Brahma Purana · Chapter 107

vṛddhāsaṃgamam ākhyātaṃ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ
tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam //

gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ
yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ //

anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk
sa vairāgyāj jagāmātha deśaṃ tīrtham itas tataḥ //

upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ
śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat //

upanītaḥ kathaṃcic ca pitrā vai gautamena saḥ
etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṃ bahiḥ //

evaṃ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije
naiva cādhyayanaṃ tasya saṃjātaṃ gautamasya hi //

naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā
agnikāryaṃ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ //

gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ
agnyupāsanamātraṃ ca gāyatryabhyasanaṃ tathā //

etāvatā brāhmaṇatvaṃ gautamasyābhavan mune
upāsato 'gniṃ vidhivad gāyatrīṃ ca mahātmanaḥ //

tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ
na dārasaṃgrahaṃ lebhe naiva dātāsti kanyakām //

tathā caraṃs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca
āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ //

evaṃ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ
tatrāpaśyad guhāṃ ramyāṃ vallīviṭapamālinīm //

tatropaviśya viprendro vastuṃ samakaron matim
cintayaṃs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām //

śithilāṅgīm atha kṛśāṃ vṛddhāṃ ca tapasi sthitām
brahmacaryeṇa vartantīṃ virāgāṃ rahasi sthitām //

sa tāṃ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān
namasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ taṃ gautamam avārayat //

gurus tvaṃ bhavitā mahyaṃ na māṃ vanditum arhasi
āyur vidyā dhanaṃ kīrtir dharmaḥ svargādikaṃ ca yat
tasya naśyati vai sarvaṃ yaṃ namasyati vai guruḥ //

kṛtāñjalipuṭas tāṃ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ //

tapasvinī tvaṃ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī
alpavidyas tv alpavayā ahaṃ tava guruḥ katham //

ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ
guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ //

sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ
viśrāmam akarod asyāṃ guhāyāṃ sa ṛtadhvajaḥ //

yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ
taṃ viśrāntaṃ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ //

gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā
tāṃ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṃ cakame ca sā //

iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate
nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham //

utpannāhaṃ tatas tasyāṃ suśyāmāyāṃ mahāmate
gacchantī māṃ tadā mātā idam āha tapodhana //

yas tv asyāṃ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati //

ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate
tasmād atra praviṣṭas tvaṃ pumān nānyaḥ kadācana //

sahasrāṇi tathāśītiṃ kṛtvā rājyaṃ pitā mama
atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān //

svargaṃ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa
varṣāṇi muniśārdūla rājyaṃ kṛtvā tathā paraḥ //

svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṃsthitā
ahaṃ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama //

aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā
tasmād bhajasva māṃ brahman vratasthāṃ puruṣārthinīm //

sahasrāyur ahaṃ bhadre mattas tvaṃ vayasādhikā
ahaṃ bālas tvaṃ tu vṛddhā naivāyaṃ ghaṭate mithaḥ //

tvaṃ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama
dhātrā dattas tatas tvaṃ māṃ na nirākartum arhasi //

athavā necchasi māṃ tvam apraduṣṭām anuvratām
tatas tyakṣyāmi jīvaṃ me idānīṃ tava paśyataḥ //

apekṣitāprāptito hi dehināṃ maraṇaṃ varam
anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate //

vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt //

ahaṃ tapovirahito vidyāhīno hy akiṃcanaḥ
nāhaṃ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ //

anāso 'haṃ kiṃ karomi atapovidya eva ca
tasmāt surūpaṃ suvidyām āpādya prathamaṃ śubhe
paścāt te vacanaṃ kāryaṃ tato vṛddhābravīd dvijam //

mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija
tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca //

tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṃ pradāsyati
agniś ca rūpavān devas tava rūpaṃ pradāsyati //

evam uktvā gautamaṃ taṃ vṛddhovāca vibhāvasum
prārthayitvā suvidyaṃ taṃ surūpaṃ cākaron munim //

tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto vṛddhāṃ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ
tayā sa reme bahulā manojñayā samāḥ sukhaṃ prītamanā guhāyām

kadācit tatra vasator daṃpatyor mudator girau
guhāyāṃ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ //

vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ
bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṃs tasya tāṃ guhām //

āgatāṃs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā
satkāram akarot teṣāṃ jahasus taṃ ca kecana //

ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ
vṛddhāṃ ca gautamaṃ prekṣya jahasus tatra kecana //

putro 'yaṃ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat
satyaṃ vadasva kalyāṇi ity evaṃ jahasur dvijāḥ //

viṣaṃ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṃ yuvā
iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt //

ity evam ūcire kecid daṃpatyoḥ śṛṇvatos tadā
evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ //

ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau
lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha
papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam //

ko deśaḥ kim u tīrthaṃ vā yatra śreyaḥ samāpyate
śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam //

vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṃ vacaḥ
sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṃ nātra saṃśayaḥ //

tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṃ pāpanāśinīm
ahaṃ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru //

etac chrutvāgastyavākyaṃ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt
tatra tepe tapas tīvraṃ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ //

stutiṃ cakāra devasya śaṃbhor viṣṇos tathaiva ca
gaṅgāṃ ca toṣayām āsa bhāryārthaṃ bhagavān ṛṣiḥ //

khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṃ śivaḥ
marubhūmāv adhvagānāṃ viṭapīva priyāyutaḥ //

uccāvacānāṃ bhūtānāṃ sarvathā pāpanodanaḥ
sasyānāṃ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām //

vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṃ pīyūṣataraṃgiṇī
adhogatānāṃ taptānāṃ śaraṇaṃ bhava gautami //

tatas tuṣṭāvadad vākyaṃ gautamaṃ vṛddhayā yutam
śaraṇāgatadīnārtaṃ śaraṇyā gautamī mudā //

abhiṣiñcasva bhāryāṃ tvaṃ majjalair mantrasaṃyutaiḥ
kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā //

surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā ramyarūpam avāpsyati //

rūpavatyā punas tvaṃ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ kāntaṃ rūpam avāpsyasi //

tatheti gāṅgavacanād yathoktaṃ tau ca cakratuḥ
surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ //

abhiṣekodakaṃ yac ca sā nadī samajāyata
tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama //

vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate
vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ
vṛddhā tu gautamīṃ prāha gaṅgāṃ pratyakṣarūpiṇīm //

mannāmnīyaṃ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām
tvayā ca saṃgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam //

rūpasaubhāgyasaṃpatti putrapautrapravardhanam
āyurārogyakalyāṇaṃ jayaprītivivardhanam
snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṃ pāvanaṃ param //

astv ity āha ca tāṃ gaṅgā suvṛddhāṃ gautamapriyām
gautamasthāpitaṃ liṅgaṃ vṛddhānāmnaiva kīrtitam //

tatraiva ca mudaṃ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvābhīṣṭapradāyakam //

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vṛddhāsaṃgamam ucyate //