Bodhicaryāvatāra (another edition) · Chapter 8
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ ||
8 Dhyānapāramitā nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ /
vardhayitvaivamutsāhaṃ samādhau sthāpayenmanaḥ /
vikṣiptacittastu naraḥ kleśadaṃṣṭrāntare sthitaḥ
kāyacittavivekena vikṣepasya na saṃbhavaḥ /
tasmāllokaṃ parityajya vitarkān parivarjayet
snehānna tyajyate loko lābhādiṣu ca tṛṣṇayā /
tasmādetatparityāge vidvānevaṃ vibhāvayet
śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ kurute kleśavināśamityavetya /
śamathaḥ prathamaṃ gaveṣaṇīyaḥ sa ca loke nirapekṣayābhiratyā
kasyānityeṣvanityasya sneho bhavitumarhati /
yena janmasahasrāṇi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ
apaśyannaratiṃ yāti samādhau na ca tiṣṭhati /
na ca tṛpyati dṛṣṭvāpi pūrvavadbādhyate tṛṣā
na paśyati yathābhūtaṃ saṃvegādavahīyate /
dahyate tena śokena priyasaṃgamakāṅkṣayā
taccintayā mudhā yāti hrasvamāyurmuhurmuhuḥ /
aśāśvatena dharmeṇa dharmo bhraśyati śāśvataḥ
bālaiḥ sabhāgacarito niyataṃ yāti durgatim /
neṣyate viṣabhāgaśca kiṃ prāptaṃ bālasaṃgamāt
kṣaṇādbhavanti suhṛdo bhavanti ripavaḥ kṣaṇāt /
toṣasthāne prakupyanti durārādhāḥ pṛthagjanāḥ
hitamuktāḥ prakupyanti vārayanti ca māṃ hitāt /
atha na śrūyate teṣāṃ kupitā yānti durgatim
īrṣyotkṛṣṭātsamāddvandvo hīnānmānaḥ stutermadaḥ /
avarṇātpratighaśceti kadā bālāddhitaṃ bhavet
ātmotkarṣaḥ parāvarṇaḥ saṃsāraratisaṃkathā /
ityādyavaśyamaśubhaṃ kiṃcidbālasya bālataḥ
evaṃ tasyāpi tatsaṅgāttenānarthasamāgamaḥ /
ekākī vihariṣyāmi sukhamakliṣṭamānasaḥ
bālāddūraṃ palāyeta prāptamārādhayetpriyaiḥ /
na saṃstavānubandhena kiṃ tūdāsīnasādhuvat
dharmārthamātramādāya bhṛṅgavat kusumānmadhu /
apūrva iva sarvatra vihariṣyāmyasaṃstutaḥ
lābhī ca satkṛtaścāhamicchanti bahavaśca mām /
iti martyasya saṃprāptānmaraṇājjāyate bhayam
yatra yatra ratiṃ yāti manaḥ sukhavimohitam /
tattatsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhati
tasmātprājño na tāmicchedicchāto jāyate bhayam /
svayameva ca yātyetaddhairyaṃ kṛtvā pratīkṣatām
bahavo lābhino 'bhūvan bahavaśca yaśasvinaḥ /
saha lābhayaśobhiste na jñātāḥ kva gatā iti
māmevānye jugupsanti kiṃ prahṛṣyāmyahaṃ stutaḥ /
māmevānye praśaṃsanti kiṃ viṣīdāmi ninditaḥ
nānādhimuktikāḥ sattvā jinairapi na toṣitāḥ /
kiṃ punarmādṛśairajñaistasmātkiṃ lokacintayā
nindantyalābhinaṃ sattvamavadhyāyanti lābhinam /
prakṛtyā duḥkhasaṃvāsaiḥ kathaṃ tairjāyate ratiḥ
na bālaḥ kasyacinmitramiti coktaṃ tathāgataiḥ /
na svārthena vinā prītiryasmādbālasya jāyate
svārthadvāreṇa yā prītirātmārthaṃ prītireva sā /
dravyanāśe yathodvegaḥ sukhahānikṛto hi saḥ
nāvadhyāyanti taravo na cārādhyāḥ prayatnataḥ
kadā taiḥ sukhasaṃvāsaiḥ saha vāso bhavenmama
śūnyadevakule sthitvā vṛkṣamūle guhāsu vā /
kadānapekṣo yāsyāmi pṛṣṭhato 'navalokayan
amameṣu pradeśeṣu vistīrṇeṣu svabhāvataḥ /
svacchandacāryanilayo vihariṣyāmyahaṃ kadā
mṛtpātramātravibhavaścaurāsaṃbhogacīvaraḥ /
nirbhayo vihariṣyāmi kadā kāyamagopayan
kāyabhūmiṃ nijāṃ gatvā kaṅkālairaparaiḥ saha /
svakāyaṃ tulayiṣyāmi kadā śatanadharmiṇam
ayameva hi kāyo me evaṃ pūtirbhaviṣyati /
śṛgālā api yadgandhānnopasarpeyurantikam
asyaikasyāpi kāyasya sahajā asthikhaṇḍakāḥ /
pṛthak pṛthaggamiṣyanti kimutānyaḥ priyo janaḥ
eka utpadyate janturmriyate caika eva hi /
nānyasya tadvyathābhāgaḥ kiṃ priyairvighnakārakaiḥ
adhvānaṃ pratipannasya yathāvāsaparigrahaḥ /
tathā bhavādhvagasyāpi janmāvāsaparigrahaḥ
caturbhiḥ puruṣairyāvatsa na nirdhāryate tataḥ /
āśocyamāno lokena tāvadeva vanaṃ vrajet
asaṃstavāvirodhābhyāmeka eva śarīrakaḥ /
purvameva mṛto loke mriyamāṇo na śocati
na cāntikacarāḥ kecicchocantaḥ kurvate vyathām /
buddhādyanusmṛtiṃ cāsya vikṣipanti na kecana
tasmādekākitā ramyā nirāyāsā śivodayā /
sarvavikṣepaśamanī sevitavyā mayā sadā
sarvānyacintānirmuktaḥ svacittaikāgramānasaḥ /
samādhānāya cittasya prayatiṣye damāya ca
kāmā hyanarthajanakā iha loke paratra ca /
iha bandhavadhocchedairnarakādau paratra ca
yadarthaṃ dūtadūtīnāṃ kṛtāñjaliranekadhā /
na ca pāpamakīrtirvā yadarthaṃ gaṇitā purā
prakṣiptaśca bhaye 'pyātmā draviṇaṃ ca vyayīkṛtam /
yānyeva ca pariṣvajya babhūvottamanirvṛtiḥ
tānyevāsthīni nānyāni svādhīnānyamamāni ca /
prakāmaṃ saṃpariṣvajya kiṃ na gacchasi nirvṛtim
unnāmyamānaṃ yatnādyannīyamānamadho hriyā /
purā dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā mukhaṃ jālikayāvṛtam
tanmukhaṃ tvatparikleśamasahadbhirivādhunā /
gṛdhrairvyaktīkṛtaṃ paśya kimidānīṃ palāyase
paracakṣurnipātebhyo 'pyāsīdyatparirakṣitam /
tadadya bhakṣitaṃ yāvat kimīrṣyālo na rakṣasi
māṃsocchrayamimaṃ dṛṣṭvā gṛdhrairanyaiśca bhakṣitam /
āhāraḥ pūjyate 'nyeṣāṃ srakcandanavibhūṣaṇaiḥ
niścalādapi te trāsaḥ kaṅkālādevamīkṣitāt /
vetāleneva kenāpi cālyamānādbhayaṃ na kim
ekasmādaśanādeṣāṃ lālāmedhyaṃ ca jāyate /
tatrāmedhyamaniṣṭaṃ te lālāpānaṃ kathaṃ priyam
tūlagarbhairmṛdusparśai ramante nopadhānakaiḥ /
durgandhaṃ na sravantīti kāmino 'medhyamohitāḥ
yatra cchanne 'pyayaṃ rāgastadacchannaṃ kimapriyam /
na cetprayojanaṃ tena kasmācchannaṃ vimṛdyate
yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase 'param /
māṃsakardamasaṃliptaṃ snāyubaddhāsthipañjaram
svameva bahvamedhyaṃ te tenaiva dhṛtimācara /
amedhyabhastrāmaparāṃ gūthaghasmara vismara
māṃsapriyo 'hamasyeti draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi /
acetanaṃ svabhāvena māṃsaṃ tvaṃ kathamicchasi
yadicchasi na taccittaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate /
yacca śakyaṃ na tadvetti kiṃ tadāliṅgase mudhā
nāmedhyamayamanyasya kāyaṃ vetsītyanadbhutam /
svāmedhyamayameva tvaṃ taṃ nāvaiṣīti vismayaḥ
vighanārkāṃśuvikacaṃ muktvā taruṇapaṅkajam /
amedhyaśauṇḍacittasya kā ratirgūthapañjare
mṛdādyamedhyaliptatvādyadi na spraṣṭumicchasi /
yatastannirgataṃ kāyāttaṃ spraṣṭuṃ kathamicchasi
yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase param /
amedhyakṣetrasaṃbhūtaṃ tadbījaṃ tena vardhitam
amedhyabhavamalpatvānna vāñchasyaśuciṃ kṛmim /
bahvamedhyamayaṃ kāyamamedhyajamapīcchasi
na kevalamamedhyatvamātmīyaṃ na jugupsasi /
amedhyabhāṇḍānaparān gūthaghasmara vāñchasi
karpūrādiṣu hṛdyeṣu śālyannavyañjaneṣu vā /
mukhakṣiptavisṛṣṭeṣu bhūmirapyaśucirmatā
yadi pratyakṣamapyetadamedhyaṃ nādhimucyase /
śmaśāne patitān ghorān kāyān paśyāparānapi
carmaṇyutpāṭite yasmādbhayamutpadyate mahat /
kathaṃ jñātvāpi tatraiva punarutpadyate ratiḥ
kāye nyasto 'pyasau gandhaścandanādeva nānyataḥ /
anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyase
yadi svabhāvadaurgandhyādrāgo nātra śivaṃ nanu /
kimanartharucirlokastaṃ gandhenānulimpati
kāyasyātra kimāyātaṃ sugandhi yadi candanam /
anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate
yadi keśanakhairdīrghairdantaiḥ samalapāṇḍuraiḥ /
malapaṅkadharo nagnaḥ kāyaḥ prakṛtibhīṣaṇaḥ
sa kiṃ saṃskriyate yatnādātmaghātāya śastravat /
ātmavyāmohanodyuktairunmattairākulā mahī
kaṅkālān katiciddṛṣṭvā śmaśāne kila te ghṛṇā /
grāmaśmaśāne ramase calatkaṅkālasaṃkule
evaṃ cāmedhyamapyetadvinā mūlyaṃ na labhyate /
tadarthamarjanāyāso narakādiṣu ca vyathā
śiśornārjanasāmarthyaṃ kenāsau yauvane sukhī /
yātyarjanena tāruṇyaṃ vṛddhaḥ kāmaiḥ karoti kim
keciddināntavyāpāraiḥ pariśrāntāḥ kukāminaḥ /
gṛhamāgatya sāyāhne śerate sma mṛtā iva
daṇḍayātrābhirapare pravāsakleśaduḥkhitāḥ /
vatsararaipi nekṣante putradārāṃstadarthinaḥ
yadarthameva vikrīta ātmā kāmavimohitaiḥ /
tanna prāptaṃ mudhaivāyurnītaṃ tu parakarmaṇā
vikrītasvātmabhāvānāṃ sadā preṣaṇakāriṇām /
prasūyante striyo 'nyeṣāmaṭavīviṭapādiṣu
raṇaṃ jīvitasaṃdehaṃ viśanti kila jīvitum /
mānārthaṃ dāsatāṃ yānti mūḍhāḥ kāmaviḍambitāḥ
chidyante kāminaḥ kecidanye śūlasamarpitāḥ /
dṛśyante dahyamānāśca hanyamānāśca śaktibhiḥ
arjanarakṣaṇanāśaviṣādair arthamanarthamanantamavehi /
vyagratayā dhanasaktamatīnāṃ nāvasaro bhavaduḥkhavimukteḥ
evamādīnavo bhūyānalpāsvādastu kāminām /
śakaṭaṃ vahato yadvatpaśorghāsalavagrahaḥ
tasyāsvādalavasyārthe yaḥ paśorapyadurlabhaḥ /
hatā daivahateneyaṃ kṣaṇasaṃpatsudurlabhā
avaśyaṃ ganturalpasya narakādiprapātinaḥ /
kāyasyārthe kṛto yo 'yaṃ sarvakālaṃ pariśramaḥ
tataḥ koṭiśatenāpi śramabhāgena buddhatā /
caryāduḥkhānmahadduḥkhaṃ sā ca bodhirna kāminām
na śastraṃ na viṣaṃ nāgnirna prapāto na vairiṇaḥ /
kāmānāmupamāṃ yānti narakādivyathāsmṛteḥ
evamudvijya kāmebhyo viveke janayedratim /
kalahāyāsaśūnyāsu śāntāsu vanabhūmiṣu
dhanyaiḥ śaśāṅkakaracandanaśītaleṣu ramyeṣu harmyavipuleṣu śilātaleṣu /
niḥśabdasaumyavanamārutavījyamānaiḥ caṃkramyate parahitāya vicintyate ca
vihṛtya yatra kvacidiṣṭakālaṃ śūnyālaye vṛkṣatale guhāsu /
parigraharakṣaṇakhedamuktaḥ caratyapekṣāvirato yatheṣṭam
svacchandacāryanilayaḥ pratibaddho na kasyacit /
yatsaṃtoṣasukhaṃ bhuṅkte tadindrasyāpi durlabham
evamādibhirākārairvivekaguṇabhāvanāt /
upaśāntavitarkaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet
parātmasamatāmādau bhāvayedevamādarāt /
samaduḥkhasukhāḥ sarve pālanīyā mayātmavat
hastādibhedena bahuprakāraḥ kāyo yathaikaḥ paripālanīyaḥ /
tathā jagadbhinnamabhinnaduḥkhasukhātmakaṃ sarvamidaṃ tathaiva
yadyapyanyeṣu deheṣu madduḥkhaṃ na prabādhate /
tathāpi tadduḥkhameva mamātmasnehaduḥsaham
tathā yadyapyasaṃvedyamanyadduḥkhaṃ mayātmanā /
tathāpi tasya tadduḥkhamātmasnehena duḥsaham
mayānyaduḥkhaṃ hantavyaṃ duḥkhatvādātmaduḥkhavat /
anugrāhyā mayānye 'pi sattvatvādātmasattvavat
yadā mama pareṣāṃ ca tulyameva sukhaṃ priyam /
tadātmanaḥ ko viśeṣo yenātraiva sukhodyamaḥ
yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam /
tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram
tadduḥkhena na me bādhetyato yadi na rakṣyate /
nāgāmikāyaduḥkhānme bādhā tatkena rakṣyate
ahameva tadāpīti mithyeyaṃ parikalpanā /
anya eva mṛto yasmādanya eva prajāyate
yadi tasyaiva yadduḥkhaṃ rakṣyaṃ tasyaiva tanmatam /
pādaduḥkhaṃ na hastasya kasmāttattena rakṣyate
ayuktamapi cedetadahaṃkārātpravartate /
tadayuktaṃ nivartyaṃ tatsvamanyacca yathābalam
saṃtānaḥ samudāyaśca paṅktisenādivanmṛṣā /
yasya duḥkhaṃ sa nāstyasmātkasya tatsvaṃ bhaviṣyati
asvāmikāni duḥkhāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ /
duḥkhatvādeva vāryāṇi niyamastatra kiṃkṛtaḥ
duḥkhaṃ kasmānnivāryaṃ cetsarveṣāmavivādataḥ /
vāryaṃ cetsarvamapyevaṃ na cedātmāpi sattvavat
kṛpayā bahu duḥkhaṃ cetkasmādutpadyate balāt /
jagadduḥkhaṃ nirūpyedaṃ kṛpāduḥkhaṃ kathaṃ bahu
bahūnāmekaduḥkhena yadi duḥkhaṃ vigacchati /
utpādyameva tadduḥkhaṃ sadayena parātmanoḥ
ataḥ supuṣpacandreṇa jānatāpi nṛpāpadam /
ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt
evaṃ bhāvitasaṃtānāḥ paraduḥkhasamapriyāḥ /
avīcimavagāhante haṃsāḥ padmavanaṃ yathā
mucyamāneṣu sattveṣu ye te prāmodyasāgarāḥ /
taireva nanu paryāptaṃ mokṣeṇārasikena kim
ataḥ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ /
na vipākaphalākāṅkṣā parārthaikāntatṛṣṇayā
tasmādyathāntaśo 'varṇādātmānaṃ gopayāmyaham /
rakṣācittaṃ dayācittaṃ karomyevaṃ pareṣvapi
abhyāsādanyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu /
bhavatyahamiti jñānamasatyapi hi vastuni
tathā kāyo 'nyadīyo 'pi kimātmeti na gṛhyate /
paratvaṃ tu svakāyasya sthitameva na duṣkaram
jñātvā sadoṣamātmānaṃ parānapi guṇodadhīn /
ātmabhāvaparityāgaṃ parādānaṃ ca bhāvayet
kāyasyāvayavatvena yathābhīṣṭāḥ karādayaḥ /
jagato 'vayavatvena tathā kasmānna dehinaḥ
yathātmabuddhirabhyāsātsvakāye 'sminnirātmake /
pareṣvapi tathātmatvaṃ kimabhyāsānna jāyate
evaṃ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ /
ātmānaṃ bhojayitvaiva phalāśā na ca jāyate
tasmādyathārtiśokāderātmānaṃ goptumicchasi /
rakṣācittaṃ dayācittaṃ jagatyabhyasyatāṃ tathā
adhyatiṣṭhadato nāthaḥ svanāmāpyavalokitaḥ /
parṣacchāradyabhayamapyapanetuṃ janasya hi
duṣkarānna nivarteta yasmādabhyāsaśaktitaḥ /
yasyaiva śravaṇātrāsastenaiva na vinā ratiḥ
ātmānaṃ cāparāṃścaiva yaḥ śīghraṃ trātumicchati /
sa caretparamaṃ guhyaṃ parātmaparivartanam
yasminnātmanyatisnehādalpādapi bhayādbhayam /
na dviṣetkastamātmānaṃ śatruvadho bhayāvahaḥ
yo māndyakṣutpipāsādipratīkāracikīrṣayā /
pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati
yo lābhasatkriyāhetoḥ pitarāvapi mārayet /
ratnatrayasvamādadyādyenāvīcīndhano bhavet
kaḥ paṇḍitastamātmānamicchedrakṣetprapūjayet //
na paśyecchatruvaccainaṃ kaścainaṃ pratimānayet
yadi dāsyāmi kiṃ bhokṣye ityātmārthe piśācatā /
yadi bhokṣye kiṃ dadāmīti parārthe devarājatā
ātmārthaṃ pīḍayitvānyaṃ narakādiṣu pacyate /
ātmānaṃ pīḍayitvā tu parārthaṃ sarvasaṃpadaḥ
durgatirnīcatā maurkhyaṃ yayaivātmonnatīcchayā /
tāmevānyatra saṃkrāmya sugatiḥ satkṛtirmatiḥ
ātmārthaṃ paramājñapya dāsatvādyanubhūyate /
parārthaṃ tvenamājñapya svāmitvādyanubhūyate
ye kecidduḥkhitā loke sarve te svasukhecchayā /
ye kecitsukhitā loke sarve te 'nyasukhecchayā
bahunā vā kimuktena dṛśyatāmidamantaram /
svārthārthinaśca bālasya muneścānyārthakāriṇaḥ
na nāma sādhyaṃ buddhatvaṃ saṃsāre 'pi kutaḥ sukham /
svasukhasyānyaduḥkhena parivartamakurvataḥ
āstāṃ tāvatparo loke dṛṣṭo 'pyartho na sidhyati /
bhṛtyasyākurvataḥ karma svāmino 'dadato bhṛtim
tyaktvānyonyasukhotpādaṃ dṛṣṭādṛṣṭasukhotsavam /
anyonyaduḥkhanād ghoraṃ duḥkhaṃ gṛhṇanti mohitāḥ
upadravā ye ca bhavanti loke yāvanti duḥkhāni bhayāni caiva /
sarvāṇi tānyātmaparigraheṇa tatkiṃ mamānena parigraheṇa
ātmānamaparityajya duḥkhaṃ tyaktuṃ na śakyate /
yathāgnimaparityajya dāhaṃ tyaktuṃ na śakyate
tasmātsvaduḥkhaśāntyarthaṃ paraduḥkhaśamāya ca /
dadāmyanyebhya ātmānaṃ parān gṛhṇāmi cātmavat
anyasaṃbaddhamasmīti niścayaṃ kuru he manaḥ /
sarvasattvārthamutsṛjya nānyaccintyaṃ tvayādhunā
na yuktaṃ svārthadṛṣṭyādi tadīyaiścakṣurādibhiḥ /
na yuktaṃ syandituṃ svārthamanyadīyaiḥ karādibhiḥ
tena sattvaparo bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase /
tattadevāpahatyāsmāt parebhyo hitamācara
hīnādiṣvātmatāṃ kṛtvā paratvamapi cātmani /
bhāvayerṣyāṃ ca mānaṃ ca nirvikalpena cetasā
eṣa satkriyate nāhaṃ lābhī nāhamayaṃ yathā /
stūyate 'hamahaṃ nindyo duḥkhito 'hamayaṃ sukhī
ahaṃ karomi karmāṇi tiṣṭhatyeṣa tu susthitaḥ /
ayaṃ kila mahāṃlloke nīco 'haṃ kila nirguṇaḥ
kiṃ nirguṇena kartavyaṃ sarvasyātmā guṇānvitaḥ /
santi te yeṣvahaṃ nīcaḥ santi te yeṣvahaṃ varaḥ
śīladṛṣṭivipattyādikleśaśaktyā na madvaśāt /
cikitsyo 'haṃ yathāśakti pīḍāpyaṅgīkṛtā mayā
athāhamacikitsyo 'sya kasmānmāmavamanyase /
kiṃ mamaitadguṇaiḥ kṛtyamātmā tu guṇavānayam
durgativyālabaktrasthenaivāsya karuṇā jane /
aparaṃ guṇamānena paṇḍitān vijigīṣate
samamātmānamālokya yataḥ svādhikyavṛddhaye /
kalahenāpi saṃsādhyaṃ lābhasatkāramātmanaḥ
api sarvatra me loke bhaveyuḥ prakaṭā guṇāḥ /
api nāma guṇā ye 'sya na śroṣyantyapi kecana
chādyerannapi me doṣāḥ syānme pūjāsya no bhavet /
sulabdhā adya me lābhāḥ pūjito 'hamayaṃ na tu
paśyāmo muditāstāvaccirādenaṃ khalīkṛtam /
hāsyaṃ janasya sarvasya nindyamānamitastataḥ
asyāpi hi varākasya spardhā kila mayā saha /
kimasya śrutametāvat prajñā rūpaṃ kulaṃ dhanam
evamātmaguṇān śrutvā kīrtyamānānitastataḥ /
saṃjātapulako hṛṣṭaḥ paribhokṣye sukhotsavam
yadyapyasya bhavellābho grāhyo 'smābhirasau balāt /
datvāsmai yāpanāmātramasmatkarma karoti cet
sukhācca cyāvanīyo 'yaṃ yojyo 'smadvyathayā sadā /
anena śataśaḥ sarve saṃsāravyathitā vayam
aprameyā gatāḥ kalpāḥ svārthaṃ jijñāsatastava /
śrameṇa mahatānena duḥkhameva tvayārjitam
madvijñaptyā tathātrāpi pravartasvāvicārataḥ /
drakṣyasyetadguṇān paścādbhūtaṃ hi vacanaṃ muneḥ
abhaviṣyadidaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ yadi tvayā /
bauddhaṃ saṃpatsukhaṃ muktvā nābhaviṣyadiyaṃ daśā
tasmādyathānyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu /
cakartha tvamahaṃkāraṃ tathānyeṣvapi bhāvaya
anyadīyaścaro bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase /
tattadevāpahṛtyarthaṃ parebhyo hitamācara
ayaṃ susthaḥ paro duḥstho nīcairanyo 'yamuccakaiḥ /
paraḥ karotyayaṃ neti kuruṣverṣyāṃ tvamātmani
sukhācca cyāvayātmānaṃ paraduḥkhe niyojaya /
kadāyaṃ kiṃ karotīti chala(phala)masya nirūpaya
anyenāpi kṛtaṃ doṣaṃ pātayāsyaiva mastake /
alpamapyasya doṣaṃ ca prakāśaya mahāmuneḥ
anyādhikayaśovādairyaśo 'sya malinīkuru /
nikṛṣṭadāsavaccainaṃ sattvakāryeṣu vāhaya
nāgantukaguṇāṃśena stutyo doṣamayo hyayam /
yathā kaścinna jānīyādguṇamasya tathā kuru
saṃkṣepādyadyadātmārthe pareṣvapakṛtaṃ tvayā /
tattadātmani sattvārthe vyasanaṃ vinipātaya
naivotsāho 'sya dātavyo yenāyaṃ mukharo bhavet /
sthāpyo navavadhūvṛttau hrīto bhīto 'tha saṃvṛtaḥ
evaṃ kuruṣva tiṣṭhaivaṃ na kartavyamidaṃ tvayā /
evameva vaśaḥ kāryo nigrāhyastadatikrame
athaivamucyamāne 'pi citta nedaṃ kariṣyasi /
tvāmeva nigrahīṣyāmi sarvadoṣāstvadāśritāḥ
kva yāsyasi mayā dṛṣṭaḥ sarvadarpānnihanmi te /
anyo 'sau pūrvakaḥ kālastvayā yatrāsmi nāśitaḥ
adyāpyasti mama svārtha ityāśāṃ tyaja sāṃpratam /
tvaṃ vikrīto mayānyeṣu bahukhedamacintayan
tvāṃ sattveṣu na dāsyāmi yadi nāma pramodataḥ /
tvaṃ māṃ narakapāleṣu pradāsyasi na saṃśayaḥ
evaṃ cānekadhā datvā tvayāhaṃ vyathitaściram /
nihanmi svārthaceṭaṃ tvāṃ tāni vairāṇyanusmaran
na kartavyātmani prītiryadyātmaprītirasti te /
yadyātmā rakṣitavyo 'yaṃ rakṣitavyo na yujyate
yathā yathāsya kāyasya kriyate paripālanam /
sukumārataro bhūtvā patatyeva tathā tathā
asyaivaṃ patitasyāpi sarvāpīyaṃ vasuṃdharā /
nālaṃ pūrayituṃ vāñchāṃ tatko 'syecchāṃ kariṣyati
aśakyamicchataḥ kleśa āśābhaṅgaśca jāyate /
nirāśo yastu sarvatra tasya saṃpadajīrṇikā
tasmānna prasaro deyaḥ kāyasyecchābhivṛddhaye /
bhadrakaṃ nāma tadvastu yadiṣṭatvānna gṛhyate
bhasmaniṣṭhāvasāneyaṃ niśceṣṭānyena cālyate /
aśucipratimā ghorā kasmādatra mamāgrahaḥ
kiṃ mamānena yantreṇa jīvinā vā mṛtena vā /
loṣṭādeḥ ko viśeṣo 'sya hāhaṃkāraṃ na naśyasi
śarīrapakṣapātena vṛthā duḥkhamupārjyate /
kimasya kāṣṭhatulyasya dveṣeṇānunayena vā
mayā vā pālitasyaivaṃ gṛdhrādyairbhakṣitasya vā /
na ca sneho na ca dveṣastatra snehaṃ karomi kim
roṣo yasya khalīkārāttoṣo yasya ca pūjayā /
sa eva cenna jānāti śramaḥ kasya kṛtena me
imaṃ ye kāyamicchanti te 'pi me suhṛdaḥ kila /
sarve svakāyamicchanti te 'pi kasmānna me priyāḥ
tasmānmayānapekṣeṇa kāyastyakto jagaddhite /
ato 'yaṃ bahudoṣo 'pi dhāryate karmabhāṇḍavat
tenālaṃ lokacaritaiḥ paṇḍitānanuyāmyaham /
apramādakathāṃ smṛtvā styānamiddhaṃ nivārayan
tasmādāvaraṇaṃ hantuṃ samādhānaṃ karomyaham /
vimārgāccittamākṛṣya svālambananirantaram
Original text: Bodhicaryāvatāra · Edition: P. L. Vaidya: Bodhicaryavatara of Santideva. Darbhanga: Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0