Bodhicaryāvatāra · Chapter 7

evaṃ kṣamo bhajedvīryaṃ vīrye bodhiryataḥ sthitā
na hi vīryaṃ vinā puṇyaṃ yathā vāyuṃ vināgatiḥ //

kiṃ vīryaṃ kuśalotsāhas tadvipakṣaḥ ka ucyate
ālasyaṃ kutsitāsaktir viṣādātmāvamanyanā //

avyāpārasukhāsvāda nidrāpāśrayatṛṣṇayā
saṃsāraduḥkhānudvegād ālasyamupajāyate //

kleśavāgurikāghrātaḥ praviṣṭo janmavāgurām
kimadyāpi na jānāsi mṛtyorvadanamāgataḥ //

svayūthyānmāryamāṇāṃstvaṃ krameṇaiva na paśyasi
tathāpi nidrāṃ yāsyeva caṇḍālamahiṣo yathā //

yamenodvīkṣyamāṇasya baddhamārgasya sarvataḥ
kathaṃ te rocate bhoktuṃ kathaṃ nidrā kathaṃ ratiḥ //

yāvatsaṃbhṛtasaṃbhāraṃ maraṇaṃ śīghrameṣyati
saṃtyajyāpi tadālasyam akāle kiṃ kariṣyasi //

idaṃ na prāptamārabdham idamardhakṛtaṃ sthitam
akasmānmṛtyurāyāto hā hato 'smīti cintayan //

śokavegasamucchūna sāśruraktekṣaṇānanān
bandhūn nirāśān saṃpaśyan yamadūtamukhāni ca //

svapāpasmṛtisaṃtaptaḥ śṛṇvannādāṃśca nārakān
trāsoccāraviliptāṅgo vihvalaḥ kiṃ kariṣyasi //

jīvamatsya ivāsmīti yuktaṃ bhayamihaiva te
kiṃ punaḥ kṛtapāpasya tīvrānnarakaduḥkhataḥ //

spṛṣṭa uṣṇodakenāpi sukumāra pratapyase
kṛtvā ca nārakaṃ karma kimevaṃ svasthamāsyate //

nirudyamaphalākāṅkṣin sukumāra bahuvyatha
mṛtyugrasto 'marākāra hā duḥkhita vihanyase //

mānuṣyaṃ nāvamāsādya tara duḥkhamahānadīm
mūḍha kālo na nidrāyā iyaṃ naurdurlabhā punaḥ //

muktvā dharmaratiṃ śreṣṭhām anantaratisaṃtatim
ratirauddhatyahāsādau duḥkhahetau kathaṃ tava //

aviṣādabalavyūha tātparyātmavidheyatā
parātmasamatā caiva parātmaparivartanam //

naivāvasādaḥ kartavyaḥ kuto me bodhirityataḥ
yasmāttathāgataḥ satyaṃ satyavādīdamuktavān //

te 'pyāsan daṃśamaśakā makṣikāḥ kṛmayastathā
yairutsāhavaśāt prāptā durāpā bodhiruttamā //

kimutāhaṃ naro jātyā śakto jñātuṃ hitāhitam
sarvajñanītyanutsargād bodhiṃ kiṃ nāpnuyāmaham //

athāpi hastapādādi dātavyamiti me bhayam
gurulāghavamūḍhatvaṃ tanme syādavicārataḥ //

chettavyaścāsmi bhettavyo dāhyaḥ pāṭyo 'pyanekaśaḥ
kalpakoṭīrasaṃkhyeyā na ca bodhirbhaviṣyati //

idaṃ tu me parimitaṃ duḥkhaṃ saṃbodhisādhanam
naṣṭaśalyavyathāpohe tadutpādanaduḥkhavat //

sarve 'pi vaidyāḥ kurvanti kriyāduḥkhairarogatām
tasmādbahūni duḥkhāni hantuṃ soḍhavyamalpakam //

kriyāmimāmapyucitāṃ varavaidyo na dattavān
madhureṇopacāreṇa cikitsati mahāturān //

ādau śākādidāne 'pi niyojayati nāyakaḥ
tatkaroti kramātpaścād yatsvamāṃsānyapi tyajet //

yadā śākeṣviva prajñā svamāṃse 'pyupajāyate
māṃsāsthi tyajatastasya tadā kiṃ nāma duṣkaram //

na duḥkhī tyaktapāpatvāt paṇḍitatvānna durmanāḥ
mithyākalpanayā citte pāpātkāye yato vyathā //

puṇyena kāyaḥ sukhitaḥ pāṇḍityena manaḥ sukhi
tiṣṭhan parārthaṃ saṃsāre kṛpāluḥ kena khidyate //

kṣapayan pūrvapāpāni pratīcchan puṇyasāgarān
bodhicittabalādeva śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ //

evaṃ sukhātsukhaṃ gacchan ko viṣīdetsacetanaḥ
bodhicittarathaṃ prāpya sarvakhedaśramāpaham //

chandasthāmaratimukti balaṃ sattvārthasiddhaye
chandaṃ duḥkhabhayātkuryād anuśaṃsāṃśca bhāvayan //

evaṃ vipakṣamunmūlya yatetotsāhavṛddhaye
chandamānaratityāga tātparyavaśitābalaiḥ //

aprameyā mayā doṣā hantavyāḥ svaparātmanoḥ
ekaikasyāpi doṣasya yatra kalpārṇavaiḥ kṣayaḥ //

tatra doṣakṣayārambhe leśo 'pi mama nekṣyate
aprameyavyathābhājye noraḥ sphuṭati me katham //

guṇā mayārjanīyāśca bahavaḥ svaparātmanoḥ
tatraikaikaguṇābhyāso bhavetkalpārṇavairna vā //

guṇaleśe 'pi nābhyāso mama jātaḥ kadācana
vṛthā nītaṃ mayā janma kathaṃcillabdhamadbhutam //

na prāptaṃ bhagavatpūjā mahotsavasukhaṃ mayā
na kṛtā śāsane kārā daridrāśā na pūritā //

bhītebhyo nābhayaṃ dattam ārtā na sukhinaḥ kṛtāḥ
duḥkhāya kevalaṃ mātur gato 'smi garbhaśalyatām //

dharmacchandaviyogena paurvikeṇa mamādhunā
vipattirīdṛśī jātā ko dharme chandamutsṛjet //

kuśalānāṃ ca sarveṣāṃ chandaṃ mūlaṃ munirjagau
tasyāpi mūlaṃ satataṃ vipākaphalabhāvanā //

duḥkhāni daurmanasyāni bhayāni vividhāni ca
abhilāṣavighātāśca jāyante pāpakāriṇām //

manorathaḥ śubhakṛtāṃ yatra yatraiva gacchati
tatra tatraiva tatpuṇyaiḥ phalārgheṇābhipūjyate //

pāpakārisukhecchā tu yatra yatraiva gacchati
tatra tatraiva tatpāpair duḥkhaśastrairvihanyate //

vipulasugandhiśītalasaroruhagarbhagatā madhurajinasvarāśanakṛtopacitadyutayaḥ
munikarabodhitāmbujavinirgatasadvapuṣaḥ sugatasutā bhavanti sugatasya puraḥ kuśalaiḥ //

yamapuruṣāpanītasakalacchavirārtaravo hutavahatāpavidrutakatāmraniṣiktatanuḥ
jvaladasiśaktighātaśataśātitamāṃsadalaḥ patati sutaptalohadharaṇīṣvaśubhairbahuśaḥ //

tasmātkāryaḥ śubhacchando bhāvayitvaivamādarāt
vajradhvajasya vidhinā mānaṃ tvārabhya bhāvayet //

pūrvaṃ nirūpya sāmagrīm ārabhennārabheta vā
anārambho varaṃ nāma na tvārabhya nivartanam //

janmāntare 'pi so 'bhyāsaḥ pāpādduḥkhaṃ ca vardhate
anyacca kāryakālaṃ ca hīnaṃ tacca na sādhitam //

triṣu māno vidhātavyaḥ karmopakleśaśaktiṣu
mayaivaikena kartavyam ityeṣā karmamānitā //

kleśasvatantro loko 'yaṃ na kṣamaḥ svārthasādhane
tasmānmayaiṣāṃ kartavyaṃ nāśakto 'haṃ yathā janaḥ //

nīcaṃ karma karotyanyaḥ kathaṃ mayyapi tiṣṭhati
mānāccenna karomyetan māno naśyatu me varam //

mṛtaṃ duṇḍubhamāsādya kāko 'pi garuḍāyate
āpadābādhate 'lpāpi mano me yadi durbalam //

viṣādakṛtaniśceṣṭa āpadaḥ sukarā nanu
vyutthitaśceṣṭamānastu mahatāmapi durjayaḥ //

tasmāddṛḍhena cittena karomyāpadamāpadaḥ
trailokyavijigīṣutvaṃ hāsyamāpajjitasya me //

mayā hi sarvaṃ jetavyam ahaṃ jeyo na kenacit
mayaiṣa māno voḍhavyo jinasiṃhasuto hyaham //

ye sattvā mānavijitā varākāste na māninaḥ
mānī śatruvaśaṃ naiti mānaśatruvaśāśca te //

mānena durgatiṃ nītā mānuṣye 'pi hatotsavāḥ
parapiṇḍāśino dāsā mūrkhā durdarśanāḥ kṛśāḥ //

sarvataḥ paribhūtāśca mānastabdhāstapasvinaḥ
te 'pi cenmānināṃ madhye dīnāstu vada kīdṛśāḥ //

te mānino vijayinaśca ta eva śūrā ye mānaśatruvijayāya vahanti mānam
ye taṃ sphurantamapi mānaripuṃ nihatya kāmaṃ jane jayaphalaṃ pratipādayanti //

saṃkleśapakṣamadhyastho bhaveddṛptaḥ sahasraśaḥ
duryodhanaḥ kleśagaṇaiḥ siṃho mṛgagaṇairiva //

mahatsvapi hi kṛcchreṣu na rasaṃ cakṣurīkṣate
evaṃ kṛcchramapi prāpya na kleśavaśago bhavet //

yadevāpadyate karma tatkarmavyasanī bhavet
tatkarmaśauṇḍo 'tṛptātmā krīḍāphalasukhepsuvat //

sukhārthaṃ kriyate karma tathāpi syānna vā sukham
karmaiva tu sukhaṃ yasya niṣkarmā sa sukhī katham //

kāmairna tṛptiḥ saṃsāre kṣuradhārāmadhūpamaiḥ
puṇyāmṛtaiḥ kathaṃ tṛptir vipākamadhuraiḥ śivaiḥ //

tasmātkarmāvasāne 'pi nimajjettatra karmaṇi
yathā madhyāhnasaṃtapta ādau prāptasarāḥ karī //

balanāśānubandhe tu punaḥ kartuṃ parityajet
susamāptaṃ ca tanmuñced uttarottaratṛṣṇayā //

kleśaprahārān saṃrakṣet kleśāṃśca prahareddṛḍham
khaḍgayuddhamivāpannaḥ śikṣitenāriṇā saha //

tatra khaḍgaṃ yathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyātsabhayastvaram
smṛtikhaḍgaṃ tathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyānnarakān smaran //

viṣaṃ rudhiramāsādya prasarpati yathā tanau
tathaiva cchidramāsādya doṣaścitte prasarpati //

tailapātradharo yadvad asihastairadhiṣṭhitaḥ
skhalite maraṇatrāsāt tatparaḥ syāttathā vratī //

tasmādutsaṅgage sarpe yathottiṣṭhati satvaram
nidrālasyāgame tadvat pratikurvīta satvaram //

ekaikasmiṃśchale suṣṭhu paritapya vicintayet
kathaṃ karomi yenedaṃ punarme na bhavediti //

saṃsargaṃ karma vā prāptam icchedetena hetunā
kathaṃ nāmāsvavasthāsu smṛtyabhyāso bhavediti //

laghuṃ kuryāttathātmānam apramādakathāṃ smaran
karmāgamādyathā pūrvaṃ sajjaḥ sarvatra vartate //

yathaiva tūlakaṃ vāyor gamanāgamane vaśam
tathotsāhavaśaṃ yāyād ṛddhiścaivaṃ samṛdhyati //