બોધિચર્યાવતાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 7

ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં ક્ષાન્તિપારમિતા નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ॥
7 વીર્યપારમિતા નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ।
એવં ક્ષમો ભજેદ્વીર્યં વીર્યે બોધિર્યતઃ સ્થિતા ।
ન હિ વીર્યં વિના પુણ્યં યથા વાયું વિનાગતિઃ

કિં વીર્યં કુશલોત્સાહસ્તદ્વિપક્ષઃ ક ઉચ્યતે ।
આલસ્યં કુત્સિતાસક્તિર્વિષાદાત્માવમન્યના

અવ્યાપારસુખાસ્વાદનિદ્રાપાશ્રયતૃષ્ણયા ।
સંસારદુઃખાનુદ્વેગાદાલસ્યમુપજાયતે

ક્લેશવાગુરિકાઘ્રાતઃ પ્રવિષ્ટો જન્મવાગુરામ્ ।
કિમદ્યાપિ ન જાનાસિ મૃત્યોર્વદનમાગતઃ

સ્વયૂથ્યાન્માર્યમાણાંસ્ત્વં ક્રમેણૈવ ન પશ્યસિ ।
તથાપિ નિદ્રાં યાસ્યેવ ચણ્ડાલમહિષો યથા

યમેનોદ્વીક્ષ્યમાણસ્ય બદ્ધમાર્ગસ્ય સર્વતઃ ।
કથં તે રોચતે ભોક્તું કથં નિદ્રા કથં રતિઃ

યાવત્સંભૃતસંભારં મરણં શીઘ્રમેષ્યતિ ।
સંત્યજ્યાપિ તદાલસ્યમકાલે કિં કરિષ્યસિ

ઇદં ન પ્રાપ્તમારબ્ધમિદમર્ધકૃતં સ્થિતમ્ ।
અકસ્માન્મૃત્યુરાયાતો હા હતો ઽસ્મીતિ ચિન્તયન્

શોકવેગસમુચ્છૂનસાશ્રુરક્તેક્ષણાનનાન્ ।
બન્ધૂન્નિરાશાન્ સંપશ્યન્ યમદૂતમુખાનિ ચ

સ્વપાપસ્મૃતિસંતપ્તઃ શૃણ્વન્નાદાંશ્ચ નારકાન્ ।
ત્રાસોચ્ચારવિલિપ્તાઙ્ગો વિહ્વલઃ કિં કરિષ્યસિ

જીવમત્સ્ય ઇવાસ્મીતિ યુક્તં ભયમિહૈવ તે ।
કિં પુનઃ કૃતપાપસ્ય તીવ્રાન્નરકદુઃખતઃ

સ્પૃષ્ટ ઉષ્ણોદકેનાપિ સુકુમાર પ્રતપ્યસે ।
કૃત્વા ચ નારકં કર્મ કિમેવં સ્વસ્થમાસ્યતે

નિરુદ્યમ ફલાકાઙ્ક્ષિન્ સુકુમાર બહુવ્યથ ।
મૃત્યુગ્રસ્તો ઽમરાકાર હા દુઃખિત વિહન્યસે

માનુષ્યં નાવમાસાદ્ય તર દુઃખમહાનદીમ્ ।
મૂઢ કાલો ન નિદ્રાયા ઇયં નૌર્દુર્લભા પુનઃ

મુક્ત્વા ધર્મરતિં શ્રેષ્ઠામનન્તરતિસંતતિમ્ ।
રતિરૌદ્ધત્યહાસ્યાદૌ દુઃખહેતૌ કથં તવ

અવિષાદબલવ્યૂહતાત્પર્યાત્મવિધેયતા ।
પરાત્મસમતા ચૈવ પરાત્મપરિવર્તનમ્

નૈવાવસાદઃ કર્તવ્યઃ કુતો મે બોધિરિત્યતઃ ।
યસ્માત્તથાગતઃ સત્યં સત્યવાદીદમુક્તવાન્

તે ઽપ્યાસન્ દંશમશકા મક્ષિકાઃ કૃમયસ્તથા ।
યૈરુત્સાહવશાત્ પ્રાપ્તા દુરાપા બોધિરુત્તમા

કિમુતાહં નરો જાત્યા શક્તો જ્ઞાતું હિતાહિતમ્ ।
સર્વજ્ઞનીત્યનુત્સર્ગાદ્બોધિં કિં નાપ્નુયામહમ્

અથાપિ હસ્તપાદાદિ દાતવ્યમિતિ મે ભયમ્ ।
ગુરુલાઘવમૂઢત્વં તન્મે સ્યાદવિચારતઃ

છેત્તવ્યશ્ચાસ્મિ ભેત્તવ્યો દાહ્યઃ પાટ્યો ઽપ્યનેકશઃ ।
કલ્પકોટીરસંખ્યેયા ન ચ બોધિર્ભવિષ્યતિ

ઇદં તુ મે પરિમિતં દુઃખં સંબોધિસાધનમ્ ।
નષ્ટશલ્યવ્યથાપોહે તદુત્પાદનદુઃખવત્

સર્વે ઽપિ વૈદ્યાઃ કુર્વન્તિ ક્રિયાદુઃખૈરરોગતામ્ ।
તસ્માદ્બહૂનિ દુઃખાનિ હન્તું સોઢવ્યમલ્પકમ્

ક્રિયામિમામપ્યુચિતાં વરવૈદ્યો ન દત્તવાન્ ।
મધુરેણોપચારેણ ચિકિત્સતિ મહાતુરાન્

આદૌ શાકાદિદાને ઽપિ નિયોજયતિ નાયકઃ ।
તત્કરોતિ ક્રમાત્પશ્ચાદ્યત્સ્વમાંસાન્યપિ ત્યજેત્

યદા શાકેષ્વિવ પ્રજ્ઞા સ્વમાંસે ઽપ્યુપજાયતે ।
માંસાસ્થિ ત્યજતસ્તસ્ય તદા કિં નામ દુષ્કરમ્

ન દુઃખી ત્યક્તપાપત્વાત્પણ્ડિતત્વાન્ન દુર્મનાઃ ।
મિથ્યાકલ્પનયા ચિત્તે પાપાત્કાયે યતો વ્યથા

પુણ્યેન કાયઃ સુખિતઃ પાણ્ડિત્યેન મનઃ સુખિ ।
તિષ્ઠન્ પરાર્થં સંસારે કૃપાલુઃ કેન ખિદ્યતે

ક્ષપયન્ પૂર્વપાપાનિ પ્રતીચ્છન્ પુણ્યસાગરાન્ ।
બોધિચિત્તબલાદેવ શ્રાવકેભ્યો ઽપિ શીઘ્રગઃ

એવં સુખાત્સુખં ગચ્છન્ કો વિષીદેત્સચેતનઃ ।
બોધિચિત્તરથં પ્રાપ્ય સર્વખેદશ્રમાપહમ્

છન્દસ્થામરતિમુક્તિબલં સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે ।
છન્દં દુઃખભયાત્કુર્યાદનુશંસાંશ્ચ ભાવયન્

એવં વિપક્ષમુન્મૂલ્ય યતેતોત્સાહવૃદ્ધયે ।
છન્દમાનરતિત્યાગતાત્પર્યવશિતાબલૈઃ

અપ્રમેયા મયા દોષા હન્તવ્યાઃ સ્વપરાત્મનોઃ ।
એકૈકસ્યાપિ દોષસ્ય યત્ર કલ્પાર્ણવૈઃ ક્ષયઃ

તત્ર દોષક્ષયારમ્ભે લેશો ઽપિ મમ નેક્ષ્યતે ।
અપ્રમેયવ્યથાભાજ્યે નોરઃ સ્ફુટતિ મે કથમ્

ગુણા મયાર્જનીયાશ્ચ બહવઃ સ્વપરાત્મનોઃ ।
તત્રૈકૈકગુણાભ્યાસો ભવેત્કલ્પાર્ણવૈર્ન વા

ગુણલેશે ઽપિ નાભ્યાસો મમ જાતઃ કદાચન ।
વૃથા નીતં મયા જન્મ કથંચિલ્લબ્ધમદ્ભુતમ્

ન પ્રાપ્તં ભગવત્પૂજામહોત્સવસુખં મયા ।
ન કૃતા શાસને કારા દરિદ્રાશા ન પૂરિતા

ભીતેભ્યો નાભયં દત્તમાર્તા ન સુખિનઃ કૃતાઃ ।
દુઃખાય કેવલં માતુર્ગતો ઽસ્મિ ગર્ભશલ્યતામ્

ધર્મચ્છન્દવિયોગેન પૌર્વિકેણ મમાધુના ।
વિપત્તિરીદૃશી જાતા કો ધર્મે છન્દમુત્સૃજેત્

કુશલાનાં ચ સર્વેષાં છન્દં મૂલં મુનિર્જગૌ ।
તસ્યાપિ મૂલં સતતં વિપાકફલભાવના

દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યાનિ ભયાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અભિલાષવિઘાતાશ્ચ જાયન્તે પાપકારિણામ્

મનોરથઃ શુભકૃતાં યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ ।
તત્ર તત્રૈવ તત્પુણ્યૈઃ ફલાર્ઘેણાભિપૂજ્યતે

પાપકારિસુખેચ્છા તુ યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ ।
તત્ર તત્રૈવ તત્પાપૈર્દુઃખશસ્ત્રૈર્વિહન્યતે

વિપુલસુગન્ધિશીતલસરોરુહગર્ભગતા
મધુરજિનસ્વરાશનકૃતોપચિતદ્યુતયઃ ।
મુનિકરબોધિતામ્બુજવિનિર્ગતસદ્વપુષઃ
સુગતસુતા ભવન્તિ સુગતસ્ય પુરઃ કુશલૈઃ

યમપુરુષાપનીતસકલચ્છવિરાર્તરવો
હુતવહતાપવિદ્રુતકતામ્રનિષિક્તતનુઃ ।
જ્વલદસિશક્તિઘાતશતશાતિતમાંસદલઃ
પતતિ સુતપ્તલોહધરણીષ્વશુભૈર્બહુશઃ

તસ્માત્કાર્યઃ શુભચ્છન્દો ભાવયિત્વૈવમાદરાત્ ।
વજ્રધ્વજસ્થવિધિના માનં ત્વારભ્ય ભાવયેત્

પૂર્વં નિરૂપ્ય સામગ્રીમારભેન્નારભેત વા ।
અનારમ્ભો વરં નામ ન ત્વારભ્ય નિવર્તનમ્

જન્માન્તરે ઽપિ સો ઽભ્યાસઃ પાપાદ્દુઃખં ચ વર્ધતે ।
અન્યચ્ચ કાર્યકાલં ચ હીનં તચ્ચ ન સાધિતમ્

ત્રિષુ માનો વિધાતવ્યઃ કર્મોપક્લેશશક્તિષુ ।
મયૈવૈકેન કર્તવ્યમિત્યેષા કર્મમાનિતા

ક્લેશસ્વતન્ત્રો લોકો ઽયં ન ક્ષમઃ સ્વાર્થસાધને ।
તસ્માન્મયૈષાં કર્તવ્યં નાશક્તો ઽહં યથા જનઃ

નીચં કર્મ કરોત્યન્યઃ કથં મય્યપિ તિષ્ઠતિ ।
માનાચ્ચેન્ન કરોમ્યેતન્માનો નશ્યતુ મે વરમ્

મૃતં દુણ્ડુભમાસાદ્ય કાકો ઽપિ ગરુડાયતે ।
આપદાબાધતે ઽલ્પાપિ મનો મે યદિ દુર્બલમ્

વિષાદકૃતનિશ્ચેષ્ટે આપદઃ સુકરા નનુ ।
વ્યુત્થિતશ્ચેષ્ટમાનસ્તુ મહતામપિ દુર્જયઃ

તસ્માદ્દૃઢેન ચિત્તેન કરોમ્યાપદમાપદઃ ।
ત્રૈલોક્યવિજિગીષુત્વં હાસ્યમાપજ્જિતસ્ય મે

મયા હિ સર્વં જેતવ્યમહં જેયો ન કેનચિત્ ।
મયૈષ માનો વોઢવ્યો જિનસિંહસુતો હ્યહમ્

યે સત્ત્વા માનવિજિતા વરકાસ્તે ન માનિનઃ ।
માની શત્રુવશં નૈતિ માનશત્રુવશાશ્ચ તે

માનેન દુર્ગતિં નીતા માનુષ્યે ઽપિ હતોત્સવાઃ ।
પરપિણ્ડાશિનો દાસા મૂર્ખા દુર્દર્શનાઃ કૃશા

સર્વતઃ પરિભૂતાશ્ચ માનસ્તબ્ધાસ્તપસ્વિનઃ ।
તે ઽપિ ચેન્માનિનાં મધ્યે દીનાસ્તુ વદ કીદૃશાઃ

તે માનિનો વિજયિનશ્ચ ત એવ શૂરા યે માનશત્રુવિજયાય વહન્તિ માનમ્ ।
યે તં સ્ફુરન્તમપિ માનરિપું નિહત્ય કામં જને જયફલં પ્રતિપાદયન્તિ

સંક્લેશપક્ષમધ્યસ્થો ભવેદ્દૃપ્તઃ સહસ્રશઃ ।
દૂર્યોધનઃ ક્લેશગણૈઃ સિંહો મૃગગણૈરિવ

મહત્સ્વપિ હિ કૃચ્છ્રેષુ ન રસં ચક્ષુરીક્ષતે ।
એવં કૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન ક્લેશવશગો ભવેત્

યદેવાપદ્યતે કર્મ તત્કર્મવ્યસની ભવેત્ ।
તત્કર્મશૌણ્ડો ઽતૃપ્તાત્મા ક્રીડાફલસુખેપ્સુવત્

સુખાર્થં ક્રિયતે કર્મ તથાપિ સ્યાન્ન વા સુખમ્ ।
કર્મૈવ તુ સુખં યસ્ય નિષ્કર્મા સ સુખી કથમ્

કામૈર્ન તૃપ્તિઃ સંસારે ક્ષુરધારામધૂપમૈઃ ।
પુણ્યામૃતૈઃ કથં તૃપ્તિર્વિપાકમધુરૈઃ શિવૈઃ

તસ્માત્કર્માવસાને ઽપિ નિમજ્જેત્તત્ર કર્મણિ ।
યથા મધ્યાહ્નસંતપ્ત આદૌ પ્રાપ્તસરાઃ કરી

બલનાશાનુબન્ધે તુ પુનઃ કર્તું પરિત્યજેત્ ।
સુસમાપ્તં ચ તન્મુઞ્ચેદુત્તરોત્તરતૃષ્ણયા

ક્લેશપ્રહારાન્ સંરક્ષેત્ ક્લેશાંશ્ચ પ્રહરેદ્દૃઢમ્ ।
ખડ્ગયુદ્ધમિવાપન્નઃ શિક્ષિતેનારિણા સહ

તત્ર ખડ્ગં યથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાત્સભયસ્ત્વરન્ ।
સ્મૃતિખડ્ગં તથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાન્નરકાન્ સ્મરન્

વિષં રૂધિરમાસાદ્ય પ્રસર્પતિ યથા તનૌ ।
તથૈવ ચ્છિદ્રમાસાદ્ય દોષશ્ચિત્તે પ્રસર્પતિ

તૈલપાત્રધરો યદ્વદસિહસ્તૈરધિષ્ઠિતઃ ।
સ્ખલિતે મરણત્રાસાત્તત્પરઃ સ્યાત્તથા વ્રતી

તસ્માદુત્સઙ્ગગે સર્પે યથોત્તિષ્ઠતિ સત્વરમ્ ।
નિદ્રાલસ્યાગમે તદ્વત્ પ્રતિકુર્વીત સત્વરમ્

એકૈકસ્મિંશ્છલે સુષ્ઠુ પરિતપ્ય વિચિન્તયેત્ ।
કથં કરોમિ યેનેદં પુનર્મે ન ભવેદિતિ

સંસર્ગં કર્મ વા પ્રાપ્તમિચ્છેદેતેન હેતુના ।
કથં નામાસ્વવસ્થાસુ સ્મૃત્યુભ્યાસો ભવેદિતિ

લઘું કુર્યાત્તથાત્માનમપ્રમાદકથાં સ્મરન્ ।
કર્માગમાદ્યથા પૂર્વં સજ્જઃ સર્વત્ર વર્તતે

યથૈવ તૂલકં વાયોર્ગમનાગમને વશમ્ ।
તથોત્સાહવશં યાયાદૃદ્ધિશ્ચૈવં સમૃધ્યતિ