Bodhicaryāvatāra · Chapter 6

sarvametatsucaritaṃ dānaṃ sugatapūjanam
kṛtaṃ kalpasahasrairyat pratighaḥ pratihanti tat //

na ca dveṣasamaṃ pāpaṃ na ca kṣāntisamaṃ tapaḥ
tasmāt kṣāntiṃ prayatnena bhāvayedvividhairnayaiḥ //

manaḥ śamaṃ na gṛhṇāti na prītisukhamaśnute
na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite //

pūjayatyarthamānairyān ye 'pi cainaṃ samāśritāḥ
te 'pyenaṃ hantumicchanti svāminaṃ dveṣadurbhagam //

suhṛdo 'pyudvijante 'smād dadāti na ca sevyate
saṅkṣepānnāsti tatkiṃcit krodhano yena susthitaḥ //

evamādīni duḥkhāni karotītyarisaṃjñayā
yaḥ krodhaṃ hanti nirbandhāt sa sukhīha paratra ca //

aniṣṭakaraṇājjātam iṣṭasya ca vighātanāt
daurmanasyāśanaṃ prāpya dveṣo dṛpto nihanti mām //

tasmādvighātayiṣyāmi tasyāśanamahaṃ ripoḥ
yasmānna madvadhādanyat kṛtyamasyāsti vairiṇaḥ //

atyaniṣṭāgamenāpi na kṣobhyā muditā mayā
daurmanasye 'pi nāstīṣṭaṃ kuśalaṃ tvavahīyate //

yadyastyeva pratīkāro daurmanasyena tatra kim
atha nāsti pratīkāro daurmanasyena tatra kim //

duḥkhaṃ nyakkārapāruṣyam ayaśaścetyanīpsitam
priyāṇāmātmano vāpi śatroścaitadviparyayāt //

kathaṃcillabhyate saukhyaṃ duḥkhaṃ sthitamayantataḥ
duḥkhenaiva ca niḥsāraś cetastasmāddṛḍhībhava //

durgāputrakakarṇāṭā dāhacchedādivedanām
vṛthā sahante muktyartham ahaṃ kasmāttu kātaraḥ //

na kiṃcidasti tadvastu yadabhyāsasya duṣkaram
tasmānmṛduvyathābhyāsāt soḍhavyāpi mahāvyathā //

uddaṃśadaṃśamaśaka kṣutpipāsādivedanām
mahatkaṇḍvādiduḥkhaṃ ca kimanarthaṃ na paśyasi //

śītoṣṇavṛṣṭivātādhi vyādhibandhanatāḍanaiḥ
saukumāryaṃ na kartavyam anyathā vardhate vyathā //

kecitsvaśoṇitaṃ dṛṣṭvā vikramante viśeṣataḥ
paraśoṇitamapyeke dṛṣṭvā mūrcchāṃ vrajanti yat //

taccittasya dṛḍhatvena kātaratvena cāgatam
duḥkhaduryodhanastasmād bhavedabhibhavedvyathām //

duḥkhe 'pi naiva cittasya prasādaṃ kṣobhayedbudhaḥ
saṅgrāmo hi saha kleśair yuddhe ca sulabhā vyathā //

urasārātighātān ye pratīcchanto jayantyarīn
te te vijayinaḥ śūrāḥ śeṣāstu mṛtamārakāḥ //

guṇo 'paraśca duḥkhasya yatsaṃvegānmadacyutiḥ
saṃsāriṣu ca kāruṇyaṃ pāpādbhītirjine spṛhā //

pittādiṣu na me kopo mahāduḥkhakareṣvapi
sacetaneṣu kiṃ kopaḥ te 'pi pratyayakopitāḥ //

aniṣyamāṇamapyetac chūlamutpadyate yathā
aniṣyamāṇo 'pi balāt krodha utpadyate tathā //

kupyāmīti na saṃcintya kupyati svecchayā janaḥ
utpatsya ityabhipretya krodha utpadyate na ca //

ye kecidaparādhāstu pāpāni vividhāni ca
sarvaṃ yatpratyayabalāt svatantraṃ tu na vidyate //

na ca pratyayasāmagryā janayāmīti cetanā
na cāpi janitasyāsti janito 'smīti cetanā //

yatpradhānaṃ kilābhīṣṭaṃ yattadātmeti kalpitam
tadeva hi bhavāmīti na saṃcintyopajāyate //

anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā
viṣayavyāpṛtatvācca niroddhumapi nehate //

nityo hyacetanaścātmā vyomavat sphuṭamakriyaḥ
pratyayāntarasaṅge 'pi nirvikārasya kā kriyā //

yaḥ pūrvavatkriyākāle kriyāyāstena kiṃ kṛtam
tasya kriyeti saṃbandhe katarattannibandhanam //

evaṃ paravaśaṃ sarvaṃ yadvaśaṃ so 'pi cāvaśaḥ
nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣvevaṃ kva kupyate //

vāraṇāpi na yuktaivaṃ kaḥ kiṃ vārayatīti cet
yuktā pratītyatā yasmād duḥkhasyoparatirmatā //

tasmādamitraṃ mitraṃ vā dṛṣṭvāpyanyāyakāriṇam
īdṛśāḥ pratyayā asyety evaṃ matvā sukhī bhavet //

yadi tu khecchayā siddhiḥ sarveṣāmeva dehinām
na bhavetkasyacidduḥkhaṃ na duḥkhaṃ kaścidicchati //

pramādādātmanātmānaṃ bādhante kaṇṭakādibhiḥ
bhaktacchedādibhiḥ kopād durāpastryādilipsayā //

udvandhanaprapātaiśca viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ
nighnanti kecidātmānam apuṇyācaraṇena ca //

yadaivaṃ kleśavaśyatvād ghnantyātmānamapi priyam
tadaiṣāṃ parakāyeṣu parihāraḥ kathaṃ bhavet //

kleśonmattīkṛteṣveṣu pravṛtteṣvātmaghātane
na kevalaṃ dayā nāsti krodha utpadyate katham //

yadi svabhāvo bālānāṃ paropadravakāritā
teṣu kopo na yukto me yathāgnau dahanātmake //

atha doṣo 'yamāgantuḥ sattvāḥ prakṛtipeśalāḥ
yathāpyayuktastatkopaḥ kaṭudhūme yathāmbare //

mukhyaṃ daṇḍādikaṃ hitvā prerake yadi kupyate
dveṣeṇa preritaḥ so 'pi dveṣe dveṣo 'stu me varam //

mayāpi pūrvaṃ sattvānām īdṛśyeva vyathā kṛtā
tasmānme yuktamevaitat sattvopadravakāriṇaḥ //

tacchastraṃ mama kāyaśca dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam
tena śastraṃ mayā kāyo gṛhītaḥ kutra kupyate //

gaṇḍo 'yaṃ pratimākāro gṛhīto ghaṭṭanāsahaḥ
tṛṣṇāndhena mayā tatra vyathāyāṃ kutra kupyate //

duḥkhaṃ necchāmi duḥkhasya hetumicchāmi bāliśaḥ
svāparādhāgate duḥkhe kasmādanyatra kupyate //

asipatravanaṃ yadvad yathā nārakapakṣiṇaḥ
matkarmajanitā eva tathedaṃ kutra kupyate //

matkarmacoditā eva jātā mayyapakāriṇaḥ
yena yāsyanti narakān mayaivāmī hatā nanu //

etānāśritya me pāpaṃ kṣīyate kṣamato bahu
māmāśritya tu yāntyete narakān dīrghavedanān //

ahamevāpakāryeṣāṃ mamaite copakāriṇaḥ
kasmādviparyayaṃ kṛtvā khalacetaḥ prakupyasi //

bhavenmamāśayaguṇo na yāmi narakānyadi
eṣāmatra kimāyātaṃ yadyātmā rakṣito mayā //

atha pratyapakārī syāṃ tathāpyete na rakṣitāḥ
hīyate cāpi me caryā tasmānnaṣṭāstapasvinaḥ //

mano hantumamūrtatvān na śakyaṃ kenacit kvacit
śarīrābhiniveśāttu kāyaduḥkhena bādhyate //

nyakvāraḥ paruṣaṃ vākyam ayaśaścetyayaṃ gaṇaḥ
kāyaṃ na bādhate tena cetaḥ kasmātprakupyasi //

mayyaprasādo yo 'nyeṣāṃ sa kiṃ māṃ bhakṣayiṣyati
iha janmāntare vāpi yenāsau me 'nabhīpsitaḥ //

lābhāntarāyakāritvād yadyasau me 'nabhīpsitaḥ
naṅkṣyatīhaiva me lābhaḥ pāpaṃ tu sthāsyati dhruvam //

varamadyaiva me mṛtyur na mithyājīvitaṃ ciram
yasmācciramapi sthitvā mṛtyuduḥkhaṃ tadaiva me //

svapne varṣaśataṃ saukhyaṃ bhuktvā yaśca vibudhyate
muhūrtamaparo yaśca sukhī bhūtvā vibudhyate //

nanu nivartate saukhyaṃ dvayorapi bibuddhayoḥ
saivopamā mṛtyukāle cirajībyalpajīvinoḥ //

labdhvāpi ca bahū/llābhān ciraṃ bhuktvā sukhānyapi
riktahastaśca nagnaśca yāsyāmi muṣito yathā //

pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca lābhājjīvan karomi cet
puṇyakṣayaśca pāpaṃ ca lābhārthaṃ krudhyato nanu //

yadarthameva jīvāmi tadeva yadi naśyati
kiṃ tena jīvitenāpi kevalāśubhakāriṇā //

avarṇavādini dveṣaḥ sattvānnāśayatīti cet
parāyaśaskare 'pyevaṃ kopaste kiṃ na jāyate //

parāyattāprasādatvād aprasādiṣu te kṣamā
kleśotpādaparāyatte kṣamā nāvarṇavādini //

pratimāstūpasaddharma nāśakākrośakeṣu ca
na yujyate mama dveṣo buddhādīnāṃ na hi byathā //

gurusālohitādīnāṃ priyāṇāṃ cāpakāriṣu
pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā kopaṃ nivārayet //

cetanācetanakṛtā dehināṃ niyatā vyathā
sā vyathā cetane dṛṣṭā kṣamasvaināṃ vyathāmataḥ //

mohādeke 'parādhyanti kupyantyanye 'pi mohitāḥ
brūmaḥ kameṣu nirdoṣaṃ kaṃ vā brūmo 'parādhinam //

kasmādevaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yenaivaṃ bādhyase paraiḥ
sarve karmaparāyattaḥ ko 'hamatrānyathākṛtau //

evaṃ buddhvā tu puṇyeṣu tathā yatnaṃ karomyaham
yena sarve bhaviṣyanti maitracittāḥ parasparam //

dahyamāne gṛhe yadvad agnirgatvā gṛhāntaram
tṛṇādau yatra sajyeta tadākṛṣyāpanīyate //

evaṃ cittaṃ yadāsaṅgād dahyate dveṣavahninā
tatkṣaṇaṃ tatparityājyaṃ puṇyātmoddāhaśaṅkayā //

māraṇīyaḥ kathaṃ chittvā muktaścetkimabhadrakam
manuṣyaduḥkhairnarakān muktaścetkimabhadrakam //

yadyetanmātramevādya duḥkhaṃ soḍhuṃ na pāryate
tannārakavyathāhetuḥ krodhaḥ kasmānna vāryate //

kopārthamevamevāhaṃ narakeṣu sahasraśaḥ
kārito 'smi na cātmārthaḥ parārtho vā kṛto mayā //

na cedaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ mahārthaṃ ca kariṣyati
jagadduḥkhahare duḥkhe prītirevātra yujyate //

yadi prītisukhaṃ prāptam anyaiḥ stutvā guṇorjitam
manastvamapi taṃ stutvā kasmādevaṃ na hṛṣyasi //

idaṃ ca te hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ sukhodayam
na vāritaṃ ca guṇibhiḥ parāvarjanamuttamam //

tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam
bhṛtidānādivirater dṛṣṭādṛṣṭaṃ hataṃ bhavet //

svaguṇe kīrtyamāne ca parasaukhyamapīcchasi
kīrtyamāne paraguṇe svasaukhyamapi necchasi //

bodhicittaṃ samutpādya sarvasattvasukhecchayā
svayaṃ labdhasukheṣvadya kasmātsattveṣu kupyasi //

trailokyapūjyaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kinna vāñchasi
satkāramitvaraṃ dṛṣṭvā teṣāṃ kiṃ paridahyase //

puṣṇāti yastvayā poṣyaṃ tubhyameva dadāti saḥ
kuṭumbajīvinaṃ lavdhvā na hṛṣyasi prakupyasi //

sa kiṃ necchati sattvānāṃ yasteṣāṃ bodhimicchati
bodhicittaṃ kutastasya yo 'nyasaṃpadi kupyati //

yadi tena na tallabdhaṃ sthitaṃ dānapatergṛhe
sarvathāpi na tatte 'sti dattādattena tena kim //

kiṃ vārayatu puṇyāni prasannān svaguṇānatha
labhamāno na gṛhṇātu vada kena na kupyasi //

na kevalaṃ tvamātmānaṃ kṛtapāpaṃ na śocasi
kṛtapuṇyaiḥ saha spardhām aparaiḥ kartumicchasi //

jātaṃ cedapriyaṃ śatros tvattuṣṭhyā kiṃ punarbhavet
tvadāśaṃsanamātreṇa na cāheturbhaviṣyati //

ata tvadicchayā siddhaṃ tadduḥkhe kiṃ sukhaṃ tava
athāpyartho bhavedevam anarthaḥ konvataḥ paraḥ //

etaddhi baḍiśaṃ ghoraṃ kleśabāḍiśikārpitam
yato narakapālāstvāṃ krītvā pakṣyanti kumbhiṣu //

stutiryaśo 'tha satkāro na puṇyāya na cāyuṣe
na balārthaṃ na cārogye na ca kāyasukhāya me //

etāvāṃśca bhavetsvārtho dhīmataḥ svārthavedinaḥ
madyadyūtādi sevyaṃ syān mānasaṃ sukhamicchatā //

yaśo 'rthaṃ hārayantyartham ātmānaṃ mārayantyapi
kimakṣarāṇi bhakṣyāṇi mṛte kasya ca tatsukham //

yathā pāṃśugṛhe bhinne rodityārtaravaṃ śiśuḥ
tathā stutiyaśohānau svacittaṃ pratibhāti me //

śabdastāvadacittatvāt sa māṃ stautītyasaṃbhavaḥ
paraḥ kila mayi prīta ityetatprītikāraṇam //

anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā
tasyaiva tatprītisukhaṃ bhāgo nālpo 'pi me tataḥ //

tatsukhena sukhitvaṃ cet sarvatraiva mamāstu tat
kasmādanyaprasādena sukhiteṣu na me sukham //

tasmādahaṃ stuto 'smīti prītirātmani jāyate
tatrāpyevamasaṃbandhāt kevalaṃ śiśuceṣṭitam //

stutyādayaśca me kṣobhaṃ saṃvegaṃ nāśayantyamī
guṇavatsu ca mātsaryaṃ saṃpatkopaṃ ca kurvate //

tasmātstutyādighātāya mama ye pratyupasthitāḥ
apāyapātarakṣārthaṃ pravṛttā nanu te mama //

muktyarthinaścāyuktaṃ me lābhasatkārabandhanam
ye mocayanti māṃ bandhād dveṣasteṣu kathaṃ mama //

duḥkhaṃ praveṣṭukāmasya ye kapāṭatvamāgatāḥ
buddhādhiṣṭhānata iva dveṣasteṣu kathaṃ mama //

puṇyavighnaḥ kṛto 'nenety atra kopo na yujyate
kṣāntyā samaṃ tapo nāsti nanvetattadupasthitam //

athāhamātmadoṣeṇa na karomi kṣamāmiha
mayaivātra kṛto vighnaḥ puṇyahetāvupasthite //

yo hi yena vinā nāsti yasmiṃśca sati vidyate
sa eva kāraṇaṃ tasya sa kathaṃ vighna ucyate //

na hi kālopapannena dānavighnaḥ kṛto 'rthinā
na ca pravrājake prāpte pravrajyāvighna ucyate //

sulabhā yācakā loke durlabhāstvapakāriṇaḥ
yato me 'naparādhasya na kaścidaparādhyati //

aśramopārjitastasmād nṛhe nidhirivotthitaḥ
bodhicaryāsahāyatvāt spṛhaṇīyo ripurmama //

mayā cānena copāttaṃ tasmādetatkṣamāphalam
etasmai prathamaṃ deyam etatpūrvā kṣamā yataḥ //

kṣamāsiddhyāśayo nāsya tena pūjyo na cedariḥ
siddhiheturucito 'pi saddharmaḥ pūjyate katham //

apakārāśayo 'syeti śatruryadi na pūjyate
anyathā me kathaṃ kṣāntir bhiṣajīva hitodyate //

tadduṣṭāśayamevātaḥ pratītyotpadyate kṣamā
sa evātaḥ kṣamāhetuḥ pūjyaḥ saddharmavanmayā //

sattvakṣetraṃ jinakṣetram ityato muninoditam
etānārādhya bahavaḥ saṃpatpāraṃ yato gatāḥ //

sattvebhyaśca jinebhyaśca buddhadharmāgame same
jineṣu gauravaṃ yadvan na sattveṣviti kaḥ kramaḥ //

āśayasya ca māhātmyaṃ na svataḥ kiṃ tu kāryataḥ
samaṃ ca tena māhātmyaṃ sattvānāṃ tena te samāḥ //

maitryāśayaśca yatpūjyaḥ sattvamāhātmyameva tat
buddhaprasādādyatpuṇyaṃ buddhamāhātmyameva tat //

buddhadharmāgamāṃśena tasmātsattvā jinaiḥ samāḥ
na tu buddhaiḥ samāḥ kecid anantāṃśairguṇārṇavaiḥ //

guṇasāraikarāśīnāṃ guṇo 'ṇurapi cetkvacit
dṛśyate tasya pūjārthaṃ trailokyamapi na kṣamam //

buddhadharmodayāṃśastu śreṣṭhaḥ sattveṣu vidyate
etadaṃśānurūpyeṇa sattvapūjā kṛtā bhavet //

kiṃ ca niśchadmabandhūnām aprameyopakāriṇām
sattvārādhanamutsṛjya niṣkṛtiḥ kā parā bhavet //

bhindanti dehaṃ praviśantyavīcīṃ yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt
mahāpakāriṣvapi tena sarva kalyāṇamevācaraṇīyameṣu //

svayaṃ mama svāmina eva tāvat tadarthamātmanyapi nirvyapekṣāḥ
ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsabhāvam //

yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ munīndrā yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum
tattoṣaṇātsarvamunīndratuṣṭis tatrāpakāre 'pakṛtaṃ munīnām //

ādīptakāyasya yathā samantān na sarvakāmairapi saumanasyam
sattvavyathāyāmapi tadvadeva na prītyupāyo 'sti dayāmayānām //

tasmānmayā yajjanaduḥkhadena duḥkhaṃ kṛtaṃ sarvamahākṛpāṇām
tadadya pāpaṃ pratideśayāmi yatkheditāstanmunayaḥ kṣamantām //

ārādhanāyādya tathāgatānāṃ sarvātmanā dāsyamupaimi loke
kurvantu me mūrdhni padaṃ janaughā vighnantu vā tuṣyatu lokanāthaḥ //

ātmīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagattaiḥ kṛpātmabhirnaiva hi saṃśayo 'sti
dṛśyanta ete nanu sattvarūpās ta eva nāthāḥ kimanādaro 'tra //

tathāgatārādhanametadeva svārthasya saṃsādhanametadeva
kokasya duḥkhāpahametadeva tasmānmamāstu vratametadeva //

yathaiko rājapuruṣaḥ pramathnāti mahājanam
vikartuṃ naiva śaknoti dīrghadarśī mahājanaḥ //

yasmānnaiva sa ekākī tasya rājabalaṃ balam
tathā na durbalaṃ kaṃcid aparāddhaṃ vimānayet //

yasmānnarakapālāśca kṛpāvantaśca tadbalam
tasmādārādhayetsattvān bhṛtyaścaṇḍanṛpaṃ yathā //

kupitaḥ kiṃ nṛpaḥ kuryād yena syānnarakavyathā
yatsattvadaurmanasyena kṛtena hyanubhūyate //

tuṣṭaḥ kiṃ nṛpatirdadyād yadbuddhatvasamaṃ bhavet
yatsattvasaumanasyena kṛtena hyanubhūyate //

āstāṃ bhaviṣyadbuddhatvaṃ sattvārādhanasaṃbhavam
ihaiva saubhāgyayaśaḥ sausthityaṃ kiṃ na paśyasi //

prāsādikatvamārogyaṃ prāmodyaṃ cirajīvitam
cakravartisukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran //