Bodhicaryāvatāra · Chapter 5

śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ
na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā //

adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām
karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ //

baddhaśceccitamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ
bhayamastaṃ gataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam //

byāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ
sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā //

sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt
cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca //

yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca
cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā //

śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ
taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ //

pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ
tasmānna kaścitrailokye cittādanyo bhayānakaḥ //

adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi
jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām //

phalena saha sarvasva tyāgacittājjane 'khile
dānapāramitā proktā tasmāt sā cittameva tu //

matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān
labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā //

kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān
mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ //

bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati
upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī //

bāhyā bhāvā mayā tadvac chakyā vārayituṃ na hi
svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ //

sahāpi vākcharīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam
yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam //

japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi
anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit //

duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare
yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam //

tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam
cittarakṣāvrataṃ muktvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ //

yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt
evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā //

vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣati vraṇamādarāt
saṃghātaparvatāghātād bhītaścittavraṇaṃ na kim //

anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi
pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍyate //

lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam
naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana //

cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ
smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata //

vyādhyākulo naro yadvan na kṣamaḥ sarvakarmasu
tathābhyāṃ vyākulaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu //

asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam
sacchidrakumbhajalavan na smṛtāvavatiṣṭhate //

aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api
asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ //

asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā
upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim //

kleśataskarasaṅgho 'yam avatāragaveṣakaḥ
prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijībitam //

tasmātsmṛtirmanodvārān nāpaneyā kadācana
gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām //

upādhyāyānuśāsinyā bhītyāpyādarakāriṇām
dhanyānāṃ gurusaṃvāsāt sukaraṃ jāyate smṛtiḥ //

buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ
sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ //

iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ
buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ //

saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ
smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate //

pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam
nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā //

niṣphalā netravikṣepā na karttavyāḥ kadācana
nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā //

dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana
ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet //

mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam
diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyeva pṛṣṭhataḥ //

saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca
evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret //

kāyenaivamavastheyam ityākṣipya kriyāṃ punaḥ
kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā //

nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā
dharmacintāmahāstambhe yathā baddho na mucyate //

kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ
samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā //

bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham
dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam //

yadbuddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet
tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā //

evaṃ hi sukṛtaṃ sarvam anyathā nobhayaṃ bhavet
asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati //

nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā
kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam //

mṛnmardanatṛṇaccheda rekhādyaphalamāgatam
smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet //

yadā calitukāmaḥ syād vaktukāmo 'pi vā bhavet
svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat //

anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ
na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā //

uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam
sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet //

yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva ca
sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā //

lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ
upasthānārthi me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat //

parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā
vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat //

asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā
svapakṣābhiniviṣṭaṃ vā tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat //

evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ
nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā //

suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam
salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam //

parasparaviruddhābhir bālecchābhirakheditam
kleśotpādādidaṃ hyetad eṣāmiti dayānvitam //

ātmasattvavaśaṃ nityam anavadyeṣu vastuṣu
nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam //

cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ
dhārayāmīdṛśaṃ cittam aprakampyaṃ sumeruvat //

gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ
na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām //

rakṣasīmaṃ manaḥ kasmād ātmīkṛtya samucchrayam
tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ //

na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim
amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam //

imaṃ carmapuṭaṃ tāvat svabuddhyaiva pṛthak kuru
asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya //

asthīnyapi pṛthak kṛtvā paśya majjānamantataḥ
kimatra sāramastīti svayameva vicāraya //

evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te
adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi //

na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam
nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi //

yuktaṃ gṛdhraśṛgālāder āhārārthaṃ tu rakṣitum
karmopakaraṇaṃ tvetan manuṣyāṇāṃ śarīrakam //

evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ
kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyas tadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi //

na sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate
kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam //

dattvāsmai vetanaṃ tasmāt svārthaṃ kuru mano 'dhunā
nahi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate //

kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiścayāt
yathākāmaṅgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye //

evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet
tyajed bhṛkuṭisaṅkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt //

saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet
nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā //

bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran
prāpnotyabhimataṃ kāryam evaṃ nityaṃ yatiścaret //

paracodanadakṣāṇām anadhīṣṭopakāriṇām
pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet //

subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet
puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet //

parokṣaṃ ca guṇān brūyād anubrūyācca toṣataḥ
svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām //

sarvārambhā hi tuṣṭyarthāḥ sā vittairapi durlabhā
bhokṣye tuṣṭisukhaṃ tasmāt paraśramakṛtairguṇaiḥ //

na cātra me vyayaḥ kaścit paratra ca mahatsukham
aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca //

viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam
śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet //

ṛju paśyetsadā sattvāṃś cakṣuṣā saṃpibanniva
etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati //

sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca
guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham //

dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṅkārī sadā bhavet
nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu //

uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ
netarārthaṃ tyajecchreṣṭhām anyatrācārasetutaḥ //

evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ
niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ //

vinipātagatānātha bratasthān saṃvibhajya ca
bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet //

saddharmasebakaṃ kāyam itarārthe na pīḍayet
evameva hi sattvānām āśāmāśu prapūrayet //

tyajenna jīvitaṃ tasmād aśuddhe karuṇāśaye
tulyāśaye tu tattyājyam itthaṃ na parihīyate //

dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭhite vadet
sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake //

gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā
hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret //

nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet
na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet //

dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam
neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam //

mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam
pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam //

naikayā'nyastriyā kuryād yānaṃ śayanamāsanam
lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet //

nāṅgulyā kārayetkiṃcid dakṣiṇena tu sādaram
samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet //

na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcic chabdayedalpasaṃbhrame
acchaṭādi tu kartavyam anyathā syādasaṃvṛtaḥ //

nāthanirvāṇaśayyāvac chayītepsitayā diśā
saṃprajāna/llaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ //

ācāro bodhisattvānām aprameya udāhṛtaḥ
cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret //

rātrindivaṃ ca triskandhaṃ trikālaṃ ca pravartayet
śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt //

yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā
tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ //

na hi tadvidyate kiṃcid yanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ
na tadasti na yatpuṇyam evaṃ viharataḥ sataḥ //

pāramparyeṇa sākṣādvā sattvārthaṃ nānyadācaret
sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet //

sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet
bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam //

śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam
etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt //

śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet
ākāśagarbhe sūtre ca mūlāpattīrnirūpayet //

śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ
vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ //

saṅkṣepeṇāthavā tāvat paśyetsūtrasamuccayam
āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ //

yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate
tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret //

etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam
yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ //

kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet
cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati //