બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 107

વૃદ્ધાસંગમમ્ આખ્યાતં યત્ર વૃદ્ધેશ્વરઃ શિવઃ
તસ્યાખ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પાપપ્રણાશનમ્ ॥

ગૌતમો વૃદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્તો મુનિર્ આસીન્ મહાતપાઃ
યદા પુરાભવદ્ બાલો ગૌતમસ્ય સુતો દ્વિજઃ ॥

અનાસઃ સ પુરોત્પન્નસ્ તસ્માદ્ વિકૃતરૂપધૃક્
સ વૈરાગ્યાજ્ જગામાથ દેશં તીર્થમ્ ઇતસ્ તતઃ ॥

ઉપાધ્યાયેન નૈવાસીલ્ લજ્જિતસ્ય સમાગમઃ
શિષ્યૈર્ અન્યૈઃ સહાધ્યાયો લજ્જિતસ્ય ચ નાભવત્ ॥

ઉપનીતઃ કથંચિચ્ ચ પિત્રા વૈ ગૌતમેન સઃ
એતાવતા ગૌતમો ઽપિ વ્યગમચ્ ચરિતું બહિઃ ॥

એવં બહુતિથે કાલે બ્રહ્મમાત્રા ધૃતે દ્વિજે
નૈવ ચાધ્યયનં તસ્ય સંજાતં ગૌતમસ્ય હિ ॥

નૈવ શાસ્ત્રસ્ય ચાભ્યાસો ગૌતમસ્યાભવત્ તદા
અગ્નિકાર્યં તતશ્ ચક્રે નિત્યમ્ એવ યતવ્રતઃ ॥

ગાયત્ર્યભ્યાસમાત્રેણ બ્રાહ્મણો નામધારકઃ
અગ્ન્યુપાસનમાત્રં ચ ગાયત્ર્યભ્યસનં તથા ॥

એતાવતા બ્રાહ્મણત્વં ગૌતમસ્યાભવન્ મુને
ઉપાસતો ઽગ્નિં વિધિવદ્ ગાયત્રીં ચ મહાત્મનઃ ॥

તસ્યાયુર્ વવૃધે પુત્ર ગૌતમસ્ય ચિરાયુષઃ
ન દારસંગ્રહં લેભે નૈવ દાતાસ્તિ કન્યકામ્ ॥

તથા ચરંસ્ તીર્થદેશે વનેષુ વિવિધેષુ ચ
આશ્રમેષુ ચ પુણ્યેષુ અટન્ન્ આસ્તે સ ગૌતમઃ ॥

એવં ભ્રમઞ્ શીતગિરિમ્ આશ્રિત્યાસ્તે સ ગૌતમઃ
તત્રાપશ્યદ્ ગુહાં રમ્યાં વલ્લીવિટપમાલિનીમ્ ॥

તત્રોપવિશ્ય વિપ્રેન્દ્રો વસ્તું સમકરોન્ મતિમ્
ચિન્તયંસ્ તુ પ્રવિષ્ટો ઽસાવ્ અપશ્યત્ સ્ત્રિયમ્ ઉત્તમામ્ ॥

શિથિલાઙ્ગીમ્ અથ કૃશાં વૃદ્ધાં ચ તપસિ સ્થિતામ્
બ્રહ્મચર્યેણ વર્તન્તીં વિરાગાં રહસિ સ્થિતામ્ ॥

સ તાં દૃષ્ટ્વા મુનિશ્રેષ્ઠો નમસ્કારાય તસ્થિવાન્
નમસ્યન્તં મુનિશ્રેષ્ઠં તં ગૌતમમ્ અવારયત્ ॥

ગુરુસ્ ત્વં ભવિતા મહ્યં ન માં વન્દિતુમ્ અર્હસિ
આયુર્ વિદ્યા ધનં કીર્તિર્ ધર્મઃ સ્વર્ગાદિકં ચ યત્
તસ્ય નશ્યતિ વૈ સર્વં યં નમસ્યતિ વૈ ગુરુઃ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટસ્ તાં વૈ ગૌતમઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ ॥

તપસ્વિની ત્વં વૃદ્ધા ચ ગુણજ્યેષ્ઠા ચ ભામિની
અલ્પવિદ્યસ્ ત્વ્ અલ્પવયા અહં તવ ગુરુઃ કથમ્ ॥

આર્ષ્ટિષેણપ્રિયપુત્ર ઋતધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ
ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ ॥

સ કદાચિદ્ વનં પ્રાયાન્ મૃગયાકૃષ્ટચેતનઃ
વિશ્રામમ્ અકરોદ્ અસ્યાં ગુહાયાં સ ઋતધ્વજઃ ॥

યુવા સ મતિમાન્ દક્ષો બલેન મહતા વૃતઃ
તં વિશ્રાન્તં નૃપવરમ્ અપ્સરા દદૃશે તતઃ ॥

ગન્ધર્વરાજસ્ય સુતા સુશ્યામા ઇતિ વિશ્રુતા
તાં દૃષ્ટ્વા ચકમે રાજા રાજાનં ચકમે ચ સા ॥

ઇતિ ક્રીડા સમભવત્ તયા રાજ્ઞો મહામતે
નિવૃત્તકામો રાજેન્દ્રસ્ તામ્ આપૃચ્છ્યાગમદ્ ગૃહમ્ ॥

ઉત્પન્નાહં તતસ્ તસ્યાં સુશ્યામાયાં મહામતે
ગચ્છન્તી માં તદા માતા ઇદમ્ આહ તપોધન ॥

યસ્ ત્વ્ અસ્યાં પ્રવિશેદ્ ભદ્રે સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગમાથ માતા મમ મહામતે
તસ્માદ્ અત્ર પ્રવિષ્ટસ્ ત્વં પુમાન્ નાન્યઃ કદાચન ॥

સહસ્રાણિ તથાશીતિં કૃત્વા રાજ્યં પિતા મમ
અત્રૈવ ચ તપસ્ તપ્ત્વા તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્ ॥

સ્વર્ગં યાતે ઽપિ પિતરિ સહસ્રાણિ તથા દશ
વર્ષાણિ મુનિશાર્દૂલ રાજ્યં કૃત્વા તથા પરઃ ॥

સ્વર્ગે યાતો મમ ભ્રાતા અહમ્ અત્રૈવ સંસ્થિતા
અહં બ્રહ્મન્ નાન્યવૃત્તા ન માતા ન પિતા મમ ॥

અહમ્ આત્મેશ્વરી બ્રહ્મન્ નિવિષ્ટા ક્ષત્રકન્યકા
તસ્માદ્ ભજસ્વ માં બ્રહ્મન્ વ્રતસ્થાં પુરુષાર્થિનીમ્ ॥

સહસ્રાયુર્ અહં ભદ્રે મત્તસ્ ત્વં વયસાધિકા
અહં બાલસ્ ત્વં તુ વૃદ્ધા નૈવાયં ઘટતે મિથઃ ॥

ત્વં ભર્તા મે પુરા દિષ્ટો નાન્યો ભર્તા મતો મમ
ધાત્રા દત્તસ્ તતસ્ ત્વં માં ન નિરાકર્તુમ્ અર્હસિ ॥

અથવા નેચ્છસિ માં ત્વમ્ અપ્રદુષ્ટામ્ અનુવ્રતામ્
તતસ્ ત્યક્ષ્યામિ જીવં મે ઇદાનીં તવ પશ્યતઃ ॥

અપેક્ષિતાપ્રાપ્તિતો હિ દેહિનાં મરણં વરમ્
અનુરક્તજનત્યાગે પાતકાન્તો ન વિદ્યતે ॥

વૃદ્ધાયાસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અહં તપોવિરહિતો વિદ્યાહીનો હ્ય્ અકિંચનઃ
નાહં વરો હિ યોગ્યસ્ તે કુરૂપો ભોગવર્જિતઃ ॥

અનાસો ઽહં કિં કરોમિ અતપોવિદ્ય એવ ચ
તસ્માત્ સુરૂપં સુવિદ્યામ્ આપાદ્ય પ્રથમં શુભે
પશ્ચાત્ તે વચનં કાર્યં તતો વૃદ્ધાબ્રવીદ્ દ્વિજમ્ ॥

મયા સરસ્વતી દેવી તોષિતા તપસા દ્વિજ
તથૈવાપો રૂપવત્યો રૂપદાતાગ્નિર્ એવ ચ ॥

તસ્માદ્ વાગીશ્વરી દેવી સા તે વિદ્યાં પ્રદાસ્યતિ
અગ્નિશ્ ચ રૂપવાન્ દેવસ્ તવ રૂપં પ્રદાસ્યતિ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા ગૌતમં તં વૃદ્ધોવાચ વિભાવસુમ્
પ્રાર્થયિત્વા સુવિદ્યં તં સુરૂપં ચાકરોન્ મુનિમ્ ॥

તતઃ સુવિદ્યઃ સુભગઃ સુકાન્તો વૃદ્ધાં સ પત્નીમ્ અકરોત્ પ્રીતિયુક્તઃ
તયા સ રેમે બહુલા મનોજ્ઞયા સમાઃ સુખં પ્રીતમના ગુહાયામ્

કદાચિત્ તત્ર વસતોર્ દંપત્યોર્ મુદતોર્ ગિરૌ
ગુહાયાં મુનિશાર્દૂલ આજગ્મુર્ મુનયો ઽમલાઃ ॥

વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા યે ચાન્યે ચ મહર્ષયઃ
ભ્રમન્તઃ પુણ્યતીર્થાનિ પ્રાપ્નુવંસ્ તસ્ય તાં ગુહામ્ ॥

આગતાંસ્ તાન્ ઋષીઞ્ જ્ઞાત્વા ગૌતમઃ સહ ભાર્યયા
સત્કારમ્ અકરોત્ તેષાં જહસુસ્ તં ચ કેચન ॥

યે બાલા યૌવનોન્મત્તા વયસા યે ચ મધ્યમાઃ
વૃદ્ધાં ચ ગૌતમં પ્રેક્ષ્ય જહસુસ્ તત્ર કેચન ॥

પુત્રો ઽયં તવ પૌત્રો વા વૃદ્ધે કો ગૌતમો ઽભવત્
સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ ઇત્ય્ એવં જહસુર્ દ્વિજાઃ ॥

વિષં વૃદ્ધસ્ય યુવતી વૃદ્ધાયા અમૃતં યુવા
ઇષ્ટાનિષ્ટસમાયોગો દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ અહો ચિરાત્ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઊચિરે કેચિદ્ દંપત્યોઃ શૃણ્વતોસ્ તદા
એવમ્ ઉક્ત્વા કૃતાતિથ્યા યયુઃ સર્વે મહર્ષયઃ ॥

ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા ઉભાવ્ અપિ સુદુઃખિતૌ
લજ્જિતૌ ચ મહાપ્રાજ્ઞૌ ગૌતમો ભાર્યયા સહ
પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલમ્ અગસ્ત્યમ્ ઋષિસત્તમમ્ ॥

કો દેશઃ કિમ્ ઉ તીર્થં વા યત્ર શ્રેયઃ સમાપ્યતે
શીઘ્રમ્ એવ મહાપ્રાજ્ઞ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥

વદદ્ભિર્ મુનિભિર્ બ્રહ્મન્ મયા શ્રુતમ્ ઇદં વચઃ
સર્વે કામાસ્ તત્ર પૂર્ણા ગૌતમ્યાં નાત્ર સંશયઃ ॥

તસ્માદ્ ગચ્છ મહાબુદ્ધે ગૌતમીં પાપનાશિનીમ્
અહં ત્વામ્ અનુયાસ્યામિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

એતચ્ છ્રુત્વાગસ્ત્યવાક્યં વૃદ્ધયા ગૌતમો ઽભ્યગાત્
તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં પત્ન્યા સ ભગવાન્ ઋષિઃ ॥

સ્તુતિં ચકાર દેવસ્ય શંભોર્ વિષ્ણોસ્ તથૈવ ચ
ગઙ્ગાં ચ તોષયામ્ આસ ભાર્યાર્થં ભગવાન્ ઋષિઃ ॥

ખિન્નાત્મનામ્ અત્ર ભવે ત્વમ્ એવ શરણં શિવઃ
મરુભૂમાવ્ અધ્વગાનાં વિટપીવ પ્રિયાયુતઃ ॥

ઉચ્ચાવચાનાં ભૂતાનાં સર્વથા પાપનોદનઃ
સસ્યાનાં ઘનવત્ કૃષ્ણ ત્વમ્ અવગ્રહશોષિણામ્ ॥

વૈકુણ્ઠદુર્ગનિઃશ્રેણિસ્ ત્વં પીયૂષતરંગિણી
અધોગતાનાં તપ્તાનાં શરણં ભવ ગૌતમિ ॥

તતસ્ તુષ્ટાવદદ્ વાક્યં ગૌતમં વૃદ્ધયા યુતમ્
શરણાગતદીનાર્તં શરણ્યા ગૌતમી મુદા ॥

અભિષિઞ્ચસ્વ ભાર્યાં ત્વં મજ્જલૈર્ મન્ત્રસંયુતૈઃ
કલશૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ તતઃ પત્ની તવ પ્રિયા ॥

સુરૂપા ચારુસર્વાઙ્ગી સુભગા ચારુલોચના
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા રમ્યરૂપમ્ અવાપ્સ્યતિ ॥

રૂપવત્યા પુનસ્ ત્વં વૈ ભાર્યયા ચાભિષેચિતઃ
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણઃ કાન્તં રૂપમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

તથેતિ ગાઙ્ગવચનાદ્ યથોક્તં તૌ ચ ચક્રતુઃ
સુરૂપતામ્ ઉભૌ પ્રાપ્તૌ ગૌતમ્યાશ્ ચ પ્રસાદતઃ ॥

અભિષેકોદકં યચ્ ચ સા નદી સમજાયત
તસ્યા નામ્ના તુ વિખ્યાતા વૃદ્ધાયા મુનિસત્તમ ॥

વૃદ્ધા નદીતિ વિખ્યાતા ગૌતમો ઽપિ તથોચ્યતે
વૃદ્ધગૌતમ ઇત્ય્ ઉક્ત ઋષિભિઃ સમવાસિભિઃ
વૃદ્ધા તુ ગૌતમીં પ્રાહ ગઙ્ગાં પ્રત્યક્ષરૂપિણીમ્ ॥

મન્નામ્નીયં નદી દેવિ વૃદ્ધા ચેત્ય્ અભિધીયતામ્
ત્વયા ચ સંગમસ્ તસ્યાસ્ તસ્યાસ્ તીર્થમ્ અનુત્તમમ્ ॥

રૂપસૌભાગ્યસંપત્તિ પુત્રપૌત્રપ્રવર્ધનમ્
આયુરારોગ્યકલ્યાણં જયપ્રીતિવિવર્ધનમ્
સ્નાનદાનાદિહોમૈશ્ ચ પિતૄણાં પાવનં પરમ્ ॥

અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ ચ તાં ગઙ્ગા સુવૃદ્ધાં ગૌતમપ્રિયામ્
ગૌતમસ્થાપિતં લિઙ્ગં વૃદ્ધાનામ્નૈવ કીર્તિતમ્ ॥

તત્રૈવ ચ મુદં પ્રાપ્તો વૃદ્ધયા મુનિસત્તમઃ
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વાભીષ્ટપ્રદાયકમ્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વૃદ્ધાસંગમમ્ ઉચ્યતે ॥