Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 6
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ ||
6 kṣāntipāramitā nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ /
sarvametatsucaritaṃ dānaṃ sugatapūjanam /
kṛtaṃ kalpasahasrairyatpratighaḥ pratihanti tat
na ca dveṣasamaṃ pāpaṃ na ca kṣāntisamaṃ tapaḥ /
tasmātkṣāntiṃ prayatnena bhāvayedvividhairnayaiḥ
manaḥ śamaṃ na gṛhṇāti na prītisukhamaśnute /
na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite
pūjayatyarthamānairyān ye 'pi cainaṃ samāśritāḥ /
te 'pyenaṃ hantumicchanti svāminaṃ dveṣadurbhagam
suhṛdo 'pyudvijante 'smād dadāti na ca sevyate /
saṃkṣepānnāsti tatkiṃcit krodhano yena susthitaḥ
evamādīni duḥkhāni karotītyarisaṃjñayā /
yaḥ krodhaṃ hanti nirbandhāt sa sukhīha paratra ca
aniṣṭakaraṇājjātamiṣṭasya ca vighātanāt /
daurmanasyāśanaṃ prāpya dveṣo dṛpto nihanti mām
tasmādvighātayiṣyāmi tasyāśanamahaṃ ripoḥ /
yasmānna madvadhādanyatkṛtyamasyāsti vairiṇaḥ
atyaniṣṭāgamenāpi na kṣobhyā muditā mayā /
daurmanasye 'pi nāstīṣṭaṃ kuśalaṃ tvavahīyate
yadyastyeva pratīkāro daurmanasyena tatra kim /
atha nāsti pratīkāro daurmanasyena tatra kim
duḥkhaṃ nyakkārapāruṣyamayaśaścetyanīpsitam /
priyāṇāmātmano vāpi śatroścaitadviparyayāt
kathaṃcillabhyate saukhyaṃ duḥkhaṃ sthitamayatnataḥ /
duḥkhenaiva ca niḥsāraḥ cetastasmād dṛḍhībhava
durgāputrakakarṇāṭā dāhacchedādivedanām /
vṛthā sahante muktyarthamahaṃ kasmāttu kātaraḥ
na kiṃcidasti tadvastu yadabhyāsasya duṣkaram /
tasmānmṛduvyathābhyāsāt soḍhavyāpi mahāvyathā
uddaṃśadaṃśamaśakakṣutpipāsādivedanām /
mahatkaṇḍvādiduḥkhaṃ ca kimanarthaṃ na paśyasi
śītoṣṇavṛṣṭivātādhvavyādhibandhanatāḍanaiḥ /
saukumāryaṃ na kartavyamanyathā vardhate vyathā
kecitsvaśoṇitaṃ dṛṣṭvā vikramante viśeṣataḥ /
paraśoṇitamapyeke dṛṣṭvā mūrcchāṃ vrajanti yat
taccittasya dṛḍhatvena kātaratvena cāgatam /
duḥkhaduryodhanastasmādbhavedabhibhavedvyathām
duḥkhe 'pi naiva cittasya prasādaṃ kṣobhayed budhaḥ /
saṃgrāmo hi saha kleśairyuddhe ca sulabhā vyathā
urasārātighātān ye pratīcchanto jayantyarīn /
te te vijayinaḥ śūrāḥ śeṣāstu mṛtamārakāḥ
guṇo 'paraśca duḥkhasya yatsaṃvegānmadacyutiḥ /
saṃsāriṣu ca kāruṇyaṃ pāpādbhītirjine spṛhā
pittādiṣu na me kopo mahāduḥkhakareṣvapi /
sacetaneṣu kiṃ kopaḥ te 'pi pratyayakopitāḥ
aniṣyamāṇamapyetacchūlamutpadyate yathā /
aniṣyamāṇo 'pi balātkrodha utpadyate tathā
kupyāmīti na saṃcintya kupyati svecchayā janaḥ /
utpatsya ityabhipretya krodha utpadyate na ca
ye kecidaparādhāśca pāpāni vividhāni ca /
sarvaṃ tatpratyayabalāt svatantraṃ tu na vidyate
na ca pratyayasāmagryā janayāmīti cetanā /
na cāpi janitasyāsti janito 'smīti cetanā
yatpradhānaṃ kilābhīṣṭaṃ yattadātmeti kalpitam /
tadeva hi bhavābhīti na saṃcintyopajāyate
anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā /
viṣayavyāpṛtatvācca niroddhumapi nehate
nityo hyacetanaścātmā vyomavat sphuṭamakriyaḥ /
pratyayāntarasaṅge 'pi nirvikārasya kā kriyā
yaḥ pūrvavat kriyākāle kriyāyāstena kiṃ kṛtam /
tasya kriyeti saṃbandhe katarattannibandhanam
evaṃ paravaśaṃ sarvaṃ yadvaśaṃ so 'pi cāvaśaḥ /
nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣvevaṃ kva kupyate
vāraṇāpi na yuktaivaṃ kaḥ kiṃ vārayatīti cet /
yuktā pratītyatā yasmādduḥkhasyoparatirmatā
tasmādamitraṃ mitraṃ vā dṛṣṭvāpyanyāyakāriṇam /
īdṛśāḥ pratyayā asyetyevaṃ matvā sukhī bhavet
yadi tu svecchayā siddhiḥ sarveṣāmeva dehinām /
na bhavetkasyacidduḥkhaṃ na duḥkhaṃ kaścidicchati
pramādādātmanātmānaṃ bādhante kaṇṭakādibhiḥ /
bhaktacchedādibhiḥ kopāddurāpastryādilipsayā
udbandhanaprapātaiśca viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ /
nighnanti kecidātmānapuṇyācaraṇena ca
yadaivaṃ kleśavaśyavād ghnantyātmānamapi priyam /
tadaiṣāṃ parakāyeṣu parihāraḥ kathaṃ bhavet
kleśonmattīkṛteṣveṣu pravṛtteṣvātmaghātane /
na kevalaṃ dayā nāsti krodha utpadyate katham
yadi svabhāvo bālānāṃ paropadravakāritā /
teṣu kopo na yukto me yathāgnau dahanātmake
atha doṣo 'yamāgantuḥ sattvāḥ prakṛtipeśalāḥ /
tathāpyayuktastatkopaḥ kaṭudhūme yathāmbare
mukhyaṃ daṇḍādikaṃ hitvā prerake yadi kupyate /
dveṣeṇa preritaḥ so 'pi dveṣe dveṣo 'stu me varam
mayāpi pūrvaṃ sattvānāmīdṛśyeva vyathā kṛtā /
tasmānme yuktamevaitatsattvopadravakāriṇaḥ
tacchastraṃ mama kāyaśca dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam /
tena śastraṃ mayā kāyo gṛhītaḥ kutra kupyate
gaṇḍo 'yaṃ pratimākāro gṛhīto ghaṭṭanāsahaḥ /
tṛṣṇāndhena mayā tatra vyathāyāṃ kutra kupyate
duḥkhaṃ necchāmi duḥkhasya hetumicchāmi bāliśaḥ /
svāparādhāgate duḥkhe kasmādanyatra kupyate
asipatravanaṃ yadvadyathā nārakapakṣiṇaḥ /
matkarmajanitā eva tathedaṃ kutra kupyate
matkarmacoditā eva jātā mayyapakāriṇaḥ /
yena yāsyanti narakānmayaivāmī hatā nanu
etānāśritya me pāpaṃ kṣīyate kṣamato bahu /
māmāśritya tu yāntyete narakān dīrghavedanān
ahamevāpakāryeṣāṃ mamaite copakāriṇaḥ /
kasmādviparyayaṃ kṛtvā khalacetaḥ prakupyasi
bhavenmamāśayaguṇo na yāmi narakān yadi /
eṣāmatra kimāyātaṃ yadyātmā rakṣito mayā
atha pratyapakārī syāṃ tathāpyete na rakṣitāḥ /
hīyate cāpi me caryā tasmānnaṣṭāstapasvinaḥ
mano hantumamūrtatvānna śakyaṃ kenacitkvacit /
śarīrābhiniveśāttu cittaṃ duḥkhena bādhyate
nyakkāraḥ paruṣaṃ vākyamayaśaścetyayaṃ gaṇaḥ /
kāyaṃ na bādhate tena cetaḥ kasmātprakupyasi
mayyaprasādo yo 'nyeṣāṃ sa māṃ kiṃ bhakṣayiṣyati /
iha janmāntare vāpi yenāsau me 'nabhīpsitaḥ
lābhāntarāyakāritvād yadyasau me 'nabhīpsitaḥ /
naṅkṣyatīhaiva me lābhaḥ pāpaṃ tu sthāsyati dhruvam
varamadyaiva me mṛtyurna mithyājīvitaṃ ciram /
yasmācciramapi sthitvā mṛtyuduḥkhaṃ tadeva me
svapne varṣaśataṃ saukhyaṃ bhuktvā yaśca vibudhyate /
muhūrtamaparo yaśca sukhī bhūtvā vibudhyate
nanu (nūnaṃ?) nivartate saukhyaṃ dvayorapi vibuddhayoḥ /
saivopamā mṛtyukāle cirajīvyalpajīvinoḥ
labdhvāpi ca bahūṃllābhān ciraṃ bhuktvā sukhānyapi /
riktahastaśca nagnaśca yāsyāmi muṣito yathā
pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca lābhājjīvan karomi cet /
puṇyakṣayaśca pāpaṃ ca lābhārthaṃ krudhyato nanu
yadarthameva jīvāmi tadeva yadi naśyati /
kiṃ tena jīvitenāpi kevalāśubhakāriṇā
avarṇavādini dveṣaḥ sattvānnāśayatīti cet /
parāyaśaskare 'pyevaṃ kopaste kiṃ na jāyate
parāyattāprasādatvādaprasādiṣu te kṣamā /
kleśātpādaparāyatte kṣamā nāvarṇavādini
pratimāstūpasaddharmanāśakākrośakeṣu ca /
na yujyate mama dveṣo buddhādīnāṃ na hi vyathā
gurusālohitādīnāṃ priyāṇāṃ cāpakāriṣu /
pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā kopaṃ nivārayet
cetanācetanakṛtā dehināṃ niyatā vyathā /
sā vyathā cetane dṛṣṭā kṣamasvaināṃ vyathāmataḥ
mohādeke 'parādhyanti kupyantyanye vimohitāḥ /
brūmaḥ kameṣu nirdoṣaṃ kaṃ vā brūmo 'parādhinam
kasmādevaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yenaivaṃ bādhyase paraiḥ /
sarve karmaparāyattāḥ ko 'hamatrānyathākṛtau
evaṃ buddhvā tu puṇyeṣu tathā yatnaṃ karomyaham /
yena sarve bhaviṣyanti maitracittāḥ parasparam
dahyamāne gṛhe yadvadagnirgatvā gṛhāntaram /
tṛṇādau yatra sajyeta tadākṛṣyāpanīyate
evaṃ cittaṃ yadāsaṅgāddahyate dveṣavahninā /
tatkṣaṇaṃ tatparityājyaṃ puṇyātmoddāhaśaṅkayā
māraṇīyaḥ karaṃ chittvā muktaścetkimabhadrakam /
manuṣyaduḥkhairnarakānmuktaścetkimabhadrakam
yadyetanmātramevādya duḥkhaṃ soḍhuṃ na pāryate /
tannārakavyathāhetuḥ krodhaḥ kasmānna vāryate
kopārthamevamevāhaṃ narakeṣu sahasraśaḥ /
kārito 'smi na cātmārthaḥ parārtho vā kṛto mayā
na cedaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ mahārthaṃ ca kariṣyati /
jagadduḥkhahare duḥkhe prītirevātra yujyate
yadi prītisukhaṃ prāptamanyaiḥ stutvā guṇorjitam /
manastvamapi taṃ stutvā kasmādevaṃ na hṛṣyasi
idaṃ ca te hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ sukhodayam /
na vāritaṃ ca guṇibhiḥ parāvarjanamuttamam
tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam /
bhṛtidānādiviraterdṛṣṭādṛṣṭaṃ hataṃ bhavet
svaguṇe kīrtyamāne ca parasaukhyamapīcchasi /
kīrtyamāne paraguṇe svasaukhyamapi necchasi
bodhicittaṃ samutpādya sarvasattvasukhecchayā /
svayaṃ labdhasukheṣvadya kasmātsattveṣu kupyasi
trailokyapūjyaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kila vāñchasi /
satkāramitvaraṃ dṛṣṭvā teṣāṃ kiṃ paridahyase
puṣṇāti yastvayā poṣyaṃ tubhyameva dadāti saḥ /
kuṭumbajīvinaṃ labdhvā na hṛṣyasi prakupyasi
sa kiṃ necchasi sattvānāṃ yasteṣāṃ bodhimicchati /
bodhicittaṃ kutastasya yo 'nyasaṃpadi kupyati
yadi tena na tallabdhaṃ sthitaṃ dānapatergṛhe /
sarvathāpi na tatte 'sti dattādattena tena kim
kiṃ vārayatu puṇyāni prasannān svaguṇānatha /
labhamāno na gṛhṇātu vada kena na kupyasi
na kevalaṃ tvamātmānaṃ kṛtapāpaṃ na śocasi /
kṛtapuṇyaiḥ saha spardhāmaparaiḥ kartumicchasi
jātaṃ cedapriyaṃ śatrostvattuṣṭyā kiṃ punarbhavet /
tvadāśaṃsanamātreṇa na cāheturbhaviṣyati
atha tvadicchayā siddhaṃ tadduḥkhe kiṃ sukhaṃ tava /
athāpyartho bhavedevamanarthaḥ ko nvataḥ paraḥ
etaddhi baḍiśaṃ ghoraṃ kleśabāḍiśikārpitam /
yato narakapālāstvāṃ krītvā pakṣyanti kumbhiṣu
stutiryaśo 'tha satkāro na puṇyāya na cāyuṣe /
na balārthaṃ na cārogye na ca kāyasukhāya me
etāvāṃśca bhavetsvārtho dhīmataḥ svārthavedinaḥ /
madyadyūtādi sevyaṃ syānmānasaṃ sukhamicchatā
yaśorthaṃ hārayantyarthamātmānaṃ mārayantyapi /
kimakṣarāṇi bhakṣyāṇi mṛte kasya ca tatsukham
yathā pāṃśugṛhe bhinne rodityārtaravaṃ śiśuḥ /
tathā stutiyaśohānau svacittaṃ pratibhāti me
śabdastāvadacittatvāt sa māṃ stautītyasaṃbhavaḥ /
paraḥ kila mayi prīta ityetatprītikāraṇam
anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā /
tasyaiva tatprītisukhaṃ bhāgo nālpo 'pi me tataḥ
tatsukhena sukhitvaṃ cetsarvatraiva mamāstu tat /
kasmādanyaprasādena sukhiteṣu na me sukham
tasmādahaṃ stuto 'smīti prītirātmani jāyate /
tatrāpyevamasaṃbandhāt kevalaṃ śiśuceṣṭitam
stutyādayaśca me kṣemaṃ saṃvegaṃ nāśayantyamī /
guṇavatsu ca mātsaryaṃ saṃpatkopaṃ ca kurvate
tasmātstutyādighātāya mama ye pratyupasthitāḥ /
apāyapātarakṣārthaṃ pravṛttā nanu te mama
muktyarthinaścāyuktaṃ me lābhasatkārabandhanam /
ye mocayanti māṃ bandhāddveṣasteṣu kathaṃ mama
duḥkhaṃ praveṣṭukāmasya ye kapāṭatvamāgatāḥ /
buddhādhiṣṭhānata iva dveṣasteṣu kathaṃ mama
puṇyavighnaḥ kṛto 'nenetyatra kopo na yujyate /
kṣāntyā samaṃ tapo nāsti nanvetattadupasthitam
athāhamātmadoṣeṇa na karomi kṣamāmiha /
mayaivātra kṛto vighnaḥ puṇyahetāvupasthite
yo hi yena vinā nāsti yasmiṃśca sati vidyate /
sa eva kāraṇaṃ tasya sa kathaṃ vighna ucyate
na hi kālopapannena dānavighnaḥ kṛto 'rthinā /
na ca pravrājake prāpte pravrajyāvighna ucyate
sulabhā yācakā loke durlabhāstvapakāriṇaḥ /
yato me 'naparādhasya na kaścidaparādhyati
aśramopārjitastasmādgṛhe nidhirivotthitaḥ /
bodhicaryāsahāyatvāt spṛhaṇīyo ripurmama
mayā cānena copāttaṃ tasmādetat kṣamāphalam /
etasmai prathamaṃ deyametatpūrvā kṣamā yataḥ
kṣamāsiddhyāśayo nāsya tena pūjyo na cedariḥ /
siddhiheturacitto 'pi saddharmaḥ pūjyate katham
apakārāśayo 'syeti śatruryadi na pūjyate /
anyathā me kathaṃ kṣāntirbhiṣajīva hitodyate
tadduṣṭāśayamevātaḥ pratītyotpadyate kṣamā /
sa evātaḥ kṣamāhetuḥ pūjyaḥ saddharmavanmayā
sattvakṣetraṃ jinakṣetramityato muninoditam /
etānārādhya bahavaḥ saṃpatpāraṃ yato gatāḥ
sattvebhyaśca jinebhyaśca buddhadharmāgame same /
jineṣu gauravaṃ yadvanna sattveṣviti kaḥ kramaḥ
āśayasya ca māhātmyaṃ na svataḥ kiṃ tu kāryataḥ /
samaṃ ca tena māhātmyaṃ sattvānāṃ tena te samāḥ
maitryāśayaśca yatpūjyaḥ sattvamāhātmyameva tat /
buddhaprasādādyatpuṇyaṃ buddhamāhātmyameva tat
buddhadharmāgamāṃśena tasmātsattvā jinaiḥ samāḥ /
na tu buddhaiḥ samāḥ kecidanantāṃśairguṇārṇavaiḥ
guṇasāraikarāśīnāṃ guṇo 'ṇurapi cetkvacit /
dṛśyate tasya pūjārthaṃ trailokyamapi na kṣamam
buddhadharmodayāṃśastu śreṣṭhaḥ sattveṣu vidyate /
etadaṃśānurūpyeṇa sattvapūjā kṛtā bhavet
kiṃ ca niśchadmabandhūnāmaprameyopakāriṇām /
sattvārādhanamutsṛjya niṣkṛtiḥ kā parā bhavet
bhindanti dehaṃ praviśantyavīciṃ yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt /
mahāpakāriṣvapi tena sarvaṃ kalyāṇamevācaraṇīyameṣu
svayaṃ mama svāmina eva tāvad yadarthamātmanyapi nirvyapekṣāḥ /
ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsabhāvam
yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ munīndrāḥ yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum /
tattoṣaṇātsarvamunīndratuṣṭis tatrāpakāre 'pakṛtaṃ munīnām
ādīptakāyasya yathā samantān na sarvakāmairapi saumanasyam /
sattvavyathāyāmapi tadvadeva na prītyupāyo 'sti dayāmayānām
tasmānmayā yajjanaduḥkhadena duḥkhaṃ kṛtaṃ sarvamahākṛpāṇām /
tadadya pāpaṃ pratideśayāmi yatkheditāstanmunayaḥ kṣamantām
ārādhanāyādya tathāgatānāṃ sarvātmanā dāsyamupaimi loke /
kurvantu me mūrghni padaṃ janaughā vighnantu vā tuṣyatu lokanāthaḥ
ātmīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagattaiḥ / kṛpātmabhirnaiva hi saṃśayo 'sti /
dṛśyanta ete nanu sattvarūpās ta eva nāthāḥ kimanādaro 'tra
tathāgatārādhanametadeva svārthasya saṃsādhanametadeva /
lokasya duḥkhāpahametadeva tasmānmamāstu vratametadeva
yathaiko rājapuruṣaḥ pramanthāti mahājanam /
vikartuṃ naiva śaknoti dīrghadarśī mahājanaḥ
yasmānnaiva sa ekākī tasya rājabalaṃ balam /
tathā na durbalaṃ kaṃcidaparāddhaṃ vimānayet
yasmānnarakapālāśca kṛpāvantaśca tadbalam /
tasmādārādhayetsattvān bhṛtyaścaṇḍanṛpaṃ yathā
kupitaḥ kiṃ nṛpaḥ kuryādyena syānnarakavyathā /
yatsattvadaurmanasyena kṛtena hyanubhūyate
tuṣṭaḥ kiṃ nṛpatirdadyādyadbuddhatvasamaṃ bhavet /
yatsattvasaumanasyena kṛtena hyanubhūyate
āstāṃ bhaviṣyadbuddhatvaṃ sattvārādhanasaṃbhavam /
ihaiva saubhāgyayaśaḥsausthityaṃ kiṃ na paśyasi
prāsādikatvamārogyaṃ prāmodyaṃ cirajīvitam /
cakravartisukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran
Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0