Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 6

6.1

iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ ||
6 kṣāntipāramitā nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ /
sarvametatsucaritaṃ dānaṃ sugatapūjanam /
kṛtaṃ kalpasahasrairyatpratighaḥ pratihanti tat

6.2

na ca dveṣasamaṃ pāpaṃ na ca kṣāntisamaṃ tapaḥ /
tasmātkṣāntiṃ prayatnena bhāvayedvividhairnayaiḥ

6.3

manaḥ śamaṃ na gṛhṇāti na prītisukhamaśnute /
na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite

6.4

pūjayatyarthamānairyān ye 'pi cainaṃ samāśritāḥ /
te 'pyenaṃ hantumicchanti svāminaṃ dveṣadurbhagam

6.5

suhṛdo 'pyudvijante 'smād dadāti na ca sevyate /
saṃkṣepānnāsti tatkiṃcit krodhano yena susthitaḥ

6.6

evamādīni duḥkhāni karotītyarisaṃjñayā /
yaḥ krodhaṃ hanti nirbandhāt sa sukhīha paratra ca

6.7

aniṣṭakaraṇājjātamiṣṭasya ca vighātanāt /
daurmanasyāśanaṃ prāpya dveṣo dṛpto nihanti mām

6.8

tasmādvighātayiṣyāmi tasyāśanamahaṃ ripoḥ /
yasmānna madvadhādanyatkṛtyamasyāsti vairiṇaḥ

6.9

atyaniṣṭāgamenāpi na kṣobhyā muditā mayā /
daurmanasye 'pi nāstīṣṭaṃ kuśalaṃ tvavahīyate

6.10

yadyastyeva pratīkāro daurmanasyena tatra kim /
atha nāsti pratīkāro daurmanasyena tatra kim

6.11

duḥkhaṃ nyakkārapāruṣyamayaśaścetyanīpsitam /
priyāṇāmātmano vāpi śatroścaitadviparyayāt

6.12

kathaṃcillabhyate saukhyaṃ duḥkhaṃ sthitamayatnataḥ /
duḥkhenaiva ca niḥsāraḥ cetastasmād dṛḍhībhava

6.13

durgāputrakakarṇāṭā dāhacchedādivedanām /
vṛthā sahante muktyarthamahaṃ kasmāttu kātaraḥ

6.14

na kiṃcidasti tadvastu yadabhyāsasya duṣkaram /
tasmānmṛduvyathābhyāsāt soḍhavyāpi mahāvyathā

6.15

uddaṃśadaṃśamaśakakṣutpipāsādivedanām /
mahatkaṇḍvādiduḥkhaṃ ca kimanarthaṃ na paśyasi

6.16

śītoṣṇavṛṣṭivātādhvavyādhibandhanatāḍanaiḥ /
saukumāryaṃ na kartavyamanyathā vardhate vyathā

6.17

kecitsvaśoṇitaṃ dṛṣṭvā vikramante viśeṣataḥ /
paraśoṇitamapyeke dṛṣṭvā mūrcchāṃ vrajanti yat

6.18

taccittasya dṛḍhatvena kātaratvena cāgatam /
duḥkhaduryodhanastasmādbhavedabhibhavedvyathām

6.19

duḥkhe 'pi naiva cittasya prasādaṃ kṣobhayed budhaḥ /
saṃgrāmo hi saha kleśairyuddhe ca sulabhā vyathā

6.20

urasārātighātān ye pratīcchanto jayantyarīn /
te te vijayinaḥ śūrāḥ śeṣāstu mṛtamārakāḥ

6.21

guṇo 'paraśca duḥkhasya yatsaṃvegānmadacyutiḥ /
saṃsāriṣu ca kāruṇyaṃ pāpādbhītirjine spṛhā

6.22

pittādiṣu na me kopo mahāduḥkhakareṣvapi /
sacetaneṣu kiṃ kopaḥ te 'pi pratyayakopitāḥ

6.23

aniṣyamāṇamapyetacchūlamutpadyate yathā /
aniṣyamāṇo 'pi balātkrodha utpadyate tathā

6.24

kupyāmīti na saṃcintya kupyati svecchayā janaḥ /
utpatsya ityabhipretya krodha utpadyate na ca

6.25

ye kecidaparādhāśca pāpāni vividhāni ca /
sarvaṃ tatpratyayabalāt svatantraṃ tu na vidyate

6.26

na ca pratyayasāmagryā janayāmīti cetanā /
na cāpi janitasyāsti janito 'smīti cetanā

6.27

yatpradhānaṃ kilābhīṣṭaṃ yattadātmeti kalpitam /
tadeva hi bhavābhīti na saṃcintyopajāyate

6.28

anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā /
viṣayavyāpṛtatvācca niroddhumapi nehate

6.29

nityo hyacetanaścātmā vyomavat sphuṭamakriyaḥ /
pratyayāntarasaṅge 'pi nirvikārasya kā kriyā

6.30

yaḥ pūrvavat kriyākāle kriyāyāstena kiṃ kṛtam /
tasya kriyeti saṃbandhe katarattannibandhanam

6.31

evaṃ paravaśaṃ sarvaṃ yadvaśaṃ so 'pi cāvaśaḥ /
nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣvevaṃ kva kupyate

6.32

vāraṇāpi na yuktaivaṃ kaḥ kiṃ vārayatīti cet /
yuktā pratītyatā yasmādduḥkhasyoparatirmatā

6.33

tasmādamitraṃ mitraṃ vā dṛṣṭvāpyanyāyakāriṇam /
īdṛśāḥ pratyayā asyetyevaṃ matvā sukhī bhavet

6.34

yadi tu svecchayā siddhiḥ sarveṣāmeva dehinām /
na bhavetkasyacidduḥkhaṃ na duḥkhaṃ kaścidicchati

6.35

pramādādātmanātmānaṃ bādhante kaṇṭakādibhiḥ /
bhaktacchedādibhiḥ kopāddurāpastryādilipsayā

6.36

udbandhanaprapātaiśca viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ /
nighnanti kecidātmānapuṇyācaraṇena ca

6.37

yadaivaṃ kleśavaśyavād ghnantyātmānamapi priyam /
tadaiṣāṃ parakāyeṣu parihāraḥ kathaṃ bhavet

6.38

kleśonmattīkṛteṣveṣu pravṛtteṣvātmaghātane /
na kevalaṃ dayā nāsti krodha utpadyate katham

6.39

yadi svabhāvo bālānāṃ paropadravakāritā /
teṣu kopo na yukto me yathāgnau dahanātmake

6.40

atha doṣo 'yamāgantuḥ sattvāḥ prakṛtipeśalāḥ /
tathāpyayuktastatkopaḥ kaṭudhūme yathāmbare

6.41

mukhyaṃ daṇḍādikaṃ hitvā prerake yadi kupyate /
dveṣeṇa preritaḥ so 'pi dveṣe dveṣo 'stu me varam

6.42

mayāpi pūrvaṃ sattvānāmīdṛśyeva vyathā kṛtā /
tasmānme yuktamevaitatsattvopadravakāriṇaḥ

6.43

tacchastraṃ mama kāyaśca dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam /
tena śastraṃ mayā kāyo gṛhītaḥ kutra kupyate

6.44

gaṇḍo 'yaṃ pratimākāro gṛhīto ghaṭṭanāsahaḥ /
tṛṣṇāndhena mayā tatra vyathāyāṃ kutra kupyate

6.45

duḥkhaṃ necchāmi duḥkhasya hetumicchāmi bāliśaḥ /
svāparādhāgate duḥkhe kasmādanyatra kupyate

6.46

asipatravanaṃ yadvadyathā nārakapakṣiṇaḥ /
matkarmajanitā eva tathedaṃ kutra kupyate

6.47

matkarmacoditā eva jātā mayyapakāriṇaḥ /
yena yāsyanti narakānmayaivāmī hatā nanu

6.48

etānāśritya me pāpaṃ kṣīyate kṣamato bahu /
māmāśritya tu yāntyete narakān dīrghavedanān

6.49

ahamevāpakāryeṣāṃ mamaite copakāriṇaḥ /
kasmādviparyayaṃ kṛtvā khalacetaḥ prakupyasi

6.50

bhavenmamāśayaguṇo na yāmi narakān yadi /
eṣāmatra kimāyātaṃ yadyātmā rakṣito mayā

6.51

atha pratyapakārī syāṃ tathāpyete na rakṣitāḥ /
hīyate cāpi me caryā tasmānnaṣṭāstapasvinaḥ

6.52

mano hantumamūrtatvānna śakyaṃ kenacitkvacit /
śarīrābhiniveśāttu cittaṃ duḥkhena bādhyate

6.53

nyakkāraḥ paruṣaṃ vākyamayaśaścetyayaṃ gaṇaḥ /
kāyaṃ na bādhate tena cetaḥ kasmātprakupyasi

6.54

mayyaprasādo yo 'nyeṣāṃ sa māṃ kiṃ bhakṣayiṣyati /
iha janmāntare vāpi yenāsau me 'nabhīpsitaḥ

6.55

lābhāntarāyakāritvād yadyasau me 'nabhīpsitaḥ /
naṅkṣyatīhaiva me lābhaḥ pāpaṃ tu sthāsyati dhruvam

6.56

varamadyaiva me mṛtyurna mithyājīvitaṃ ciram /
yasmācciramapi sthitvā mṛtyuduḥkhaṃ tadeva me

6.57

svapne varṣaśataṃ saukhyaṃ bhuktvā yaśca vibudhyate /
muhūrtamaparo yaśca sukhī bhūtvā vibudhyate

6.58

nanu (nūnaṃ?) nivartate saukhyaṃ dvayorapi vibuddhayoḥ /
saivopamā mṛtyukāle cirajīvyalpajīvinoḥ

6.59

labdhvāpi ca bahūṃllābhān ciraṃ bhuktvā sukhānyapi /
riktahastaśca nagnaśca yāsyāmi muṣito yathā

6.60

pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca lābhājjīvan karomi cet /
puṇyakṣayaśca pāpaṃ ca lābhārthaṃ krudhyato nanu

6.61

yadarthameva jīvāmi tadeva yadi naśyati /
kiṃ tena jīvitenāpi kevalāśubhakāriṇā

6.62

avarṇavādini dveṣaḥ sattvānnāśayatīti cet /
parāyaśaskare 'pyevaṃ kopaste kiṃ na jāyate

6.63

parāyattāprasādatvādaprasādiṣu te kṣamā /
kleśātpādaparāyatte kṣamā nāvarṇavādini

6.64

pratimāstūpasaddharmanāśakākrośakeṣu ca /
na yujyate mama dveṣo buddhādīnāṃ na hi vyathā

6.65

gurusālohitādīnāṃ priyāṇāṃ cāpakāriṣu /
pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā kopaṃ nivārayet

6.66

cetanācetanakṛtā dehināṃ niyatā vyathā /
sā vyathā cetane dṛṣṭā kṣamasvaināṃ vyathāmataḥ

6.67

mohādeke 'parādhyanti kupyantyanye vimohitāḥ /
brūmaḥ kameṣu nirdoṣaṃ kaṃ vā brūmo 'parādhinam

6.68

kasmādevaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yenaivaṃ bādhyase paraiḥ /
sarve karmaparāyattāḥ ko 'hamatrānyathākṛtau

6.69

evaṃ buddhvā tu puṇyeṣu tathā yatnaṃ karomyaham /
yena sarve bhaviṣyanti maitracittāḥ parasparam

6.70

dahyamāne gṛhe yadvadagnirgatvā gṛhāntaram /
tṛṇādau yatra sajyeta tadākṛṣyāpanīyate

6.71

evaṃ cittaṃ yadāsaṅgāddahyate dveṣavahninā /
tatkṣaṇaṃ tatparityājyaṃ puṇyātmoddāhaśaṅkayā

6.72

māraṇīyaḥ karaṃ chittvā muktaścetkimabhadrakam /
manuṣyaduḥkhairnarakānmuktaścetkimabhadrakam

6.73

yadyetanmātramevādya duḥkhaṃ soḍhuṃ na pāryate /
tannārakavyathāhetuḥ krodhaḥ kasmānna vāryate

6.74

kopārthamevamevāhaṃ narakeṣu sahasraśaḥ /
kārito 'smi na cātmārthaḥ parārtho vā kṛto mayā

6.75

na cedaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ mahārthaṃ ca kariṣyati /
jagadduḥkhahare duḥkhe prītirevātra yujyate

6.76

yadi prītisukhaṃ prāptamanyaiḥ stutvā guṇorjitam /
manastvamapi taṃ stutvā kasmādevaṃ na hṛṣyasi

6.77

idaṃ ca te hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ sukhodayam /
na vāritaṃ ca guṇibhiḥ parāvarjanamuttamam

6.78

tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam /
bhṛtidānādiviraterdṛṣṭādṛṣṭaṃ hataṃ bhavet

6.79

svaguṇe kīrtyamāne ca parasaukhyamapīcchasi /
kīrtyamāne paraguṇe svasaukhyamapi necchasi

6.80

bodhicittaṃ samutpādya sarvasattvasukhecchayā /
svayaṃ labdhasukheṣvadya kasmātsattveṣu kupyasi

6.81

trailokyapūjyaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kila vāñchasi /
satkāramitvaraṃ dṛṣṭvā teṣāṃ kiṃ paridahyase

6.82

puṣṇāti yastvayā poṣyaṃ tubhyameva dadāti saḥ /
kuṭumbajīvinaṃ labdhvā na hṛṣyasi prakupyasi

6.86

sa kiṃ necchasi sattvānāṃ yasteṣāṃ bodhimicchati /
bodhicittaṃ kutastasya yo 'nyasaṃpadi kupyati

6.84

yadi tena na tallabdhaṃ sthitaṃ dānapatergṛhe /
sarvathāpi na tatte 'sti dattādattena tena kim

6.85

kiṃ vārayatu puṇyāni prasannān svaguṇānatha /
labhamāno na gṛhṇātu vada kena na kupyasi

6.86

na kevalaṃ tvamātmānaṃ kṛtapāpaṃ na śocasi /
kṛtapuṇyaiḥ saha spardhāmaparaiḥ kartumicchasi

6.87

jātaṃ cedapriyaṃ śatrostvattuṣṭyā kiṃ punarbhavet /
tvadāśaṃsanamātreṇa na cāheturbhaviṣyati

6.88

atha tvadicchayā siddhaṃ tadduḥkhe kiṃ sukhaṃ tava /
athāpyartho bhavedevamanarthaḥ ko nvataḥ paraḥ

6.89

etaddhi baḍiśaṃ ghoraṃ kleśabāḍiśikārpitam /
yato narakapālāstvāṃ krītvā pakṣyanti kumbhiṣu

6.90

stutiryaśo 'tha satkāro na puṇyāya na cāyuṣe /
na balārthaṃ na cārogye na ca kāyasukhāya me

6.91

etāvāṃśca bhavetsvārtho dhīmataḥ svārthavedinaḥ /
madyadyūtādi sevyaṃ syānmānasaṃ sukhamicchatā

6.92

yaśorthaṃ hārayantyarthamātmānaṃ mārayantyapi /
kimakṣarāṇi bhakṣyāṇi mṛte kasya ca tatsukham

6.93

yathā pāṃśugṛhe bhinne rodityārtaravaṃ śiśuḥ /
tathā stutiyaśohānau svacittaṃ pratibhāti me

6.94

śabdastāvadacittatvāt sa māṃ stautītyasaṃbhavaḥ /
paraḥ kila mayi prīta ityetatprītikāraṇam

6.95

anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā /
tasyaiva tatprītisukhaṃ bhāgo nālpo 'pi me tataḥ

6.96

tatsukhena sukhitvaṃ cetsarvatraiva mamāstu tat /
kasmādanyaprasādena sukhiteṣu na me sukham

6.97

tasmādahaṃ stuto 'smīti prītirātmani jāyate /
tatrāpyevamasaṃbandhāt kevalaṃ śiśuceṣṭitam

6.98

stutyādayaśca me kṣemaṃ saṃvegaṃ nāśayantyamī /
guṇavatsu ca mātsaryaṃ saṃpatkopaṃ ca kurvate

6.99

tasmātstutyādighātāya mama ye pratyupasthitāḥ /
apāyapātarakṣārthaṃ pravṛttā nanu te mama

6.100

muktyarthinaścāyuktaṃ me lābhasatkārabandhanam /
ye mocayanti māṃ bandhāddveṣasteṣu kathaṃ mama

6.101

duḥkhaṃ praveṣṭukāmasya ye kapāṭatvamāgatāḥ /
buddhādhiṣṭhānata iva dveṣasteṣu kathaṃ mama

6.102

puṇyavighnaḥ kṛto 'nenetyatra kopo na yujyate /
kṣāntyā samaṃ tapo nāsti nanvetattadupasthitam

6.103

athāhamātmadoṣeṇa na karomi kṣamāmiha /
mayaivātra kṛto vighnaḥ puṇyahetāvupasthite

6.104

yo hi yena vinā nāsti yasmiṃśca sati vidyate /
sa eva kāraṇaṃ tasya sa kathaṃ vighna ucyate

6.105

na hi kālopapannena dānavighnaḥ kṛto 'rthinā /
na ca pravrājake prāpte pravrajyāvighna ucyate

6.106

sulabhā yācakā loke durlabhāstvapakāriṇaḥ /
yato me 'naparādhasya na kaścidaparādhyati

6.107

aśramopārjitastasmādgṛhe nidhirivotthitaḥ /
bodhicaryāsahāyatvāt spṛhaṇīyo ripurmama

6.108

mayā cānena copāttaṃ tasmādetat kṣamāphalam /
etasmai prathamaṃ deyametatpūrvā kṣamā yataḥ

6.109

kṣamāsiddhyāśayo nāsya tena pūjyo na cedariḥ /
siddhiheturacitto 'pi saddharmaḥ pūjyate katham

6.110

apakārāśayo 'syeti śatruryadi na pūjyate /
anyathā me kathaṃ kṣāntirbhiṣajīva hitodyate

6.111

tadduṣṭāśayamevātaḥ pratītyotpadyate kṣamā /
sa evātaḥ kṣamāhetuḥ pūjyaḥ saddharmavanmayā

6.112

sattvakṣetraṃ jinakṣetramityato muninoditam /
etānārādhya bahavaḥ saṃpatpāraṃ yato gatāḥ

6.113

sattvebhyaśca jinebhyaśca buddhadharmāgame same /
jineṣu gauravaṃ yadvanna sattveṣviti kaḥ kramaḥ

6.114

āśayasya ca māhātmyaṃ na svataḥ kiṃ tu kāryataḥ /
samaṃ ca tena māhātmyaṃ sattvānāṃ tena te samāḥ

6.115

maitryāśayaśca yatpūjyaḥ sattvamāhātmyameva tat /
buddhaprasādādyatpuṇyaṃ buddhamāhātmyameva tat

6.116

buddhadharmāgamāṃśena tasmātsattvā jinaiḥ samāḥ /
na tu buddhaiḥ samāḥ kecidanantāṃśairguṇārṇavaiḥ

6.117

guṇasāraikarāśīnāṃ guṇo 'ṇurapi cetkvacit /
dṛśyate tasya pūjārthaṃ trailokyamapi na kṣamam

6.118

buddhadharmodayāṃśastu śreṣṭhaḥ sattveṣu vidyate /
etadaṃśānurūpyeṇa sattvapūjā kṛtā bhavet

6.119

kiṃ ca niśchadmabandhūnāmaprameyopakāriṇām /
sattvārādhanamutsṛjya niṣkṛtiḥ kā parā bhavet

6.120

bhindanti dehaṃ praviśantyavīciṃ yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt /
mahāpakāriṣvapi tena sarvaṃ kalyāṇamevācaraṇīyameṣu

6.121

svayaṃ mama svāmina eva tāvad yadarthamātmanyapi nirvyapekṣāḥ /
ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsabhāvam

6.122

yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ munīndrāḥ yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum /
tattoṣaṇātsarvamunīndratuṣṭis tatrāpakāre 'pakṛtaṃ munīnām

6.123

ādīptakāyasya yathā samantān na sarvakāmairapi saumanasyam /
sattvavyathāyāmapi tadvadeva na prītyupāyo 'sti dayāmayānām

6.124

tasmānmayā yajjanaduḥkhadena duḥkhaṃ kṛtaṃ sarvamahākṛpāṇām /
tadadya pāpaṃ pratideśayāmi yatkheditāstanmunayaḥ kṣamantām

6.125

ārādhanāyādya tathāgatānāṃ sarvātmanā dāsyamupaimi loke /
kurvantu me mūrghni padaṃ janaughā vighnantu vā tuṣyatu lokanāthaḥ

6.126

ātmīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagattaiḥ / kṛpātmabhirnaiva hi saṃśayo 'sti /
dṛśyanta ete nanu sattvarūpās ta eva nāthāḥ kimanādaro 'tra

6.127

tathāgatārādhanametadeva svārthasya saṃsādhanametadeva /
lokasya duḥkhāpahametadeva tasmānmamāstu vratametadeva

6.128

yathaiko rājapuruṣaḥ pramanthāti mahājanam /
vikartuṃ naiva śaknoti dīrghadarśī mahājanaḥ

6.129

yasmānnaiva sa ekākī tasya rājabalaṃ balam /
tathā na durbalaṃ kaṃcidaparāddhaṃ vimānayet

6.130

yasmānnarakapālāśca kṛpāvantaśca tadbalam /
tasmādārādhayetsattvān bhṛtyaścaṇḍanṛpaṃ yathā

6.131

kupitaḥ kiṃ nṛpaḥ kuryādyena syānnarakavyathā /
yatsattvadaurmanasyena kṛtena hyanubhūyate

6.132

tuṣṭaḥ kiṃ nṛpatirdadyādyadbuddhatvasamaṃ bhavet /
yatsattvasaumanasyena kṛtena hyanubhūyate

6.133

āstāṃ bhaviṣyadbuddhatvaṃ sattvārādhanasaṃbhavam /
ihaiva saubhāgyayaśaḥsausthityaṃ kiṃ na paśyasi

6.134

prāsādikatvamārogyaṃ prāmodyaṃ cirajīvitam /
cakravartisukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran

Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc