Brahma Purana · Chapter 104

viśvāmitraṃ hariścandraṃ śunaḥśepaṃ ca rohitam
vāruṇaṃ brāhmam āgneyam aindram aindavam aiśvaram //

maitraṃ ca vaiṣṇavaṃ caiva yāmyam āśvinam auśanam
eteṣāṃ puṇyatīrthānāṃ nāmadheyaṃ śṛṇuṣva me //

hariścandra iti tv āsīd ikṣvākuprabhavo nṛpaḥ
tasya gṛhe munī prāptau nāradaḥ parvatas tathā
kṛtvātithyaṃ tayoḥ samyag ghariścandro 'bravīd ṛṣī //

putrārthaṃ kliśyate lokaḥ kiṃ putreṇa bhaviṣyati
jñānī vāpy athavājñānī uttamo madhyamo 'thavā
etaṃ me saṃśayaṃ nityaṃ brūtām ṛṣivarāv ubhau //

tāv ūcatur hariścandraṃ parvato nāradas tathā //

ekadhā daśadhā rājañ śatadhā ca sahasradhā
uttaraṃ vidyate samyak tathāpy etad udīryate //

nāputrasya paro loko vidyate nṛpasattama
jāte putre pitā snānaṃ yaḥ karoti janādhipa //

daśānām aśvamedhānām abhiṣekaphalaṃ labhet
ātmapratiṣṭhā putrāt syāj jāyate cāmarottamaḥ //

amṛtenāmarā devāḥ putreṇa brāhmaṇādayaḥ
triṛṇān mocayet putraḥ pitaraṃ ca pitāmahān //

kiṃ tu mūlaṃ kim u jalaṃ kiṃ tu śmaśrūṇi kiṃ tapaḥ
vinā putreṇa rājendra svargo muktiḥ sutāt smṛtāḥ //

putra eva paro loko dharmaḥ kāmo 'rtha eva ca
putro muktiḥ paraṃ jyotis tārakaḥ sarvadehinām //

vinā putreṇa rājendra svargamokṣau sudurlabhau
putra eva paro loke dharmakāmārthasiddhaye //

vinā putreṇa yad dattaṃ vinā putreṇa yad dhutam
vinā putreṇa yaj janma vyarthaṃ tad avabhāti me //

tasmāt putrasamaṃ kiṃcit kāmyaṃ nāsti jagattraye
tac chrutvā vismayavāṃs tāv uvāca nṛpaḥ punaḥ //

kathaṃ me syāt suto brūtāṃ yatra kvāpi yathātatham
yena kenāpy upāyena kṛtvā kiṃcit tu pauruṣam
mantreṇa yāgadānābhyām utpādyo 'sau suto mayā //

tāv ūcatur nṛpaśreṣṭhaṃ hariścandraṃ sutārthinam
dhyātvā kṣaṇaṃ tathā samyag gautamīṃ yāhi mānada //

tatrāpāṃpatir utkṛṣṭaṃ dadāti manasīpsitam
varuṇaḥ sarvadātā vai munibhiḥ parikīrtitaḥ //

sa tu prītaḥ śanaiḥ kāle tava putraṃ pradāsyati
etac chrutvā nṛpaśreṣṭho munivākyaṃ tathākarot //

toṣayām āsa varuṇaṃ gautamītīram āśritaḥ
tataś ca tuṣṭo varuṇo hariścandram uvāca ha //

putraṃ dāsyāmi te rājaṃl lokatrayavibhūṣaṇam
yadi yakṣyasi tenaiva tava putro bhaved dhruvam //

hariścandro 'pi varuṇaṃ yakṣye tenety avocata
tato gatvā hariścandraś caruṃ kṛtvā tu vāruṇam //

bhāryāyai nṛpatiḥ prādāt tato jātaḥ suto nṛpāt
jāte putre apām īśaḥ provāca vadatāṃ varaḥ //

adyaiva putro yaṣṭavyaḥ smarase vacanaṃ purā //

hariścandro 'pi varuṇaṃ provācedaṃ kramāgatam //

nirdaśo medhyatāṃ yāti paśur yakṣye tato hy aham //

tac chrutvā vacanaṃ rājño varuṇo 'gāt svam ālayam
nirdaśe punar abhyetya yajasvety āha taṃ nṛpam //

rājāpi varuṇaṃ prāha nirdanto niṣphalaḥ paśuḥ
paśor danteṣu jāteṣu ehi gacchādhunāppate //

tac chrutvā rājavacanaṃ punaḥ prāyād apāṃpatiḥ
jāteṣu caiva danteṣu saptavarṣeṣu nārada //

punar apy āha rājānaṃ yajasveti tato 'bravīt
rājāpi varuṇaṃ prāha patsyantīme apāṃpate //

saṃpatsyanti tathā cānye tato yakṣye vrajādhunā
punaḥ prāyāt sa varuṇaḥ punardanteṣu nārada
yajasveti nṛpaṃ prāha rājā prāha tv apāṃpatim //

yadā tu kṣatriyo yajñe paśur bhavati vāripa
dhanurvedaṃ yadā vetti tadā syāt paśur uttamaḥ //

tac chrutvā rājavacanaṃ varuṇo 'gāt svam ālayam
yadāstreṣu ca śastreṣu samartho 'bhūt sa rohitaḥ //

sarvavedeṣu śāstreṣu vettābhūt sa tv ariṃdamaḥ
yuvarājyam anuprāpte rohite ṣoḍaśābdike //

prītimān agamat tatra yatra rājā sarohitaḥ
āgatya varuṇaḥ prāha yajasvādya sutaṃ svakam //

om ity uktvā nṛpavara ṛtvijaḥ prāha bhūpatiḥ
rohitaṃ ca sutaṃ jyeṣṭhaṃ śṛṇvato varuṇasya ca //

ehi putra mahāvīra yakṣye tvāṃ varuṇāya hi //

kim etad ity athovāca rohitaḥ pitaraṃ prati
pitāpi tad yathāvṛttam ācacakṣe savistaram
rohitaḥ pitaraṃ prāha śṛṇvato varuṇasya ca //

ahaṃ pūrvaṃ mahārāja ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ
viṣṇave lokanāthāya yakṣye 'haṃ tvaritaṃ śuciḥ
paśunā varuṇenātha tad anujñātum arhasi //

rohitasya tu tad vākyaṃ śrutvā vārīśvaras tadā
kopena mahatāviṣṭo jalodaram athākarot //

hariścandrasya nṛpate rohitaḥ sa vanaṃ yayau
gṛhītvā sa dhanur divyaṃ rathārūḍho gatavyathaḥ //

yatra cārādhya varuṇaṃ hariścandro janeśvaraḥ
gaṅgāyāṃ prāptavān putraṃ tatrāgāt so 'pi rohitaḥ //

vyatītāny atha varṣāṇi pañca ṣaṣṭhe pravartati
tatra sthitvā nṛpasutaḥ śuśrāva nṛpate rujam //

mayā putreṇa jātena pitur vai kleśakāriṇā
kiṃ phalaṃ kiṃ nu kṛtyaṃ syād ity evaṃ paryacintayat //

tasyās tīre ṛṣīn puṇyān apaśyan nṛpateḥ sutaḥ
gaṅgātīre vartamānam apaśyad ṛṣisattamam //

ajīgartam iti khyātam ṛṣes tu vayasaḥ sutam
tribhiḥ putrair anuvṛtaṃ bhāryayā kṣīṇavṛttikam
taṃ dṛṣṭvā nṛpateḥ putro namasyedaṃ vaco 'bravīt //

kṣīṇavṛttiḥ kṛśaḥ kasmād durmanā iva lakṣyase //

ajīgarto 'pi covāca rohitaṃ nṛpateḥ sutam //

vartanaṃ nāsti dehasya bhoktāro bahavaś ca me
vinānnena mariṣyāmo brūhi kiṃ karavāmahe //

tac chrutvā punar apy āha nṛpaputra ṛṣiṃ tadā //

tava kiṃ vartate citte tad brūhi vadatāṃ vara //

hiraṇyaṃ rajataṃ gāvo dhānyaṃ vastrādikaṃ na me
vidyate nṛpaśārdūla vartanaṃ nāsti me tataḥ //

sutā me santi bhāryā ca ahaṃ vai pañcamas tathā
naiteṣāṃ katamasyāpi kretānnena nṛpottama //

kiṃ krīṇāsi mahābuddhe 'jīgarta satyam eva me
vada nānyac ca vaktavyaṃ viprā vai satyavādinaḥ //

trayāṇām api putrāṇām ekaṃ vā māṃ tathaiva ca
bhāryāṃ vāpi gṛhāṇemāṃ krītvā jīvāmahe vayam //

kiṃ bhāryayā mahābuddhe kiṃ tvayā vṛddharūpiṇā
yuvānaṃ dehi putraṃ me putrāṇāṃ yaṃ tvam icchasi //

jyeṣṭhaputraṃ śunaḥpucchaṃ nāhaṃ krīṇāmi rohita
mātā kanīyasaṃ cāpi na krīṇāti tato 'nayoḥ
madhyamaṃ tu śunaḥśepaṃ krīṇāmi vada taddhanam //

varuṇāya paśuḥ kalpyaḥ puruṣo guṇavattaraḥ
yadi krīṇāsi mūlyaṃ tvaṃ vada satyaṃ mahāmune //

tathety uktvā tv ajīgartaḥ putramūlyam akalpayat
gavāṃ sahasraṃ dhānyānāṃ niṣkānāṃ cāpi vāsasām
rājaputra varaṃ dehi dāsyāmi svasutaṃ tava //

tathety uktvā rohito 'pi prādāt savasanaṃ dhanam
dattvā jagāma pitaram ṛṣiputreṇa rohitaḥ
pitre nivedayām āsa krayakrītam ṛṣeḥ sutam //

varuṇāya yajasva tvaṃ paśunā tvam arug bhava //

tathovāca hariścandraḥ putravākyād anantaram //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā rājñā pālyā iti śrutiḥ
viśeṣatas tu varṇānāṃ guravo hi dvijottamāḥ //

viṣṇor api hi ye pūjyā mādṛśāḥ kuta eva hi
avajñayāpi yeṣāṃ syān nṛpāṇāṃ svakulakṣayaḥ //

tān paśūn kṛtvā kṛpaṇaṃ kathaṃ rakṣitum utsahe
ahaṃ ca brāhmaṇaṃ kuryāṃ paśuṃ naitad dhi yujyate //

varaṃ hi jātu maraṇaṃ na kathaṃcid dvijaṃ paśum
karomi tasmāt putra tvaṃ brāhmaṇena sukhaṃ vraja //

etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī //

gautamīṃ gaccha rājendra ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ
paśunā vipraputreṇa rohitena sutena ca //

tvayā kāryaḥ kratuś caiva śunaḥśepavadhaṃ vinā
kratuḥ pūrṇo bhavet tatra tasmād yāhi mahāmate //

tac chrutvā vacanaṃ śīghraṃ gaṅgām agān nṛpottamaḥ
viśvāmitreṇa ṛṣiṇā vasiṣṭhena purodhasā //

vāmadevena ṛṣiṇā tathānyair munibhiḥ saha
prāpya gaṅgāṃ gautamīṃ tāṃ naramedhāya dīkṣitaḥ //

vedimaṇḍapakuṇḍādi yūpapaśvādi cākarot
kṛtvā sarvaṃ yathānyāyaṃ tasmin yajñe pravartite //

śunaḥśepaṃ paśuṃ yūpe nibadhyātha samantrakam
vāribhiḥ prokṣitaṃ dṛṣṭvā viśvāmitro 'bravīd idam //

devān ṛṣīn hariścandraṃ rohitaṃ ca viśeṣataḥ
anujānantv imaṃ sarve śunaḥśepaṃ dvijottamam //

yebhyas tv ayaṃ havir deyo devebhyo 'yaṃ pṛthak pṛthak
anujānantu te sarve śunaḥśepaṃ viśeṣataḥ //

vasābhir lomabhis tvagbhir māṃsaiḥ sanmantritair makhe
agnau hoṣyaḥ paśuś cāyaṃ śunaḥśepo dvijottamaḥ //

upāsitāḥ syur viprendrās te sarve tv anumanya mām
gautamīṃ yāntu viprendrāḥ snātvā devān pṛthak pṛthak //

mantraiḥ stotraiḥ stuvantas te mudaṃ yāntu śive ratāḥ
enaṃ rakṣantu munayo devāś ca haviṣo bhujaḥ //

tathety ūcuś ca munayo mene ca nṛpasattamaḥ
tato gatvā śunaḥśepo gaṅgāṃ trailokyapāvanīm //

snātvā tuṣṭāva tān devān ye tatra haviṣo bhujaḥ
tatas tuṣṭāḥ suragaṇāḥ śunaḥśepaṃ ca te mune
avadanta surāḥ sarve viśvāmitrasya śṛṇvataḥ //

kratuḥ pūrṇo bhavatv eṣa śunaḥśepavadhaṃ vinā //

viśeṣeṇātha varuṇaś cāvadan nṛpasattamam
tataḥ pūrṇo 'bhavad rājño nṛmedho lokaviśrutaḥ //

devānāṃ ca prasādena munīnāṃ ca prasādataḥ
tīrthasya tu prasādena rājñaḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ //

viśvāmitraḥ śunaḥśepaṃ pūjayām āsa saṃsadi
akarod ātmanaḥ putraṃ pūjayitvā surāntike //

jyeṣṭhaṃ cakāra putrāṇām ātmanaḥ sa tu kauśikaḥ
na menire ye ca putrā viśvāmitrasya dhīmataḥ //

śunaḥśepasya ca jyaiṣṭhyaṃ tāñ śaśāpa sa kauśikaḥ
jyaiṣṭhyaṃ ye menire putrāḥ pūjayām āsa tān sutān //

vareṇa muniśārdūlas tad etat kathitaṃ mayā
etat sarvaṃ yatra jātaṃ gautamyā dakṣiṇe taṭe //

tatra tīrthāni puṇyāni vikhyātāni surādibhiḥ
bahūni teṣāṃ nāmāni mattaḥ śṛṇu mahāmate //

hariścandraṃ śunaḥśepaṃ viśvāmitraṃ sarohitam
ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāny atha caturdaśa //

teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca naramedhaphalapradam
ākhyātaṃ cāsya māhātmyaṃ tīrthasya munisattama //

yaḥ paṭhet pāṭhayed vāpi śṛṇuyād vāpi bhaktitaḥ
aputraḥ putram āpnoti yac cānyan manasaḥ priyam //