બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 7

એવં ક્ષમો ભજેદ્વીર્યં વીર્યે બોધિર્યતઃ સ્થિતા
ન હિ વીર્યં વિના પુણ્યં યથા વાયું વિનાગતિઃ ॥

કિં વીર્યં કુશલોત્સાહસ્ તદ્વિપક્ષઃ ક ઉચ્યતે
આલસ્યં કુત્સિતાસક્તિર્ વિષાદાત્માવમન્યના ॥

અવ્યાપારસુખાસ્વાદ નિદ્રાપાશ્રયતૃષ્ણયા
સંસારદુઃખાનુદ્વેગાદ્ આલસ્યમુપજાયતે ॥

ક્લેશવાગુરિકાઘ્રાતઃ પ્રવિષ્ટો જન્મવાગુરામ્
કિમદ્યાપિ ન જાનાસિ મૃત્યોર્વદનમાગતઃ ॥

સ્વયૂથ્યાન્માર્યમાણાંસ્ત્વં ક્રમેણૈવ ન પશ્યસિ
તથાપિ નિદ્રાં યાસ્યેવ ચણ્ડાલમહિષો યથા ॥

યમેનોદ્વીક્ષ્યમાણસ્ય બદ્ધમાર્ગસ્ય સર્વતઃ
કથં તે રોચતે ભોક્તું કથં નિદ્રા કથં રતિઃ ॥

યાવત્સંભૃતસંભારં મરણં શીઘ્રમેષ્યતિ
સંત્યજ્યાપિ તદાલસ્યમ્ અકાલે કિં કરિષ્યસિ ॥

ઇદં ન પ્રાપ્તમારબ્ધમ્ ઇદમર્ધકૃતં સ્થિતમ્
અકસ્માન્મૃત્યુરાયાતો હા હતો ઽસ્મીતિ ચિન્તયન્ ॥

શોકવેગસમુચ્છૂન સાશ્રુરક્તેક્ષણાનનાન્
બન્ધૂન્ નિરાશાન્ સંપશ્યન્ યમદૂતમુખાનિ ચ ॥

સ્વપાપસ્મૃતિસંતપ્તઃ શૃણ્વન્નાદાંશ્ચ નારકાન્
ત્રાસોચ્ચારવિલિપ્તાઙ્ગો વિહ્વલઃ કિં કરિષ્યસિ ॥

જીવમત્સ્ય ઇવાસ્મીતિ યુક્તં ભયમિહૈવ તે
કિં પુનઃ કૃતપાપસ્ય તીવ્રાન્નરકદુઃખતઃ ॥

સ્પૃષ્ટ ઉષ્ણોદકેનાપિ સુકુમાર પ્રતપ્યસે
કૃત્વા ચ નારકં કર્મ કિમેવં સ્વસ્થમાસ્યતે ॥

નિરુદ્યમફલાકાઙ્ક્ષિન્ સુકુમાર બહુવ્યથ
મૃત્યુગ્રસ્તો ઽમરાકાર હા દુઃખિત વિહન્યસે ॥

માનુષ્યં નાવમાસાદ્ય તર દુઃખમહાનદીમ્
મૂઢ કાલો ન નિદ્રાયા ઇયં નૌર્દુર્લભા પુનઃ ॥

મુક્ત્વા ધર્મરતિં શ્રેષ્ઠામ્ અનન્તરતિસંતતિમ્
રતિરૌદ્ધત્યહાસાદૌ દુઃખહેતૌ કથં તવ ॥

અવિષાદબલવ્યૂહ તાત્પર્યાત્મવિધેયતા
પરાત્મસમતા ચૈવ પરાત્મપરિવર્તનમ્ ॥

નૈવાવસાદઃ કર્તવ્યઃ કુતો મે બોધિરિત્યતઃ
યસ્માત્તથાગતઃ સત્યં સત્યવાદીદમુક્તવાન્ ॥

તે ઽપ્યાસન્ દંશમશકા મક્ષિકાઃ કૃમયસ્તથા
યૈરુત્સાહવશાત્ પ્રાપ્તા દુરાપા બોધિરુત્તમા ॥

કિમુતાહં નરો જાત્યા શક્તો જ્ઞાતું હિતાહિતમ્
સર્વજ્ઞનીત્યનુત્સર્ગાદ્ બોધિં કિં નાપ્નુયામહમ્ ॥

અથાપિ હસ્તપાદાદિ દાતવ્યમિતિ મે ભયમ્
ગુરુલાઘવમૂઢત્વં તન્મે સ્યાદવિચારતઃ ॥

છેત્તવ્યશ્ચાસ્મિ ભેત્તવ્યો દાહ્યઃ પાટ્યો ઽપ્યનેકશઃ
કલ્પકોટીરસંખ્યેયા ન ચ બોધિર્ભવિષ્યતિ ॥

ઇદં તુ મે પરિમિતં દુઃખં સંબોધિસાધનમ્
નષ્ટશલ્યવ્યથાપોહે તદુત્પાદનદુઃખવત્ ॥

સર્વે ઽપિ વૈદ્યાઃ કુર્વન્તિ ક્રિયાદુઃખૈરરોગતામ્
તસ્માદ્બહૂનિ દુઃખાનિ હન્તું સોઢવ્યમલ્પકમ્ ॥

ક્રિયામિમામપ્યુચિતાં વરવૈદ્યો ન દત્તવાન્
મધુરેણોપચારેણ ચિકિત્સતિ મહાતુરાન્ ॥

આદૌ શાકાદિદાને ઽપિ નિયોજયતિ નાયકઃ
તત્કરોતિ ક્રમાત્પશ્ચાદ્ યત્સ્વમાંસાન્યપિ ત્યજેત્ ॥

યદા શાકેષ્વિવ પ્રજ્ઞા સ્વમાંસે ઽપ્યુપજાયતે
માંસાસ્થિ ત્યજતસ્તસ્ય તદા કિં નામ દુષ્કરમ્ ॥

ન દુઃખી ત્યક્તપાપત્વાત્ પણ્ડિતત્વાન્ન દુર્મનાઃ
મિથ્યાકલ્પનયા ચિત્તે પાપાત્કાયે યતો વ્યથા ॥

પુણ્યેન કાયઃ સુખિતઃ પાણ્ડિત્યેન મનઃ સુખિ
તિષ્ઠન્ પરાર્થં સંસારે કૃપાલુઃ કેન ખિદ્યતે ॥

ક્ષપયન્ પૂર્વપાપાનિ પ્રતીચ્છન્ પુણ્યસાગરાન્
બોધિચિત્તબલાદેવ શ્રાવકેભ્યો ઽપિ શીઘ્રગઃ ॥

એવં સુખાત્સુખં ગચ્છન્ કો વિષીદેત્સચેતનઃ
બોધિચિત્તરથં પ્રાપ્ય સર્વખેદશ્રમાપહમ્ ॥

છન્દસ્થામરતિમુક્તિ બલં સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે
છન્દં દુઃખભયાત્કુર્યાદ્ અનુશંસાંશ્ચ ભાવયન્ ॥

એવં વિપક્ષમુન્મૂલ્ય યતેતોત્સાહવૃદ્ધયે
છન્દમાનરતિત્યાગ તાત્પર્યવશિતાબલૈઃ ॥

અપ્રમેયા મયા દોષા હન્તવ્યાઃ સ્વપરાત્મનોઃ
એકૈકસ્યાપિ દોષસ્ય યત્ર કલ્પાર્ણવૈઃ ક્ષયઃ ॥

તત્ર દોષક્ષયારમ્ભે લેશો ઽપિ મમ નેક્ષ્યતે
અપ્રમેયવ્યથાભાજ્યે નોરઃ સ્ફુટતિ મે કથમ્ ॥

ગુણા મયાર્જનીયાશ્ચ બહવઃ સ્વપરાત્મનોઃ
તત્રૈકૈકગુણાભ્યાસો ભવેત્કલ્પાર્ણવૈર્ન વા ॥

ગુણલેશે ઽપિ નાભ્યાસો મમ જાતઃ કદાચન
વૃથા નીતં મયા જન્મ કથંચિલ્લબ્ધમદ્ભુતમ્ ॥

ન પ્રાપ્તં ભગવત્પૂજા મહોત્સવસુખં મયા
ન કૃતા શાસને કારા દરિદ્રાશા ન પૂરિતા ॥

ભીતેભ્યો નાભયં દત્તમ્ આર્તા ન સુખિનઃ કૃતાઃ
દુઃખાય કેવલં માતુર્ ગતો ઽસ્મિ ગર્ભશલ્યતામ્ ॥

ધર્મચ્છન્દવિયોગેન પૌર્વિકેણ મમાધુના
વિપત્તિરીદૃશી જાતા કો ધર્મે છન્દમુત્સૃજેત્ ॥

કુશલાનાં ચ સર્વેષાં છન્દં મૂલં મુનિર્જગૌ
તસ્યાપિ મૂલં સતતં વિપાકફલભાવના ॥

દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યાનિ ભયાનિ વિવિધાનિ ચ
અભિલાષવિઘાતાશ્ચ જાયન્તે પાપકારિણામ્ ॥

મનોરથઃ શુભકૃતાં યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ
તત્ર તત્રૈવ તત્પુણ્યૈઃ ફલાર્ઘેણાભિપૂજ્યતે ॥

પાપકારિસુખેચ્છા તુ યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ
તત્ર તત્રૈવ તત્પાપૈર્ દુઃખશસ્ત્રૈર્વિહન્યતે ॥

વિપુલસુગન્ધિશીતલસરોરુહગર્ભગતા મધુરજિનસ્વરાશનકૃતોપચિતદ્યુતયઃ
મુનિકરબોધિતામ્બુજવિનિર્ગતસદ્વપુષઃ સુગતસુતા ભવન્તિ સુગતસ્ય પુરઃ કુશલૈઃ ॥

યમપુરુષાપનીતસકલચ્છવિરાર્તરવો હુતવહતાપવિદ્રુતકતામ્રનિષિક્તતનુઃ
જ્વલદસિશક્તિઘાતશતશાતિતમાંસદલઃ પતતિ સુતપ્તલોહધરણીષ્વશુભૈર્બહુશઃ ॥

તસ્માત્કાર્યઃ શુભચ્છન્દો ભાવયિત્વૈવમાદરાત્
વજ્રધ્વજસ્ય વિધિના માનં ત્વારભ્ય ભાવયેત્ ॥

પૂર્વં નિરૂપ્ય સામગ્રીમ્ આરભેન્નારભેત વા
અનારમ્ભો વરં નામ ન ત્વારભ્ય નિવર્તનમ્ ॥

જન્માન્તરે ઽપિ સો ઽભ્યાસઃ પાપાદ્દુઃખં ચ વર્ધતે
અન્યચ્ચ કાર્યકાલં ચ હીનં તચ્ચ ન સાધિતમ્ ॥

ત્રિષુ માનો વિધાતવ્યઃ કર્મોપક્લેશશક્તિષુ
મયૈવૈકેન કર્તવ્યમ્ ઇત્યેષા કર્મમાનિતા ॥

ક્લેશસ્વતન્ત્રો લોકો ઽયં ન ક્ષમઃ સ્વાર્થસાધને
તસ્માન્મયૈષાં કર્તવ્યં નાશક્તો ઽહં યથા જનઃ ॥

નીચં કર્મ કરોત્યન્યઃ કથં મય્યપિ તિષ્ઠતિ
માનાચ્ચેન્ન કરોમ્યેતન્ માનો નશ્યતુ મે વરમ્ ॥

મૃતં દુણ્ડુભમાસાદ્ય કાકો ઽપિ ગરુડાયતે
આપદાબાધતે ઽલ્પાપિ મનો મે યદિ દુર્બલમ્ ॥

વિષાદકૃતનિશ્ચેષ્ટ આપદઃ સુકરા નનુ
વ્યુત્થિતશ્ચેષ્ટમાનસ્તુ મહતામપિ દુર્જયઃ ॥

તસ્માદ્દૃઢેન ચિત્તેન કરોમ્યાપદમાપદઃ
ત્રૈલોક્યવિજિગીષુત્વં હાસ્યમાપજ્જિતસ્ય મે ॥

મયા હિ સર્વં જેતવ્યમ્ અહં જેયો ન કેનચિત્
મયૈષ માનો વોઢવ્યો જિનસિંહસુતો હ્યહમ્ ॥

યે સત્ત્વા માનવિજિતા વરાકાસ્તે ન માનિનઃ
માની શત્રુવશં નૈતિ માનશત્રુવશાશ્ચ તે ॥

માનેન દુર્ગતિં નીતા માનુષ્યે ઽપિ હતોત્સવાઃ
પરપિણ્ડાશિનો દાસા મૂર્ખા દુર્દર્શનાઃ કૃશાઃ ॥

સર્વતઃ પરિભૂતાશ્ચ માનસ્તબ્ધાસ્તપસ્વિનઃ
તે ઽપિ ચેન્માનિનાં મધ્યે દીનાસ્તુ વદ કીદૃશાઃ ॥

તે માનિનો વિજયિનશ્ચ ત એવ શૂરા યે માનશત્રુવિજયાય વહન્તિ માનમ્
યે તં સ્ફુરન્તમપિ માનરિપું નિહત્ય કામં જને જયફલં પ્રતિપાદયન્તિ ॥

સંક્લેશપક્ષમધ્યસ્થો ભવેદ્દૃપ્તઃ સહસ્રશઃ
દુર્યોધનઃ ક્લેશગણૈઃ સિંહો મૃગગણૈરિવ ॥

મહત્સ્વપિ હિ કૃચ્છ્રેષુ ન રસં ચક્ષુરીક્ષતે
એવં કૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન ક્લેશવશગો ભવેત્ ॥

યદેવાપદ્યતે કર્મ તત્કર્મવ્યસની ભવેત્
તત્કર્મશૌણ્ડો ઽતૃપ્તાત્મા ક્રીડાફલસુખેપ્સુવત્ ॥

સુખાર્થં ક્રિયતે કર્મ તથાપિ સ્યાન્ન વા સુખમ્
કર્મૈવ તુ સુખં યસ્ય નિષ્કર્મા સ સુખી કથમ્ ॥

કામૈર્ન તૃપ્તિઃ સંસારે ક્ષુરધારામધૂપમૈઃ
પુણ્યામૃતૈઃ કથં તૃપ્તિર્ વિપાકમધુરૈઃ શિવૈઃ ॥

તસ્માત્કર્માવસાને ઽપિ નિમજ્જેત્તત્ર કર્મણિ
યથા મધ્યાહ્નસંતપ્ત આદૌ પ્રાપ્તસરાઃ કરી ॥

બલનાશાનુબન્ધે તુ પુનઃ કર્તું પરિત્યજેત્
સુસમાપ્તં ચ તન્મુઞ્ચેદ્ ઉત્તરોત્તરતૃષ્ણયા ॥

ક્લેશપ્રહારાન્ સંરક્ષેત્ ક્લેશાંશ્ચ પ્રહરેદ્દૃઢમ્
ખડ્ગયુદ્ધમિવાપન્નઃ શિક્ષિતેનારિણા સહ ॥

તત્ર ખડ્ગં યથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાત્સભયસ્ત્વરમ્
સ્મૃતિખડ્ગં તથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાન્નરકાન્ સ્મરન્ ॥

વિષં રુધિરમાસાદ્ય પ્રસર્પતિ યથા તનૌ
તથૈવ ચ્છિદ્રમાસાદ્ય દોષશ્ચિત્તે પ્રસર્પતિ ॥

તૈલપાત્રધરો યદ્વદ્ અસિહસ્તૈરધિષ્ઠિતઃ
સ્ખલિતે મરણત્રાસાત્ તત્પરઃ સ્યાત્તથા વ્રતી ॥

તસ્માદુત્સઙ્ગગે સર્પે યથોત્તિષ્ઠતિ સત્વરમ્
નિદ્રાલસ્યાગમે તદ્વત્ પ્રતિકુર્વીત સત્વરમ્ ॥

એકૈકસ્મિંશ્છલે સુષ્ઠુ પરિતપ્ય વિચિન્તયેત્
કથં કરોમિ યેનેદં પુનર્મે ન ભવેદિતિ ॥

સંસર્ગં કર્મ વા પ્રાપ્તમ્ ઇચ્છેદેતેન હેતુના
કથં નામાસ્વવસ્થાસુ સ્મૃત્યભ્યાસો ભવેદિતિ ॥

લઘું કુર્યાત્તથાત્માનમ્ અપ્રમાદકથાં સ્મરન્
કર્માગમાદ્યથા પૂર્વં સજ્જઃ સર્વત્ર વર્તતે ॥

યથૈવ તૂલકં વાયોર્ ગમનાગમને વશમ્
તથોત્સાહવશં યાયાદ્ ઋદ્ધિશ્ચૈવં સમૃધ્યતિ ॥