બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 5

શિક્ષાં રક્ષિતુકામેન ચિત્તં રક્ષ્યં પ્રયત્નતઃ
ન શિક્ષા રક્ષિતું શક્યા ચલં ચિત્તમરક્ષતા ॥

અદાન્તા મત્તમાતઙ્ગા ન કુર્વન્તીહ તાં વ્યથામ્
કરોતિ યામવીચ્યાદૌ મુક્તશ્ચિત્તમતઙ્ગજઃ ॥

બદ્ધશ્ચેચ્ચિતમાતઙ્ગઃ સ્મૃતિરજ્જ્વા સમન્તતઃ
ભયમસ્તં ગતં સર્વં કૃત્સ્નં કલ્યાણમાગતમ્ ॥

બ્યાઘ્રાઃ સિંહા ગજા ઋક્ષાઃ સર્પાઃ સર્વે ચ શત્રવઃ
સર્વે નરકપાલાશ્ચ ડાકિન્યો રાક્ષસાસ્તથા ॥

સર્વે બદ્ધા ભવન્ત્યેતે ચિત્તસ્યૈકસ્ય બન્ધનાત્
ચિત્તસ્યૈકસ્ય દમનાત્ સર્વે દાન્તા ભવન્તિ ચ ॥

યસ્માદ્ભયાનિ સર્વાણિ દુઃખાન્યપ્રમિતાનિ ચ
ચિત્તાદેવ ભવન્તીતિ કથિતં તત્ત્વવાદિના ॥

શસ્ત્રાણિ કેન નરકે ઘટિતાનિ પ્રયત્નતઃ
તપ્તાયઃકુટ્ટિમં કેન કુતો જાતાશ્ચ તાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

પાપચિત્તસમુદ્ભૂતં તત્તત્સર્વં જગૌ મુનિઃ
તસ્માન્ન કશ્ચિત્રૈલોક્યે ચિત્તાદન્યો ભયાનકઃ ॥

અદરિદ્રં જગત્કૃત્વા દાનપારમિતા યદિ
જગદ્દરિદ્રમદ્યાપિ સા કથં પૂર્વતાયિનામ્ ॥

ફલેન સહ સર્વસ્વ ત્યાગચિત્તાજ્જને ઽખિલે
દાનપારમિતા પ્રોક્તા તસ્માત્ સા ચિત્તમેવ તુ ॥

મત્સ્યાદયઃ ક્વ નીયન્તાં મારયેયં યતો ન તાન્
લબ્ધે વિરતિચિત્તે તુ શીલપારમિતા મતા ॥

કિયતો મારયિષ્યામિ દુર્જનાન્ ગગનોપમાન્
મારિતે ક્રોધચિત્તે તુ મારિતાઃ સર્વશત્રવઃ ॥

ભૂમિં છાદયિતું સર્વાં કુતશ્ચર્મ ભવિષ્યતિ
ઉપાનચ્ચર્મમાત્રેણ છન્ના ભવતિ મેદિની ॥

બાહ્યા ભાવા મયા તદ્વચ્ છક્યા વારયિતું ન હિ
સ્વચિત્તં વારયિષ્યામિ કિં મમાન્યૈર્નિવારિતૈઃ ॥

સહાપિ વાક્છરીરાભ્યાં મન્દવૃત્તેર્ન તત્ફલમ્
યત્પટોરેકકસ્યાપિ ચિત્તસ્ય બ્રહ્મતાદિકમ્ ॥

જપાસ્તપાંસિ સર્વાણિ દીર્ઘકાલકૃતાન્યપિ
અન્યચિત્તેન મન્દેન વૃથૈવેત્યાહ સર્વવિત્ ॥

દુઃખં હન્તું સુખં પ્રાપ્તું તે ભ્રમન્તિ મુધામ્બરે
યૈરેતદ્ધર્મસર્વસ્વં ચિત્તં ગુહ્યં ન ભાવિતમ્ ॥

તસ્માત્સ્વધિષ્ઠિતં ચિત્તં મયા કાર્યં સુરક્ષિતમ્
ચિત્તરક્ષાવ્રતં મુક્ત્વા બહુભિઃ કિં મમ વ્રતૈઃ ॥

યથા ચપલમધ્યસ્થો રક્ષતિ વ્રણમાદરાત્
એવં દુર્જનમધ્યસ્થો રક્ષેચ્ચિત્તવ્રણં સદા ॥

વ્રણદુઃખલવાદ્ભીતો રક્ષતિ વ્રણમાદરાત્
સંઘાતપર્વતાઘાતાદ્ ભીતશ્ચિત્તવ્રણં ન કિમ્ ॥

અનેન હિ વિહારેણ વિહરન્ દુર્જનેષ્વપિ
પ્રમદાજનમધ્યે ઽપિ યતિર્ધીરો ન ખણ્ડ્યતે ॥

લાભા નશ્યન્તુ મે કામં સત્કારઃ કાયજીવિતમ્
નશ્યત્વન્યચ્ચ કુશલં મા તુ ચિત્તં કદાચન ॥

ચિત્તં રક્ષિતુકામાનાં મયૈષ ક્રિયતે ઽઞ્જલિઃ
સ્મૃતિં ચ સંપ્રજન્યં ચ સર્વયત્નેન રક્ષત ॥

વ્યાધ્યાકુલો નરો યદ્વન્ ન ક્ષમઃ સર્વકર્મસુ
તથાભ્યાં વ્યાકુલં ચિત્તં ન ક્ષમં સર્વકર્મસુ ॥

અસંપ્રજન્યચિત્તસ્ય શ્રુતચિન્તિતભાવિતમ્
સચ્છિદ્રકુમ્ભજલવન્ ન સ્મૃતાવવતિષ્ઠતે ॥

અનેકે શ્રુતવન્તો ઽપિ શ્રાદ્ધા યત્નપરા અપિ
અસંપ્રજન્યદોષેણ ભવન્ત્યાપત્તિકશ્મલાઃ ॥

અસંપ્રજન્યચૌરેણ સ્મૃતિમોષાનુસારિણા
ઉપચિત્યાપિ પુણ્યાનિ મુષિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્ ॥

ક્લેશતસ્કરસઙ્ઘો ઽયમ્ અવતારગવેષકઃ
પ્રાપ્યાવતારં મુષ્ણાતિ હન્તિ સદ્ગતિજીબિતમ્ ॥

તસ્માત્સ્મૃતિર્મનોદ્વારાન્ નાપનેયા કદાચન
ગતાપિ પ્રત્યુપસ્થાપ્યા સંસ્મૃત્યાપાયિકીં વ્યથામ્ ॥

ઉપાધ્યાયાનુશાસિન્યા ભીત્યાપ્યાદરકારિણામ્
ધન્યાનાં ગુરુસંવાસાત્ સુકરં જાયતે સ્મૃતિઃ ॥

બુદ્ધાશ્ચ બોધિસત્ત્વાશ્ચ સર્વત્રાવ્યાહતેક્ષણાઃ
સર્વમેવાગ્રતસ્તેષાં તેષામસ્મિ પુરઃ સ્થિતઃ ॥

ઇતિ ધ્યાત્વા તથા તિષ્ઠેત્ ત્રપાદરભયાન્વિતઃ
બુદ્ધાનુસ્મૃતિરપ્યેવં ભવેત્તસ્ય મુહુર્મુહુઃ ॥

સંપ્રજન્યં તદાયાતિ ન ચ યાત્યાગતં પુનઃ
સ્મૃતિર્યદા મનોદ્વારે રક્ષાર્થમવતિષ્ઠતે ॥

પૂર્વં તાવદિદં ચિત્તં સદોપસ્થાપ્યમીદૃશમ્
નિરિન્દ્રિયેણેવ મયા સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્સદા ॥

નિષ્ફલા નેત્રવિક્ષેપા ન કર્ત્તવ્યાઃ કદાચન
નિધ્યાયન્તીવ સતતં કાર્યા દૃષ્ટિરધોગતા ॥

દૃષ્ટિવિશ્રામહેતોસ્તુ દિશઃ પશ્યેત્કદાચન
આભાસમાત્રં દૃષ્ટ્વા ચ સ્વાગતાર્થં વિલોકયેત્ ॥

માર્ગાદૌ ભયબોધાર્થં મુહુઃ પશ્યેચ્ચતુર્દિશમ્
દિશો વિશ્રમ્ય વીક્ષેત પરાવૃત્યેવ પૃષ્ઠતઃ ॥

સરેદપસરેદ્વાપિ પુરઃ પશ્ચાન્નિરૂપ્ય ચ
એવં સર્વાસ્વવસ્થાસુ કાર્યં બુદ્ધ્વા સમાચરેત્ ॥

કાયેનૈવમવસ્થેયમ્ ઇત્યાક્ષિપ્ય ક્રિયાં પુનઃ
કથં કાયઃ સ્થિત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં પુનરન્તરા ॥

નિરૂપ્યઃ સર્વયત્નેન ચિત્તમત્તદ્વિપસ્તથા
ધર્મચિન્તામહાસ્તમ્ભે યથા બદ્ધો ન મુચ્યતે ॥

કુત્ર મે વર્તત ઇતિ પ્રત્યવેક્ષ્યં તથા મનઃ
સમાધાનધુરં નૈવ ક્ષણમપ્યુત્સૃજેદ્યથા ॥

ભયોત્સવાદિસંબન્ધે યદ્યશક્તો યથાસુખમ્
દાનકાલે તુ શીલસ્ય યસ્માદુક્તમુપેક્ષણમ્ ॥

યદ્બુદ્ધ્વા કર્તુમારબ્ધં તતો ઽન્યન્ન વિચિન્તયેત્
તદેવ તાવન્નિષ્પાદ્યં તદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥

એવં હિ સુકૃતં સર્વમ્ અન્યથા નોભયં ભવેત્
અસંપ્રજન્યક્લેશો ઽપિ વૃદ્ધિં ચૈવં ગમિષ્યતિ ॥

નાનાવિધપ્રલાપેષુ વર્તમાનેષ્વનેકધા
કૌતૂહલેષુ સર્વેષુ હન્યાદૌત્સુક્યમાગતમ્ ॥

મૃન્મર્દનતૃણચ્છેદ રેખાદ્યફલમાગતમ્
સ્મૃત્વા તાથાગતીં શિક્ષાં ભીતસ્તત્ક્ષણમુત્સૃજેત્ ॥

યદા ચલિતુકામઃ સ્યાદ્ વક્તુકામો ઽપિ વા ભવેત્
સ્વચિત્તં પ્રત્યવેક્ષ્યાદૌ કુર્યાદ્ધૈર્યેણ યુક્તિમત્ ॥

અનુનીતં પ્રતિહતં યદા પશ્યેત્સ્વકં મનઃ
ન કર્તવ્યં ન વક્તવ્યં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા ॥

ઉદ્ધતં સોપહાસં વા યદા માનમદાન્વિતમ્
સોત્પ્રાસાતિશયં વક્રં વઞ્ચકં ચ મનો ભવેત્ ॥

યદાત્મોત્કર્ષણાભાસં પરપંસનમેવ ચ
સાધિક્ષેપં સસંરમ્ભં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા ॥

લાભસત્કારકીર્ત્યર્થિ પરિવારાર્થિ વા પુનઃ
ઉપસ્થાનાર્થિ મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્ ॥

પરાર્થરૂક્ષં સ્વાર્થાર્થિ પરિષત્કામમેવ વા
વક્તુમિચ્છતિ મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્ ॥

અસહિષ્ણ્વલસં ભીતં પ્રગલ્ભં મુખરં તથા
સ્વપક્ષાભિનિવિષ્ટં વા તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્ ॥

એવં સંક્લિષ્ટમાલોક્ય નિષ્ફલારમ્ભિ વા મનઃ
નિગૃહ્ણીયાદ્ દૃઢં શૂરઃ પ્રતિપક્ષેણ તત્સદા ॥

સુનિશ્ચિતં સુપ્રસન્નં ધીરં સાદરગૌરવમ્
સલજ્જં સભયં શાન્તં પરારાધનતત્પરમ્ ॥

પરસ્પરવિરુદ્ધાભિર્ બાલેચ્છાભિરખેદિતમ્
ક્લેશોત્પાદાદિદં હ્યેતદ્ એષામિતિ દયાન્વિતમ્ ॥

આત્મસત્ત્વવશં નિત્યમ્ અનવદ્યેષુ વસ્તુષુ
નિર્માણમિવ નિર્માનં ધારયામ્યેષ માનસમ્ ॥

ચિરાત્પ્રાપ્તં ક્ષણવરં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા મુહુર્મુહુઃ
ધારયામીદૃશં ચિત્તમ્ અપ્રકમ્પ્યં સુમેરુવત્ ॥

ગૃધ્રૈરામિષસંગૃદ્ધૈઃ કૃષ્યમાણ ઇતસ્તતઃ
ન કરોત્યન્યથા કાયઃ કસ્માદત્ર પ્રતિક્રિયામ્ ॥

રક્ષસીમં મનઃ કસ્માદ્ આત્મીકૃત્ય સમુચ્છ્રયમ્
ત્વત્તશ્ચેત્પૃથગેવાયં તેનાત્ર તવ કો વ્યયઃ ॥

ન સ્વીકરોષિ હે મૂઢ કાષ્ઠપુત્તલકં શુચિમ્
અમેધ્યઘટિતં યન્ત્રં કસ્માદ્રક્ષસિ પૂતિકમ્ ॥

ઇમં ચર્મપુટં તાવત્ સ્વબુદ્ધ્યૈવ પૃથક્ કુરુ
અસ્થિપઞ્જરતો માંસં પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ મોચય ॥

અસ્થીન્યપિ પૃથક્ કૃત્વા પશ્ય મજ્જાનમન્તતઃ
કિમત્ર સારમસ્તીતિ સ્વયમેવ વિચારય ॥

એવમન્વિષ્ય યત્નેન ન દૃષ્ટં સારમત્ર તે
અધુના વદ કસ્માત્ત્વં કાયમદ્યાપિ રક્ષસિ ॥

ન ખાદિતવ્યમશુચિ ત્વયા પેયં ન શોણિતમ્
નાન્ત્રાણિ ચૂષિતવ્યાનિ કિં કાયેન કરિષ્યસિ ॥

યુક્તં ગૃધ્રશૃગાલાદેર્ આહારાર્થં તુ રક્ષિતુમ્
કર્મોપકરણં ત્વેતન્ મનુષ્યાણાં શરીરકમ્ ॥

એવં તે રક્ષતશ્ચાપિ મૃત્યુરાચ્છિદ્ય નિર્દયઃ
કાયં દાસ્યતિ ગૃધ્રેભ્યસ્ તદા ત્વં કિં કરિષ્યસિ ॥

ન સ્થાસ્યતીતિ ભૃત્યાય ન વસ્ત્રાદિ પ્રદીયતે
કાયો યાસ્યતિ ખાદિત્વા કસ્માત્ત્વં કુરુષે વ્યયમ્ ॥

દત્ત્વાસ્મૈ વેતનં તસ્માત્ સ્વાર્થં કુરુ મનો ઽધુના
નહિ વૈતનિકોપાત્તં સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે ॥

કાયે નૌબુદ્ધિમાધાય ગત્યાગમનનિશ્ચયાત્
યથાકામઙ્ગમં કાયં કુરુ સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે ॥

એવં વશીકૃતસ્વાત્મા નિત્યં સ્મિતમુખો ભવેત્
ત્યજેદ્ ભૃકુટિસઙ્કોચં પૂર્વાભાષી જગત્સુહૃત્ ॥

સશબ્દપાતં સહસા ન પીઠાદીન્ વિનિક્ષિપેત્
નાસ્ફાલયેત્કપાટં ચ સ્યાન્નિઃશબ્દરુચિઃ સદા ॥

બકો બિડાલશ્ચૌરશ્ચ નિઃશબ્દો નિભૃતશ્ચરન્
પ્રાપ્નોત્યભિમતં કાર્યમ્ એવં નિત્યં યતિશ્ચરેત્ ॥

પરચોદનદક્ષાણામ્ અનધીષ્ટોપકારિણામ્
પ્રતીચ્છેચ્છિરસા વાક્યં સર્વશિષ્યઃ સદા ભવેત્ ॥

સુભાષિતેષુ સર્વેષુ સાધુકારમુદીરયેત્
પુણ્યકારિણમાલોક્ય સ્તુતિભિઃ સંપ્રહર્ષયેત્ ॥

પરોક્ષં ચ ગુણાન્ બ્રૂયાદ્ અનુબ્રૂયાચ્ચ તોષતઃ
સ્વવર્ણે ભાષ્યમાણે ચ ભાવયેત્તદ્ગુણજ્ઞતામ્ ॥

સર્વારમ્ભા હિ તુષ્ટ્યર્થાઃ સા વિત્તૈરપિ દુર્લભા
ભોક્ષ્યે તુષ્ટિસુખં તસ્માત્ પરશ્રમકૃતૈર્ગુણૈઃ ॥

ન ચાત્ર મે વ્યયઃ કશ્ચિત્ પરત્ર ચ મહત્સુખમ્
અપ્રીતિદુઃખં દ્વેષૈસ્તુ મહદ્દુઃખં પરત્ર ચ ॥

વિશ્વસ્તવિન્યસ્તપદં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્
શ્રુતિસૌખ્યં કૃપામૂલં મૃદુમન્દસ્વરં વદેત્ ॥

ઋજુ પશ્યેત્સદા સત્ત્વાંશ્ ચક્ષુષા સંપિબન્નિવ
એતાનેવ સમાશ્રિત્ય બુદ્ધત્વં મે ભવિષ્યતિ ॥

સાતત્યાભિનિવેશોત્થં પ્રતિપક્ષોત્થમેવ ચ
ગુણોપકારિક્ષેત્રે ચ દુઃખિતે ચ મહચ્છુભમ્ ॥

દક્ષ ઉત્થાનસંપન્નઃ સ્વયઙ્કારી સદા ભવેત્
નાવકાશઃ પ્રદાતવ્યઃ કસ્યચિત્સર્વકર્મસુ ॥

ઉત્તરોત્તરતઃ શ્રેષ્ઠા દાનપારમિતાદયઃ
નેતરાર્થં ત્યજેચ્છ્રેષ્ઠામ્ અન્યત્રાચારસેતુતઃ ॥

એવં બુદ્ધ્વા પરાર્થેષુ ભવેત્સતતમુત્થિતઃ
નિષિદ્ધમપ્યનુજ્ઞાતં કૃપાલોરર્થદર્શિનઃ ॥

વિનિપાતગતાનાથ બ્રતસ્થાન્ સંવિભજ્ય ચ
ભુઞ્જીત મધ્યમાં માત્રાં ત્રિચીવરબહિસ્ત્યજેત્ ॥

સદ્ધર્મસેબકં કાયમ્ ઇતરાર્થે ન પીડયેત્
એવમેવ હિ સત્ત્વાનામ્ આશામાશુ પ્રપૂરયેત્ ॥

ત્યજેન્ન જીવિતં તસ્માદ્ અશુદ્ધે કરુણાશયે
તુલ્યાશયે તુ તત્ત્યાજ્યમ્ ઇત્થં ન પરિહીયતે ॥

ધર્મં નિર્ગૌરવે સ્વસ્થે ન શિરોવેષ્ઠિતે વદેત્
સચ્છત્રદણ્ડશસ્ત્રે ચ નાવગુણ્ઠિતમસ્તકે ॥

ગમ્ભીરોદારમલ્પેષુ ન સ્ત્રીષુ પુરુષં વિના
હીનોત્કૃષ્ટેષુ ધર્મેષુ સમં ગૌરવમાચરેત્ ॥

નોદારધર્મપાત્રં ચ હીને ધર્મે નિયોજયેત્
ન ચાચારં પરિત્યજ્ય સૂત્રમન્ત્રૈઃ પ્રલોભયેત્ ॥

દન્તકાષ્ઠસ્ય ખેટસ્ય વિસર્જનમપાવૃતમ્
નેષ્ટં જલે સ્થલે ભોગ્યે મૂત્રાદેશ્ચાપિ ગર્હિતમ્ ॥

મુખપૂરં ન ભુઞ્જીત સશબ્દં પ્રસૃતાનનમ્
પ્રલમ્બપાદં નાસીત ન બાહૂ મર્દયેત્સમમ્ ॥

નૈકયાઽન્યસ્ત્રિયા કુર્યાદ્ યાનં શયનમાસનમ્
લોકાપ્રસાદકં સર્વં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા ચ વર્જયેત્ ॥

નાઙ્ગુલ્યા કારયેત્કિંચિદ્ દક્ષિણેન તુ સાદરમ્
સમસ્તેનૈવ હસ્તેન માર્ગમપ્યેવમાદિશેત્ ॥

ન બાહૂત્ક્ષેપકં કંચિચ્ છબ્દયેદલ્પસંભ્રમે
અચ્છટાદિ તુ કર્તવ્યમ્ અન્યથા સ્યાદસંવૃતઃ ॥

નાથનિર્વાણશય્યાવચ્ છયીતેપ્સિતયા દિશા
સંપ્રજાન।લ્લઘૂત્થાનઃ પ્રાગવશ્યં નિયોગતઃ ॥

આચારો બોધિસત્ત્વાનામ્ અપ્રમેય ઉદાહૃતઃ
ચિત્તશોધનમાચારં નિયતં તાવદાચરેત્ ॥

રાત્રિન્દિવં ચ ત્રિસ્કન્ધં ત્રિકાલં ચ પ્રવર્તયેત્
શેષાપત્તિશમસ્તેન બોધિચિત્તજિનાશ્રયાત્ ॥

યા અવસ્થાઃ પ્રપદ્યેત સ્વયં પરવશો ઽપિ વા
તાસ્વવસ્થાસુ યાઃ શિક્ષાઃ શિક્ષેત્તા એવ યત્નતઃ ॥

ન હિ તદ્વિદ્યતે કિંચિદ્ યન્ન શિક્ષ્યં જિનાત્મજૈઃ
ન તદસ્તિ ન યત્પુણ્યમ્ એવં વિહરતઃ સતઃ ॥

પારમ્પર્યેણ સાક્ષાદ્વા સત્ત્વાર્થં નાન્યદાચરેત્
સત્ત્વાનામેવ ચાર્થાય સર્વં બોધાય નામયેત્ ॥

સદા કલ્યાણમિત્રં ચ જીવિતાર્થે ઽપિ ન ત્યજેત્
બોધિસત્ત્વવ્રતધરં મહાયાનાર્થકોવિદમ્ ॥

શ્રીસંભવવિમોક્ષાચ્ચ શિક્ષેદ્યદ્ગુરુવર્તનમ્
એતચ્ચાન્યચ્ચ બુદ્ધોક્તં જ્ઞેયં સૂત્રાન્તવાચનાત્ ॥

શિક્ષાઃ સૂત્રેષુ દૃશ્યન્તે તસ્માત્સૂત્રાણિ વાચયેત્
આકાશગર્ભે સૂત્રે ચ મૂલાપત્તીર્નિરૂપયેત્ ॥

શિક્ષાસમુચ્ચયો ઽવશ્યં દ્રષ્ટવ્યશ્ચ પુનઃ પુનઃ
વિસ્તરેણ સદાચારો યસ્માત્તત્ર પ્રદર્શિતઃ ॥

સઙ્ક્ષેપેણાથવા તાવત્ પશ્યેત્સૂત્રસમુચ્ચયમ્
આર્યનાગાર્જુનાબદ્ધં દ્વિતીયં ચ પ્રયત્નતઃ ॥

યતો નિવાર્યતે યત્ર યદેવ ચ નિયુજ્યતે
તલ્લોકચિત્તરક્ષાર્થં શિક્ષાં દૃષ્ટ્વા સમાચરેત્ ॥

એતદેવ સમાસેન સંપ્રજન્યસ્ય લક્ષણમ્
યત્કાયચિત્તાવસ્થાયાઃ પ્રત્યવેક્ષા મુહુર્મુહુઃ ॥

કાયેનૈવ પઠિષ્યામિ વાક્પાઠેન તુ કિં ભવેત્
ચિકિત્સાપાઠમાત્રેણ રોગિણઃ કિં ભવિષ્યતિ ॥