃ rājyam uttamam
abhiṣekaṃ ca putrāṇāṃ tava cāpi viśeṣataḥ //

dānaṃ dātuṃ ca yaṣṭuṃ ca muktimārgasya vīkṣaṇam
sarvaṃ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ //

upāyaṃ tvā tu pṛcchāmi yena puṃstvam avāpsyasi
tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ //

budhaṃ tvaṃ pitaraṃ pṛccha gatvā putra yathārthavat
sa tu sarvaṃ tu jānāti upadekṣyati te hitam //

tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā
uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṃ tathātmanaḥ //

ilaṃ jāne mahāprājña ilāṃ jātāṃ punas tathā
umāvanapraveśaṃ ca śaṃbhor ājñāṃ tathaiva ca //

tasmāc chaṃbhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ
viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā //

paśyeyaṃ taṃ kathaṃ devaṃ kathaṃ vā mātaraṃ śivām
tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṃ vada //

gautamīṃ gaccha putra tvaṃ tatrāste sarvadā śivaḥ
umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ //

purūravāḥ pitur vākyaṃ śrutvā tu mudito 'bhavat
gautamīṃ tapase dhīmān gaṅgāṃ trailokyapāvanīm //

puṃstvam icchaṃs tathā mātur jagāma tapase tvaran
himavantaṃ giriṃ natvā mātaraṃ pitaraṃ gurum //

gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā
te sarve gautamīṃ prāptā himavatparvatottamāt //

tatra snātvā tapaḥ kiṃcit kṛtvā cakruḥ stutiṃ parām
bhavasya devadevasya stutikramam imaṃ śṛṇu //

budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram
tataḥ purūravāḥ putro gaurīṃ devīṃ ca śaṃkaram //

yau kuṅkumena svaśarīrajena svabhāvahemapratimau sarūpau
yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṃ tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

saṃsāratāpatrayadāvadagdhāḥ śarīriṇo yau paricintayantaḥ
sadyaḥ parāṃ nirvṛtim āpnuvanti tau śaṃkarau me śaraṇaṃ bhavetām

ārtā hy ahaṃ pīḍitamānasā te kleśādigoptā na paro 'sti kaścit
deva tvadīyau caraṇau supuṇyau tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti prayāti cānte layam eva sarvam
jagaccharaṇyau jagadātmakau tu gaurīharau me śaraṇaṃ bhavetām

yau devavṛndeṣu mahotsave tu pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ
proktaṃ dhṛtau prītivaśāc chivena tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

kim abhīṣṭaṃ pradāsyāmi yuṣmabhyaṃ tad vadantu me
kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṃ vo devānām api duṣkaram //

ilo rājā tavājñātvā vanaṃ prāviśad ambike
tat kṣamasva sureśāni puṃstvaṃ dātuṃ tvam arhasi //

tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā
tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā //

atrābhiṣekamātreṇa puṃstvaṃ prāpnotv ayaṃ nṛpaḥ //

snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve
nṛtyaṃ gītaṃ ca lāvaṇyaṃ yakṣiṇyā yad upārjitam //

tat sarvaṃ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat
nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire //

tāś cāpi saṃgatā gaṅgāṃ te puṇyāḥ saṃgamās trayaḥ
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca surarājyaphalapradam //

ilā puṃstvam avāpyātha gaurīśaṃbhoḥ prasādataḥ
mahābhyudayasiddhyarthaṃ vājimedham athākarot //

purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhāryāṃ putrāṃs tathaiva ca
amātyāṃś ca balaṃ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ //

caturaṅgaṃ balaṃ rājyaṃ daṇḍake 'sthāpayat tadā
ilasya nāmnā vikhyātaṃ tatra tat puram ucyate //

pūrvajātān atho putrān sūryavaṃśakramāgate
rājye 'bhiṣicya paścāt tam ailaṃ snehād asiñcayat //

somavaṃśakaraḥ śrīmān ayaṃ rājā bhaved iti
sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho 'bhavan mune //

yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ
yatra puṃstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ //

yakṣiṇīdattanṛtyādi gītasaubhāgyamaṅgalāḥ
nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṃ saṃgatās tāni nārada //

tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa
ubhayos tīrayos tāta tatra śaṃbhur ileśvaraḥ
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam //