ब्रह्म पुराण · अध्याय 108

इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम्
ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम् ॥

वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः
महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम् ॥

परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम्
नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम् ॥

वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः
तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत् ॥

गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम्
देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम् ॥

वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः
पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ ॥

अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः
मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम् ॥

तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम्
हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः ॥

ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम्
तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः ॥

तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा
तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे ॥

मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः
स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः ॥

इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च
इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम् ॥

यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम्
तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः ॥

वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः
स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक् ॥

इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च
हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत् ॥

युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट्
आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान् ॥

युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम्
गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ ॥

यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः
इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात् ॥

न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि
तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट् ॥

जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः
यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन् ॥

हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम्
प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम् ॥

राजा ऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः
कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम् ॥

पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम्
प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा ॥

प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम्
करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम
अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी ॥

कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम्
गते ऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः ॥

हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः
देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम्
पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम् ॥

स्त्रीणाम् एष स्वभावो ऽस्ति रतं गोपायितं भवेत्
तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव ॥

देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम्
विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना ॥

यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति ॥

इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना
किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः
तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम् ॥

तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी
मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतो ऽभवत् ॥

यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा
मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः ॥

एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु
साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम् ॥

शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते
अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित् ॥

तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत्
हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम् ॥

अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम्
उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा ॥

मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी
दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ ॥

तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना
दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा ॥

हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा
मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा ॥

भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम् ॥

हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि
पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि ॥

इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः
यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः ॥

तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे
इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः ॥

कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः
पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम् ॥

प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम्
तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे ॥

किम् इदं मम संजातम् इत्य् एवं चकितो ऽभवत् ॥

किम् इदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम्
वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते ॥

हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः
यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी ॥

यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले
यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना ॥

ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम्
प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः ॥

यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति
तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि
प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम् ॥

यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत्
तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत् ॥

स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि
गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम्
स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत् ॥

इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत्
एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः
आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित् ॥

बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः
आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति ॥

अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः
द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च ॥

यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय
तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि ॥

ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत
यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान् ॥

इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम्
उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः ॥

स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम्
कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि ॥

ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः
इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः ॥

भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव ॥

बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत्
स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने ॥

बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम्
सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम्
ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टो ऽवदत् प्रियाम् ॥

किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम् ॥

तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत
इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा ॥

अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम्
पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः ॥

सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा
बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः ॥

वीर्येणाजौ हरिर् इव कोपेन हुतभुग् यथा ॥

तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि
जयशब्दश् च सर्वत्र त्व् आसीच् च सुरवेश्मनि ॥

बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः
अहम् अप्य् आगमं तत्र मुदा युक्तो महामते ॥

जातमात्रः सुतो रावम् अकरोत् स पृथुस्वरम्
तेन सर्वे ऽप्य् अवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः ॥

यस्मात् पुरू रवो ऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः
स्याद् इत्य् एवं नाम चक्रुः सर्वे संतुष्टमानसाः ॥

बुधो ऽप्य् अध्यापयाम् आस क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम्
धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे ॥

स शीघ्रं वृद्धिम् अगमच् छुक्लपक्षे यथा शशी
स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः
नमस्याथ विनीतात्मा इलाम् ऐलो ऽब्रवीद् इदम् ॥

बुधो मातर् मम पिता तव भर्ता प्रियस् तथा
अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः ॥

सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः
भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन ॥

तथापि पूर्वजं किंचिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः
चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरम् अब्रवीत् ॥

निवेदयस्व मे मातस् तद् एव प्रथमं मम ॥

इला चैनम् उवाचेदं रहोवाचं कथं वदे
तथापि पुत्र ते वच्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः
मग्नानां दुःखपाथोब्धौ पुत्रः प्रवहणं परम् ॥

तन् मातृवचनं श्रुत्वा विनीतः प्राह मातरम्
पादयोः पतितश् चापि वद मातर् यथा तथा ॥

सा पुरूरवसं प्राह इक्ष्वाकूणां तथा कुलम्
तत्रोत्पत्तिं स्वस्य नाम राज्यप्राप्तिं प्रियान् सुतान् ॥

पुरोधसं वसिष्ठं च प्रियां भार्यां स्वकं पदम्
वननिर्याणम् एवाथ अमात्यानां पुरोधसः ॥

प्रेषणं च नगर्यां तां मृगयासक्तिम् एव च
हिमवत्कन्दरगतिं यक्षेश्वरगृहे गतिम् ॥

उमावनप्रवेशं च स्त्रीत्वप्राप्तिम् अशेषतः
महेश्वराज्ञया तत्र चाप्रवेशं नरस्य तु ॥

यक्षिणीवाक्यम् अप्य् अस्य वरदानं तथैव च
बुधप्राप्तिं तथा प्रीतिं पुत्रोत्पत्त्याद्य् अशेषतः ॥

कथयाम् आस तत् सर्वं श्रुत्वा मातरम् अब्रवीत्
पुरूरवाः किं करोमि किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥

एतावता ते तृप्तिश् चेद् अलम् एतेन चाम्बिके
यद् अप्य् अन्यन् मनोवर्ति तद् अप्य् आज्ञापयस्व मे ॥

इच्छेयं पुंस्त्वम् उत्कृष्टम् इच्छेयं राज्यम् उत्तमम्
अभिषेकं च पुत्राणां तव चापि विशेषतः ॥

दानं दातुं च यष्टुं च मुक्तिमार्गस्य वीक्षणम्
सर्वं च कर्तुम् इच्छामि तव पुत्र प्रसादतः ॥

उपायं त्वा तु पृच्छामि येन पुंस्त्वम् अवाप्स्यसि
तपसो वान्यतो वापि वदस्व मम तत्त्वतः ॥

बुधं त्वं पितरं पृच्छ गत्वा पुत्र यथार्थवत्
स तु सर्वं तु जानाति उपदेक्ष्यति ते हितम् ॥

तन्मातृवचनाद् ऐलो गत्वा पितरम् अञ्जसा
उवाच प्रणतो भूत्वा मातुः कृत्यं तथात्मनः ॥

इलं जाने महाप्राज्ञ इलां जातां पुनस् तथा
उमावनप्रवेशं च शंभोर् आज्ञां तथैव च ॥

तस्माच् छंभुप्रसादेन उमायाश् च प्रसादतः
विशापो भविता पुत्र ताव् आराध्य न चान्यथा ॥

पश्येयं तं कथं देवं कथं वा मातरं शिवाम्
तीर्थाद् वा तपसो वापि तत् पितः प्रथमं वद ॥

गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं तत्रास्ते सर्वदा शिवः
उमया सहितः श्रीमाञ् शापहन्ता वरप्रदः ॥

पुरूरवाः पितुर् वाक्यं श्रुत्वा तु मुदितो ऽभवत्
गौतमीं तपसे धीमान् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥

पुंस्त्वम् इच्छंस् तथा मातुर् जगाम तपसे त्वरन्
हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम् ॥

गच्छन्तम् अन्वगात् पुत्रम् इला सोमसुतस् तथा
ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात् ॥

तत्र स्नात्वा तपः किंचित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम्
भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रमम् इमं शृणु ॥

बुधस् तुष्टाव प्रथमम् इला च तदनन्तरम्
ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शंकरम् ॥

यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ
याव् अर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्यां तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

संसारतापत्रयदावदग्धाः शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः
सद्यः परां निर्वृतिम् आप्नुवन्ति तौ शंकरौ मे शरणं भवेताम्

आर्ता ह्य् अहं पीडितमानसा ते क्लेशादिगोप्ता न परो ऽस्ति कश्चित्
देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

ययोः सकाशाद् इदम् अभ्युदैति प्रयाति चान्ते लयम् एव सर्वम्
जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु गौरीहरौ मे शरणं भवेताम्

यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः
प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच् छिवेन तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

किम् अभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे
कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानाम् अपि दुष्करम् ॥

इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके
तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वम् अर्हसि ॥

तथेत्य् उवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता
ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा ॥

अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्व् अयं नृपः ॥

स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे
नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम् ॥

तत् सर्वं वारिधाराभिर् गङ्गाम्भसि समाविशत्
नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे ॥

ताश् चापि संगता गङ्गां ते पुण्याः संगमास् त्रयः
तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम् ॥

इला पुंस्त्वम् अवाप्याथ गौरीशंभोः प्रसादतः
महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधम् अथाकरोत् ॥

पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस् तथैव च
अमात्यांश् च बलं कोशम् आनीय स नृपोत्तमः ॥

चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डके ऽस्थापयत् तदा
इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरम् उच्यते ॥

पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते
राज्ये ऽभिषिच्य पश्चात् तम् ऐलं स्नेहाद् असिञ्चयत् ॥

सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति
सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठो ऽभवन् मुने ॥

यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः
यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः ॥

यक्षिणीदत्तनृत्यादि गीतसौभाग्यमङ्गलाः
नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास् तानि नारद ॥

तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश
उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शंभुर् इलेश्वरः
तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥