બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 104

વિશ્વામિત્રં હરિશ્ચન્દ્રં શુનઃશેપં ચ રોહિતમ્
વારુણં બ્રાહ્મમ્ આગ્નેયમ્ ઐન્દ્રમ્ ઐન્દવમ્ ઐશ્વરમ્ ॥

મૈત્રં ચ વૈષ્ણવં ચૈવ યામ્યમ્ આશ્વિનમ્ ઔશનમ્
એતેષાં પુણ્યતીર્થાનાં નામધેયં શૃણુષ્વ મે ॥

હરિશ્ચન્દ્ર ઇતિ ત્વ્ આસીદ્ ઇક્ષ્વાકુપ્રભવો નૃપઃ
તસ્ય ગૃહે મુની પ્રાપ્તૌ નારદઃ પર્વતસ્ તથા
કૃત્વાતિથ્યં તયોઃ સમ્યગ્ ઘરિશ્ચન્દ્રો ઽબ્રવીદ્ ઋષી ॥

પુત્રાર્થં ક્લિશ્યતે લોકઃ કિં પુત્રેણ ભવિષ્યતિ
જ્ઞાની વાપ્ય્ અથવાજ્ઞાની ઉત્તમો મધ્યમો ઽથવા
એતં મે સંશયં નિત્યં બ્રૂતામ્ ઋષિવરાવ્ ઉભૌ ॥

તાવ્ ઊચતુર્ હરિશ્ચન્દ્રં પર્વતો નારદસ્ તથા ॥

એકધા દશધા રાજઞ્ શતધા ચ સહસ્રધા
ઉત્તરં વિદ્યતે સમ્યક્ તથાપ્ય્ એતદ્ ઉદીર્યતે ॥

નાપુત્રસ્ય પરો લોકો વિદ્યતે નૃપસત્તમ
જાતે પુત્રે પિતા સ્નાનં યઃ કરોતિ જનાધિપ ॥

દશાનામ્ અશ્વમેધાનામ્ અભિષેકફલં લભેત્
આત્મપ્રતિષ્ઠા પુત્રાત્ સ્યાજ્ જાયતે ચામરોત્તમઃ ॥

અમૃતેનામરા દેવાઃ પુત્રેણ બ્રાહ્મણાદયઃ
ત્રિઋણાન્ મોચયેત્ પુત્રઃ પિતરં ચ પિતામહાન્ ॥

કિં તુ મૂલં કિમ્ ઉ જલં કિં તુ શ્મશ્રૂણિ કિં તપઃ
વિના પુત્રેણ રાજેન્દ્ર સ્વર્ગો મુક્તિઃ સુતાત્ સ્મૃતાઃ ॥

પુત્ર એવ પરો લોકો ધર્મઃ કામો ઽર્થ એવ ચ
પુત્રો મુક્તિઃ પરં જ્યોતિસ્ તારકઃ સર્વદેહિનામ્ ॥

વિના પુત્રેણ રાજેન્દ્ર સ્વર્ગમોક્ષૌ સુદુર્લભૌ
પુત્ર એવ પરો લોકે ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ॥

વિના પુત્રેણ યદ્ દત્તં વિના પુત્રેણ યદ્ ધુતમ્
વિના પુત્રેણ યજ્ જન્મ વ્યર્થં તદ્ અવભાતિ મે ॥

તસ્માત્ પુત્રસમં કિંચિત્ કામ્યં નાસ્તિ જગત્ત્રયે
તચ્ છ્રુત્વા વિસ્મયવાંસ્ તાવ્ ઉવાચ નૃપઃ પુનઃ ॥

કથં મે સ્યાત્ સુતો બ્રૂતાં યત્ર ક્વાપિ યથાતથમ્
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન કૃત્વા કિંચિત્ તુ પૌરુષમ્
મન્ત્રેણ યાગદાનાભ્યામ્ ઉત્પાદ્યો ઽસૌ સુતો મયા ॥

તાવ્ ઊચતુર્ નૃપશ્રેષ્ઠં હરિશ્ચન્દ્રં સુતાર્થિનમ્
ધ્યાત્વા ક્ષણં તથા સમ્યગ્ ગૌતમીં યાહિ માનદ ॥

તત્રાપાંપતિર્ ઉત્કૃષ્ટં દદાતિ મનસીપ્સિતમ્
વરુણઃ સર્વદાતા વૈ મુનિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

સ તુ પ્રીતઃ શનૈઃ કાલે તવ પુત્રં પ્રદાસ્યતિ
એતચ્ છ્રુત્વા નૃપશ્રેષ્ઠો મુનિવાક્યં તથાકરોત્ ॥

તોષયામ્ આસ વરુણં ગૌતમીતીરમ્ આશ્રિતઃ
તતશ્ ચ તુષ્ટો વરુણો હરિશ્ચન્દ્રમ્ ઉવાચ હ ॥

પુત્રં દાસ્યામિ તે રાજંલ્ લોકત્રયવિભૂષણમ્
યદિ યક્ષ્યસિ તેનૈવ તવ પુત્રો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

હરિશ્ચન્દ્રો ઽપિ વરુણં યક્ષ્યે તેનેત્ય્ અવોચત
તતો ગત્વા હરિશ્ચન્દ્રશ્ ચરું કૃત્વા તુ વારુણમ્ ॥

ભાર્યાયૈ નૃપતિઃ પ્રાદાત્ તતો જાતઃ સુતો નૃપાત્
જાતે પુત્રે અપામ્ ઈશઃ પ્રોવાચ વદતાં વરઃ ॥

અદ્યૈવ પુત્રો યષ્ટવ્યઃ સ્મરસે વચનં પુરા ॥

હરિશ્ચન્દ્રો ઽપિ વરુણં પ્રોવાચેદં ક્રમાગતમ્ ॥

નિર્દશો મેધ્યતાં યાતિ પશુર્ યક્ષ્યે તતો હ્ય્ અહમ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞો વરુણો ઽગાત્ સ્વમ્ આલયમ્
નિર્દશે પુનર્ અભ્યેત્ય યજસ્વેત્ય્ આહ તં નૃપમ્ ॥

રાજાપિ વરુણં પ્રાહ નિર્દન્તો નિષ્ફલઃ પશુઃ
પશોર્ દન્તેષુ જાતેષુ એહિ ગચ્છાધુનાપ્પતે ॥

તચ્ છ્રુત્વા રાજવચનં પુનઃ પ્રાયાદ્ અપાંપતિઃ
જાતેષુ ચૈવ દન્તેષુ સપ્તવર્ષેષુ નારદ ॥

પુનર્ અપ્ય્ આહ રાજાનં યજસ્વેતિ તતો ઽબ્રવીત્
રાજાપિ વરુણં પ્રાહ પત્સ્યન્તીમે અપાંપતે ॥

સંપત્સ્યન્તિ તથા ચાન્યે તતો યક્ષ્યે વ્રજાધુના
પુનઃ પ્રાયાત્ સ વરુણઃ પુનર્દન્તેષુ નારદ
યજસ્વેતિ નૃપં પ્રાહ રાજા પ્રાહ ત્વ્ અપાંપતિમ્ ॥

યદા તુ ક્ષત્રિયો યજ્ઞે પશુર્ ભવતિ વારિપ
ધનુર્વેદં યદા વેત્તિ તદા સ્યાત્ પશુર્ ઉત્તમઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા રાજવચનં વરુણો ઽગાત્ સ્વમ્ આલયમ્
યદાસ્ત્રેષુ ચ શસ્ત્રેષુ સમર્થો ઽભૂત્ સ રોહિતઃ ॥

સર્વવેદેષુ શાસ્ત્રેષુ વેત્તાભૂત્ સ ત્વ્ અરિંદમઃ
યુવરાજ્યમ્ અનુપ્રાપ્તે રોહિતે ષોડશાબ્દિકે ॥

પ્રીતિમાન્ અગમત્ તત્ર યત્ર રાજા સરોહિતઃ
આગત્ય વરુણઃ પ્રાહ યજસ્વાદ્ય સુતં સ્વકમ્ ॥

ઓમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નૃપવર ઋત્વિજઃ પ્રાહ ભૂપતિઃ
રોહિતં ચ સુતં જ્યેષ્ઠં શૃણ્વતો વરુણસ્ય ચ ॥

એહિ પુત્ર મહાવીર યક્ષ્યે ત્વાં વરુણાય હિ ॥

કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અથોવાચ રોહિતઃ પિતરં પ્રતિ
પિતાપિ તદ્ યથાવૃત્તમ્ આચચક્ષે સવિસ્તરમ્
રોહિતઃ પિતરં પ્રાહ શૃણ્વતો વરુણસ્ય ચ ॥

અહં પૂર્વં મહારાજ ઋત્વિગ્ભિઃ સપુરોહિતઃ
વિષ્ણવે લોકનાથાય યક્ષ્યે ઽહં ત્વરિતં શુચિઃ
પશુના વરુણેનાથ તદ્ અનુજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ॥

રોહિતસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા વારીશ્વરસ્ તદા
કોપેન મહતાવિષ્ટો જલોદરમ્ અથાકરોત્ ॥

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નૃપતે રોહિતઃ સ વનં યયૌ
ગૃહીત્વા સ ધનુર્ દિવ્યં રથારૂઢો ગતવ્યથઃ ॥

યત્ર ચારાધ્ય વરુણં હરિશ્ચન્દ્રો જનેશ્વરઃ
ગઙ્ગાયાં પ્રાપ્તવાન્ પુત્રં તત્રાગાત્ સો ઽપિ રોહિતઃ ॥

વ્યતીતાન્ય્ અથ વર્ષાણિ પઞ્ચ ષષ્ઠે પ્રવર્તતિ
તત્ર સ્થિત્વા નૃપસુતઃ શુશ્રાવ નૃપતે રુજમ્ ॥

મયા પુત્રેણ જાતેન પિતુર્ વૈ ક્લેશકારિણા
કિં ફલં કિં નુ કૃત્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં પર્યચિન્તયત્ ॥

તસ્યાસ્ તીરે ઋષીન્ પુણ્યાન્ અપશ્યન્ નૃપતેઃ સુતઃ
ગઙ્ગાતીરે વર્તમાનમ્ અપશ્યદ્ ઋષિસત્તમમ્ ॥

અજીગર્તમ્ ઇતિ ખ્યાતમ્ ઋષેસ્ તુ વયસઃ સુતમ્
ત્રિભિઃ પુત્રૈર્ અનુવૃતં ભાર્યયા ક્ષીણવૃત્તિકમ્
તં દૃષ્ટ્વા નૃપતેઃ પુત્રો નમસ્યેદં વચો ઽબ્રવીત્ ॥

ક્ષીણવૃત્તિઃ કૃશઃ કસ્માદ્ દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે ॥

અજીગર્તો ઽપિ ચોવાચ રોહિતં નૃપતેઃ સુતમ્ ॥

વર્તનં નાસ્તિ દેહસ્ય ભોક્તારો બહવશ્ ચ મે
વિનાન્નેન મરિષ્યામો બ્રૂહિ કિં કરવામહે ॥

તચ્ છ્રુત્વા પુનર્ અપ્ય્ આહ નૃપપુત્ર ઋષિં તદા ॥

તવ કિં વર્તતે ચિત્તે તદ્ બ્રૂહિ વદતાં વર ॥

હિરણ્યં રજતં ગાવો ધાન્યં વસ્ત્રાદિકં ન મે
વિદ્યતે નૃપશાર્દૂલ વર્તનં નાસ્તિ મે તતઃ ॥

સુતા મે સન્તિ ભાર્યા ચ અહં વૈ પઞ્ચમસ્ તથા
નૈતેષાં કતમસ્યાપિ ક્રેતાન્નેન નૃપોત્તમ ॥

કિં ક્રીણાસિ મહાબુદ્ધે ઽજીગર્ત સત્યમ્ એવ મે
વદ નાન્યચ્ ચ વક્તવ્યં વિપ્રા વૈ સત્યવાદિનઃ ॥

ત્રયાણામ્ અપિ પુત્રાણામ્ એકં વા માં તથૈવ ચ
ભાર્યાં વાપિ ગૃહાણેમાં ક્રીત્વા જીવામહે વયમ્ ॥

કિં ભાર્યયા મહાબુદ્ધે કિં ત્વયા વૃદ્ધરૂપિણા
યુવાનં દેહિ પુત્રં મે પુત્રાણાં યં ત્વમ્ ઇચ્છસિ ॥

જ્યેષ્ઠપુત્રં શુનઃપુચ્છં નાહં ક્રીણામિ રોહિત
માતા કનીયસં ચાપિ ન ક્રીણાતિ તતો ઽનયોઃ
મધ્યમં તુ શુનઃશેપં ક્રીણામિ વદ તદ્ધનમ્ ॥

વરુણાય પશુઃ કલ્પ્યઃ પુરુષો ગુણવત્તરઃ
યદિ ક્રીણાસિ મૂલ્યં ત્વં વદ સત્યં મહામુને ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ત્વ્ અજીગર્તઃ પુત્રમૂલ્યમ્ અકલ્પયત્
ગવાં સહસ્રં ધાન્યાનાં નિષ્કાનાં ચાપિ વાસસામ્
રાજપુત્ર વરં દેહિ દાસ્યામિ સ્વસુતં તવ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા રોહિતો ઽપિ પ્રાદાત્ સવસનં ધનમ્
દત્ત્વા જગામ પિતરમ્ ઋષિપુત્રેણ રોહિતઃ
પિત્રે નિવેદયામ્ આસ ક્રયક્રીતમ્ ઋષેઃ સુતમ્ ॥

વરુણાય યજસ્વ ત્વં પશુના ત્વમ્ અરુગ્ ભવ ॥

તથોવાચ હરિશ્ચન્દ્રઃ પુત્રવાક્યાદ્ અનન્તરમ્ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા રાજ્ઞા પાલ્યા ઇતિ શ્રુતિઃ
વિશેષતસ્ તુ વર્ણાનાં ગુરવો હિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

વિષ્ણોર્ અપિ હિ યે પૂજ્યા માદૃશાઃ કુત એવ હિ
અવજ્ઞયાપિ યેષાં સ્યાન્ નૃપાણાં સ્વકુલક્ષયઃ ॥

તાન્ પશૂન્ કૃત્વા કૃપણં કથં રક્ષિતુમ્ ઉત્સહે
અહં ચ બ્રાહ્મણં કુર્યાં પશું નૈતદ્ ધિ યુજ્યતે ॥

વરં હિ જાતુ મરણં ન કથંચિદ્ દ્વિજં પશુમ્
કરોમિ તસ્માત્ પુત્ર ત્વં બ્રાહ્મણેન સુખં વ્રજ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ॥

ગૌતમીં ગચ્છ રાજેન્દ્ર ઋત્વિગ્ભિઃ સપુરોહિતઃ
પશુના વિપ્રપુત્રેણ રોહિતેન સુતેન ચ ॥

ત્વયા કાર્યઃ ક્રતુશ્ ચૈવ શુનઃશેપવધં વિના
ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવેત્ તત્ર તસ્માદ્ યાહિ મહામતે ॥

તચ્ છ્રુત્વા વચનં શીઘ્રં ગઙ્ગામ્ અગાન્ નૃપોત્તમઃ
વિશ્વામિત્રેણ ઋષિણા વસિષ્ઠેન પુરોધસા ॥

વામદેવેન ઋષિણા તથાન્યૈર્ મુનિભિઃ સહ
પ્રાપ્ય ગઙ્ગાં ગૌતમીં તાં નરમેધાય દીક્ષિતઃ ॥

વેદિમણ્ડપકુણ્ડાદિ યૂપપશ્વાદિ ચાકરોત્
કૃત્વા સર્વં યથાન્યાયં તસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રવર્તિતે ॥

શુનઃશેપં પશું યૂપે નિબધ્યાથ સમન્ત્રકમ્
વારિભિઃ પ્રોક્ષિતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

દેવાન્ ઋષીન્ હરિશ્ચન્દ્રં રોહિતં ચ વિશેષતઃ
અનુજાનન્ત્વ્ ઇમં સર્વે શુનઃશેપં દ્વિજોત્તમમ્ ॥

યેભ્યસ્ ત્વ્ અયં હવિર્ દેયો દેવેભ્યો ઽયં પૃથક્ પૃથક્
અનુજાનન્તુ તે સર્વે શુનઃશેપં વિશેષતઃ ॥

વસાભિર્ લોમભિસ્ ત્વગ્ભિર્ માંસૈઃ સન્મન્ત્રિતૈર્ મખે
અગ્નૌ હોષ્યઃ પશુશ્ ચાયં શુનઃશેપો દ્વિજોત્તમઃ ॥

ઉપાસિતાઃ સ્યુર્ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તે સર્વે ત્વ્ અનુમન્ય મામ્
ગૌતમીં યાન્તુ વિપ્રેન્દ્રાઃ સ્નાત્વા દેવાન્ પૃથક્ પૃથક્ ॥

મન્ત્રૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તુવન્તસ્ તે મુદં યાન્તુ શિવે રતાઃ
એનં રક્ષન્તુ મુનયો દેવાશ્ ચ હવિષો ભુજઃ ॥

તથેત્ય્ ઊચુશ્ ચ મુનયો મેને ચ નૃપસત્તમઃ
તતો ગત્વા શુનઃશેપો ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્ ॥

સ્નાત્વા તુષ્ટાવ તાન્ દેવાન્ યે તત્ર હવિષો ભુજઃ
તતસ્ તુષ્ટાઃ સુરગણાઃ શુનઃશેપં ચ તે મુને
અવદન્ત સુરાઃ સર્વે વિશ્વામિત્રસ્ય શૃણ્વતઃ ॥

ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવત્વ્ એષ શુનઃશેપવધં વિના ॥

વિશેષેણાથ વરુણશ્ ચાવદન્ નૃપસત્તમમ્
તતઃ પૂર્ણો ઽભવદ્ રાજ્ઞો નૃમેધો લોકવિશ્રુતઃ ॥

દેવાનાં ચ પ્રસાદેન મુનીનાં ચ પ્રસાદતઃ
તીર્થસ્ય તુ પ્રસાદેન રાજ્ઞઃ પૂર્ણો ઽભવત્ ક્રતુઃ ॥

વિશ્વામિત્રઃ શુનઃશેપં પૂજયામ્ આસ સંસદિ
અકરોદ્ આત્મનઃ પુત્રં પૂજયિત્વા સુરાન્તિકે ॥

જ્યેષ્ઠં ચકાર પુત્રાણામ્ આત્મનઃ સ તુ કૌશિકઃ
ન મેનિરે યે ચ પુત્રા વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ॥

શુનઃશેપસ્ય ચ જ્યૈષ્ઠ્યં તાઞ્ શશાપ સ કૌશિકઃ
જ્યૈષ્ઠ્યં યે મેનિરે પુત્રાઃ પૂજયામ્ આસ તાન્ સુતાન્ ॥

વરેણ મુનિશાર્દૂલસ્ તદ્ એતત્ કથિતં મયા
એતત્ સર્વં યત્ર જાતં ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે ॥

તત્ર તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વિખ્યાતાનિ સુરાદિભિઃ
બહૂનિ તેષાં નામાનિ મત્તઃ શૃણુ મહામતે ॥

હરિશ્ચન્દ્રં શુનઃશેપં વિશ્વામિત્રં સરોહિતમ્
ઇત્યાદ્ય્ અષ્ટ સહસ્રાણિ તીર્થાન્ય્ અથ ચતુર્દશ ॥

તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ નરમેધફલપ્રદમ્
આખ્યાતં ચાસ્ય માહાત્મ્યં તીર્થસ્ય મુનિસત્તમ ॥

યઃ પઠેત્ પાઠયેદ્ વાપિ શૃણુયાદ્ વાપિ ભક્તિતઃ
અપુત્રઃ પુત્રમ્ આપ્નોતિ યચ્ ચાન્યન્ મનસઃ પ્રિયમ્ ॥