Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 7
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ kṣāntipāramitā nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ||
7 Vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ /
evaṃ kṣamo bhajedvīryaṃ vīrye bodhiryataḥ sthitā /
na hi vīryaṃ vinā puṇyaṃ yathā vāyuṃ vināgatiḥ
kiṃ vīryaṃ kuśalotsāhastadvipakṣaḥ ka ucyate /
ālasyaṃ kutsitāsaktirviṣādātmāvamanyanā
avyāpārasukhāsvādanidrāpāśrayatṛṣṇayā /
saṃsāraduḥkhānudvegādālasyamupajāyate
kleśavāgurikāghrātaḥ praviṣṭo janmavāgurām /
kimadyāpi na jānāsi mṛtyorvadanamāgataḥ
svayūthyānmāryamāṇāṃstvaṃ krameṇaiva na paśyasi /
tathāpi nidrāṃ yāsyeva caṇḍālamahiṣo yathā
yamenodvīkṣyamāṇasya baddhamārgasya sarvataḥ /
kathaṃ te rocate bhoktuṃ kathaṃ nidrā kathaṃ ratiḥ
yāvatsaṃbhṛtasaṃbhāraṃ maraṇaṃ śīghrameṣyati /
saṃtyajyāpi tadālasyamakāle kiṃ kariṣyasi
idaṃ na prāptamārabdhamidamardhakṛtaṃ sthitam /
akasmānmṛtyurāyāto hā hato 'smīti cintayan
śokavegasamucchūnasāśruraktekṣaṇānanān /
bandhūnnirāśān saṃpaśyan yamadūtamukhāni ca
svapāpasmṛtisaṃtaptaḥ śṛṇvannādāṃśca nārakān /
trāsoccāraviliptāṅgo vihvalaḥ kiṃ kariṣyasi
jīvamatsya ivāsmīti yuktaṃ bhayamihaiva te /
kiṃ punaḥ kṛtapāpasya tīvrānnarakaduḥkhataḥ
spṛṣṭa uṣṇodakenāpi sukumāra pratapyase /
kṛtvā ca nārakaṃ karma kimevaṃ svasthamāsyate
nirudyama phalākāṅkṣin sukumāra bahuvyatha /
mṛtyugrasto 'marākāra hā duḥkhita vihanyase
mānuṣyaṃ nāvamāsādya tara duḥkhamahānadīm /
mūḍha kālo na nidrāyā iyaṃ naurdurlabhā punaḥ
muktvā dharmaratiṃ śreṣṭhāmanantaratisaṃtatim /
ratirauddhatyahāsyādau duḥkhahetau kathaṃ tava
aviṣādabalavyūhatātparyātmavidheyatā /
parātmasamatā caiva parātmaparivartanam
naivāvasādaḥ kartavyaḥ kuto me bodhirityataḥ /
yasmāttathāgataḥ satyaṃ satyavādīdamuktavān
te 'pyāsan daṃśamaśakā makṣikāḥ kṛmayastathā /
yairutsāhavaśāt prāptā durāpā bodhiruttamā
kimutāhaṃ naro jātyā śakto jñātuṃ hitāhitam /
sarvajñanītyanutsargādbodhiṃ kiṃ nāpnuyāmaham
athāpi hastapādādi dātavyamiti me bhayam /
gurulāghavamūḍhatvaṃ tanme syādavicārataḥ
chettavyaścāsmi bhettavyo dāhyaḥ pāṭyo 'pyanekaśaḥ /
kalpakoṭīrasaṃkhyeyā na ca bodhirbhaviṣyati
idaṃ tu me parimitaṃ duḥkhaṃ saṃbodhisādhanam /
naṣṭaśalyavyathāpohe tadutpādanaduḥkhavat
sarve 'pi vaidyāḥ kurvanti kriyāduḥkhairarogatām /
tasmādbahūni duḥkhāni hantuṃ soḍhavyamalpakam
kriyāmimāmapyucitāṃ varavaidyo na dattavān /
madhureṇopacāreṇa cikitsati mahāturān
ādau śākādidāne 'pi niyojayati nāyakaḥ /
tatkaroti kramātpaścādyatsvamāṃsānyapi tyajet
yadā śākeṣviva prajñā svamāṃse 'pyupajāyate /
māṃsāsthi tyajatastasya tadā kiṃ nāma duṣkaram
na duḥkhī tyaktapāpatvātpaṇḍitatvānna durmanāḥ /
mithyākalpanayā citte pāpātkāye yato vyathā
puṇyena kāyaḥ sukhitaḥ pāṇḍityena manaḥ sukhi /
tiṣṭhan parārthaṃ saṃsāre kṛpāluḥ kena khidyate
kṣapayan pūrvapāpāni pratīcchan puṇyasāgarān /
bodhicittabalādeva śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ
evaṃ sukhātsukhaṃ gacchan ko viṣīdetsacetanaḥ /
bodhicittarathaṃ prāpya sarvakhedaśramāpaham
chandasthāmaratimuktibalaṃ sattvārthasiddhaye /
chandaṃ duḥkhabhayātkuryādanuśaṃsāṃśca bhāvayan
evaṃ vipakṣamunmūlya yatetotsāhavṛddhaye /
chandamānaratityāgatātparyavaśitābalaiḥ
aprameyā mayā doṣā hantavyāḥ svaparātmanoḥ /
ekaikasyāpi doṣasya yatra kalpārṇavaiḥ kṣayaḥ
tatra doṣakṣayārambhe leśo 'pi mama nekṣyate /
aprameyavyathābhājye noraḥ sphuṭati me katham
guṇā mayārjanīyāśca bahavaḥ svaparātmanoḥ /
tatraikaikaguṇābhyāso bhavetkalpārṇavairna vā
guṇaleśe 'pi nābhyāso mama jātaḥ kadācana /
vṛthā nītaṃ mayā janma kathaṃcillabdhamadbhutam
na prāptaṃ bhagavatpūjāmahotsavasukhaṃ mayā /
na kṛtā śāsane kārā daridrāśā na pūritā
bhītebhyo nābhayaṃ dattamārtā na sukhinaḥ kṛtāḥ /
duḥkhāya kevalaṃ māturgato 'smi garbhaśalyatām
dharmacchandaviyogena paurvikeṇa mamādhunā /
vipattirīdṛśī jātā ko dharme chandamutsṛjet
kuśalānāṃ ca sarveṣāṃ chandaṃ mūlaṃ munirjagau /
tasyāpi mūlaṃ satataṃ vipākaphalabhāvanā
duḥkhāni daurmanasyāni bhayāni vividhāni ca /
abhilāṣavighātāśca jāyante pāpakāriṇām
manorathaḥ śubhakṛtāṃ yatra yatraiva gacchati /
tatra tatraiva tatpuṇyaiḥ phalārgheṇābhipūjyate
pāpakārisukhecchā tu yatra yatraiva gacchati /
tatra tatraiva tatpāpairduḥkhaśastrairvihanyate
vipulasugandhiśītalasaroruhagarbhagatā
madhurajinasvarāśanakṛtopacitadyutayaḥ /
munikarabodhitāmbujavinirgatasadvapuṣaḥ
sugatasutā bhavanti sugatasya puraḥ kuśalaiḥ
yamapuruṣāpanītasakalacchavirārtaravo
hutavahatāpavidrutakatāmraniṣiktatanuḥ /
jvaladasiśaktighātaśataśātitamāṃsadalaḥ
patati sutaptalohadharaṇīṣvaśubhairbahuśaḥ
tasmātkāryaḥ śubhacchando bhāvayitvaivamādarāt /
vajradhvajasthavidhinā mānaṃ tvārabhya bhāvayet
pūrvaṃ nirūpya sāmagrīmārabhennārabheta vā /
anārambho varaṃ nāma na tvārabhya nivartanam
janmāntare 'pi so 'bhyāsaḥ pāpādduḥkhaṃ ca vardhate /
anyacca kāryakālaṃ ca hīnaṃ tacca na sādhitam
triṣu māno vidhātavyaḥ karmopakleśaśaktiṣu /
mayaivaikena kartavyamityeṣā karmamānitā
kleśasvatantro loko 'yaṃ na kṣamaḥ svārthasādhane /
tasmānmayaiṣāṃ kartavyaṃ nāśakto 'haṃ yathā janaḥ
nīcaṃ karma karotyanyaḥ kathaṃ mayyapi tiṣṭhati /
mānāccenna karomyetanmāno naśyatu me varam
mṛtaṃ duṇḍubhamāsādya kāko 'pi garuḍāyate /
āpadābādhate 'lpāpi mano me yadi durbalam
viṣādakṛtaniśceṣṭe āpadaḥ sukarā nanu /
vyutthitaśceṣṭamānastu mahatāmapi durjayaḥ
tasmāddṛḍhena cittena karomyāpadamāpadaḥ /
trailokyavijigīṣutvaṃ hāsyamāpajjitasya me
mayā hi sarvaṃ jetavyamahaṃ jeyo na kenacit /
mayaiṣa māno voḍhavyo jinasiṃhasuto hyaham
ye sattvā mānavijitā varakāste na māninaḥ /
mānī śatruvaśaṃ naiti mānaśatruvaśāśca te
mānena durgatiṃ nītā mānuṣye 'pi hatotsavāḥ /
parapiṇḍāśino dāsā mūrkhā durdarśanāḥ kṛśā
sarvataḥ paribhūtāśca mānastabdhāstapasvinaḥ /
te 'pi cenmānināṃ madhye dīnāstu vada kīdṛśāḥ
te mānino vijayinaśca ta eva śūrā ye mānaśatruvijayāya vahanti mānam /
ye taṃ sphurantamapi mānaripuṃ nihatya kāmaṃ jane jayaphalaṃ pratipādayanti
saṃkleśapakṣamadhyastho bhaveddṛptaḥ sahasraśaḥ /
dūryodhanaḥ kleśagaṇaiḥ siṃho mṛgagaṇairiva
mahatsvapi hi kṛcchreṣu na rasaṃ cakṣurīkṣate /
evaṃ kṛcchramapi prāpya na kleśavaśago bhavet
yadevāpadyate karma tatkarmavyasanī bhavet /
tatkarmaśauṇḍo 'tṛptātmā krīḍāphalasukhepsuvat
sukhārthaṃ kriyate karma tathāpi syānna vā sukham /
karmaiva tu sukhaṃ yasya niṣkarmā sa sukhī katham
kāmairna tṛptiḥ saṃsāre kṣuradhārāmadhūpamaiḥ /
puṇyāmṛtaiḥ kathaṃ tṛptirvipākamadhuraiḥ śivaiḥ
tasmātkarmāvasāne 'pi nimajjettatra karmaṇi /
yathā madhyāhnasaṃtapta ādau prāptasarāḥ karī
balanāśānubandhe tu punaḥ kartuṃ parityajet /
susamāptaṃ ca tanmuñceduttarottaratṛṣṇayā
kleśaprahārān saṃrakṣet kleśāṃśca prahareddṛḍham /
khaḍgayuddhamivāpannaḥ śikṣitenāriṇā saha
tatra khaḍgaṃ yathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyātsabhayastvaran /
smṛtikhaḍgaṃ tathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyānnarakān smaran
viṣaṃ rūdhiramāsādya prasarpati yathā tanau /
tathaiva cchidramāsādya doṣaścitte prasarpati
tailapātradharo yadvadasihastairadhiṣṭhitaḥ /
skhalite maraṇatrāsāttatparaḥ syāttathā vratī
tasmādutsaṅgage sarpe yathottiṣṭhati satvaram /
nidrālasyāgame tadvat pratikurvīta satvaram
ekaikasmiṃśchale suṣṭhu paritapya vicintayet /
kathaṃ karomi yenedaṃ punarme na bhavediti
saṃsargaṃ karma vā prāptamicchedetena hetunā /
kathaṃ nāmāsvavasthāsu smṛtyubhyāso bhavediti
laghuṃ kuryāttathātmānamapramādakathāṃ smaran /
karmāgamādyathā pūrvaṃ sajjaḥ sarvatra vartate
yathaiva tūlakaṃ vāyorgamanāgamane vaśam /
tathotsāhavaśaṃ yāyādṛddhiścaivaṃ samṛdhyati
Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0