Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 8

8.1

iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre
bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre
saptamo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭamo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭamo 'dhyāyaḥ.
pīṭhamānam
atha pīṭhodayaṃ paścātthsānakasya viśeṣataḥ /
bhuvaṅgasya samaṃ vātha adhyarthaṃ triguṇaṃ tu vā

8.2

paritaḥ pāvayorasya nītvāvai bhāgamaṅgulam /
dhruvārcāyāmaśeṣeṇa ṣaṇmānasahitaṃ śubham

8.3

vakṣyāmi devyormānaṃ tatkaṇṭhāntaṃ nāsikāntakam /
hanvastaṃ bāhusīmāntaṃ nābhyantaṃ vādha kārayet

8.4

caturdhaikāṃśakaṃ vāpi tṛtīyaikāṃśakaṃ tu vā /
dhruvārcāyāṃ viśeṣeṇa pīṭhamevaṃ prakalpayet

8.5

caturaśraṃ suvṛttaṃ vā dalaiṣṣoḍaśabhiryutam /
sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi yānakaṃ vā samācaret

8.6

garbhāgāratribhāgaikaṃ caturaśraṃ trimekhalam /
tasyordhvavedivistāraṃ caturaṅgulameva hi

8.7

utsedhaṃ tasya cārdhantuparitaścaturaṅgulam /
vistārotsedhamānantu madhyenimnaṃ ṣaḍaṅgulam

8.8

udīcyāntu pratīcyāntu vārimārgantu kārayet /
prāṅmukhodaṅmukhaṃ sūtraṃ daśa sapta samarcayet

8.9

madhye kalāpadaṃ brāhmaṃ parito daivikaṃ tathā /
vaidāthikāśītipadaṃ mānuṣaṃ ca tathaiva ca

8.10

padaṃ syāt ṣaṇnavatikaṃ ṣaṣṭiḥpaiśācikaṃ bhavet /
arcāsthānaṃ tu brahmāṃśaṃ tridhā kṛtya ca daivikam

8.11

tathaiva paścime bhāge madhye vā sthānakāya ca /
asanaṃ vāpi ca tadhā devamānuṣamadhyame

8.12

śayānaṃ mānuṣe pīṭhe sthāpayitvā viśeṣataḥ /
dhruvārcane viśeṣeṇa nāgasūtrān samarpya ca

8.13

koṣṭamekāna pañcāśadbhavati brāhmamandiram /
daivikaṃ cāṣṭabhāgantu mānuṣaṃ cārtvijaṃ padam

8.14

śeṣaṃ paiśācamevaṃ syācchāntipauṣṭikadaivikam /
brahmasthāne viśeṣaṇa sthāpayedyogavīrakau

8.15

bhogameva dhruvārcāyāṃ devamānuṣamadhyame /
vīrakaṃ sthāpayedvidvān paiśāce kramaśassudhīḥ

8.16

grāmamadhye dhruvārcāyāṃ sthāpayed bhogameva tu /
yogapīṭhe dhruvārcā cettadgrāmasya vipadbhavet

8.17

anyeṣāṃ tu dhruvārcāyāṃ bhogaṃ vā yogameva vā /
ālayoddakṣiṇe vāpi vūrve vāpi prapāṃ tathā

8.18

vediṃ tanmadhyame kuryādbiṃbādhyardhapramāṇataḥ /
sabhyāgnikuṇḍaṃ tatprācyāṃ snānavediṃ tathottare

8.19

bhūmiyajñaṃ ca kṛtvātu paryagni prokṣaṇaṃ caret /
kalaśaissaptabhissnāpya vedyāmāropayettathā

8.20

ācchādya navavastreṇa kautukaṃ bardhayettathā /
prākṣīraśśāyayettatra śrībhūmyorubhayorapi

8.21

mahākāyakṛte bere prokṣayetpañcagavyakaiḥ /
anyatsarvakriyāṃ kṛtvāhautraśaṃsanamācaret

8.22

ādimūrtyādi sarvāstamāvāhanamathācaret /
avāhanakrameṇaiva nirupyājyāhutīryatet

8.23

vaiṣṇavaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ viṣṇusūktaṃ tathaiva ca /
śrībhūsūktaṃ tato hutvā brāhmaṃ raudrantathaivaca

8.24

nṛttairgeyaiśca vādyaiśca rātriśeṣaṃ vinīya ca /
snātvā prabhāte tvācāryo devamutthāpya cādarāt

8.25

garbhāgāraṃ praviśyaiva sthāpite vihite 'pi vā /
nyasya pīṭhantu tanmadhye ratnādīnvinyasettadā

8.26

dhruvasūktena saṃsthāpya ato devādimuccaran /
tattanmantreṇa devyādīn sthāpayedvihite pade

8.27

vidhinā cāṣṭabandhantu saṃyojyaiva tu pūrayet /
antahomaṃ tato hutvā dadyādācāryadakṣiṇām

8.28

śilbinaṃ ca samāhūya śarkarāṃ lepayetkramāt /
śilāpratiṣṭhā caivaṃ syāddārusaṃgrahaṇaṃ tataḥ

8.29

dārusaṃgrahaṇam candanaṃ khadiraṃ tālamasanaṃ /
raktacandanam
rājānaṃ ciribilvañca aśokaṃ stimitaṃ tathā

8.30

khādiraṃ dhanvinaṃ caivaśirīṣaṃ padmakaṃ tathā /
ityevamādayo vṛkṣā gṛhyante berakarmaṇi

8.31

caṇḍālasthānapārśve tu duṣṭaprāṇiniṣevite /
mātṛsthānasamudbūte? śmaśāne devamandire

8.32

kūpavāpītaṭākānte munivāse sahālaye /
yogasthānapade dharmaśālāyāṃ mārgamadhyame

8.33

pretabhūtālaye corasattvānāṃ ca niṣevite /
prasthānaśalabhasthāne kalpāsdhinilaye 'pi ca?

8.34

sauṣṭābhūtasamudbhūtadeśe? rauṇika deśake /
evaṃ sthāne samudbhūtaṃ na gṛhṇanti drumaṃ tataḥ

8.35

pādānapāvanaṃ tardhi maśaneryātipīḍanam /
asākṣikaṃ sarpanilayaṃ bahuvalmīka saṃyutam

8.36

sujanaṃ taruṇaṃ rūkṣaṃ bahupakṣasamākulam /
asthiraṃ bahucakraṃ ca suśākhaṃ caikaśākhinam

8.37

karmāntaragṛhitaṃ ca karmāntaraprayojanam /
evamīdṛgvidhaṃ vṛkṣaṃ varjayedberakarmaṇi

8.38

āmūlāgraṃ samaṃ vṛttamṛjuṃ caiva pradakṣiṇam /
vistārayāmasaṃpannaṃ śubhāyaiva samāyutam

8.39

sumadhyavayasopetaṃ kālapuṣpaphalapradam /
īdṛgvidhaṃ mahāvṛkṣaṃ śūlārthaṃ parigṛhṇate

8.40

evaṃ lakṣaṇa saṃpannaṃ drumaṃ gatvā prasannadhīḥ /
tanmūle gomayenāpi lepayeccaturaśrakam

8.41

divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ drumaṃ kṛtvā pradakṣiṇam /
"vanarājebhya' ityuktvāpāyasaṃ ca baliṃ dadet

8.42

paraśaṃ ca samādāya secayetpañcagavyakaiḥ /
mūlamantraṃ japitvā tu dhmāyedviṣṇuṃ parātparam

8.43

paraśuñca samādāya bhedayettu vicakṣaṇaḥ /
payaḥ parisrave tatra śubhamevaṃ vidhīyate

8.44

śoṇitaprasrave tatra nirdaśedaśubhaṃ punaḥ /
pūrvaṃ tupatanaṃ śastamāgneyyāṃ tu bhayāvaham

8.45

yāmyāyāṃ maraṇaṃ vindyānnairṛtyāṃ vyādhimādiśet /
paśmimetu janānāṃ tu kṣutpipāsāvivardhanaṃ

8.46

vāyavye ca bhavellābha uttare dhanadhānyakaṃ /
aiśānyāṃ śāntikaṃ tatra sarvavṛddhikaraṃ nṛṇām

8.47

tadvṛkṣapatane kālekośassarvomṛdurbhavet /
sihavyāghragajādīnāṃ sarvasaṃpatkaraṃ bhavet

8.48

vṛkṣāgraṃ bhevayitvā tu tvacaṃ samyagvyapohya ca /
prakṣālyavāriṇā śvetacandanenānulepayet

8.49

śvetavastreṇa saṃdeṣṭya jayamaṅgalaghoṣaṇaiḥ /
rathevā śakaṭe vāthaskanthe vā kṣipya veśayet

8.50

grāmaṃ pradakṣiṇaṅkṛtyā svastisūktaṃ samuccaran /
śiṣṭacchāyesame deśetālukopariśāyayet

8.51

hemarūpyakṛtaṃ śūlaṃ sarvasaṃpatsamṛddhidam /
lohairanyairnakartavya mabhicārasya kāraṇam

8.52

viṣṇuśūlaṃ tu keśānāṃ śreṣṭhaṃ paṭṭikameva ca /
dhyeyaṃ meḍhrādayaśbordhvaṃ samaṃ bhāgasya yattrayam

8.53

ūrukeśāntaparyantaṃ tasyārthaṃ ca takaṃ mukham /
sarandhrayavakaṃ cordhve mānaśūlaṃ śirodharam

8.54

hikkāyāṃ ṣaḍyavaṃ pañcāṅgulaṃ nābhyantakaṃ matam /
trayodaśāṅgulayavaṃ tato meḍhrantu nābhyadhaḥ

8.55

yonernābhesturyādaśraṃ brāhmamaṣṭaumataṃ tataḥ /
hikkāstaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ tato vṛttaṃ śivāṃśakam

8.56

uṣṇīṣaṃ mātṛkaṃ śūlaṃ sthānādīnāṃ sanātanam /
sthānāsanaśayānānāṃ caturaśrāṣṭavartulam

8.57

yathākrameṇa yuñjīyādevaṃ vā pūrvamuktavat /
sarveṣāṃ devatānāṃ ca sāmānyaṃ ca turaśrakam

8.58

caturmātrārdhavistāraṃ śūlamūlaviśālakam /
agratāraṃ caturmātramaṣṭāṃśonamathāpi vā

8.59

dvātriṃśadaṅgulāyāmaṃ vakṣodaṇḍasya cocyate /
tarma? vistṛtayorbāhye mātṛsūtrasamordhayoḥ

8.60

vakṣodaṇḍāyataṃ svena mukhena dviguṇaṃ matam /
uktvāsamantu bāhyagretatsaptāṃśavihīnakam

8.61

tāraṃ saptāṅgulaṃ teṣāṃ yena sārthaṃ trimātrakam /
ṣoḍhaśāṣṭa caturmātrāyāmatārasamanvitam

8.62

kaṭidaṇḍaṃ bhavettasya pārśvamadhyamanimnakam /
kṛtvaiva nimnakaṃ vakṣodaṇḍamadhye prakalpayet

8.63

śeṣayorvaṃśadaṇḍe tu nābhyantaṃ nimnamadhyakam /
dakṣiṇe mūlamadhye tu agraṃ kuryāddvayorapi

8.64

vakṣodaṇḍasyamūlāgre śikhā sūdasradāyatam /
kālāṅgulakalātāraṃ kalārdhavipulaṃ matam

8.65

evaṃ caturbhujaṃ kṛtvādvibhuje dviśikhaṃ tathā /
catasraśśibikā stasmāttasyā mevāṣṭabāhuke

8.66

yāvanto bāhavastasmiṃ stāvatyaśca śikhā matāḥ /
adhyardhāṅgulavistāraṃ śikhāyāmaṃ tadeva hi

8.67

kaṭidaṇḍaṃ śikhāyāmaṃ tāre dvitṣaṅgule kramāt /
vina?dvimātrameva syāddviśikhaṃ kaṭidaṇḍakam

8.68

śroṇibhāgādadhastena śeṣayedvaṃśadaṇḍakam /
ūrudaṇḍālayaṃ saptaviṃśadaṅgulamucyate

8.69

jānubhāgaṃ tato jaṅghā pyūrdhvadaṇḍasamāyatā /
pādabhāgābhave dūrurjaṅghayorjhānumānakam

8.70

āropya mānayejjānudaṇḍasyāsaṃbhavādapi /
pādadaṇḍe samāropya mānayettalatuṅgakam

8.71

ūrudaṇḍaviśālaṃ syānmūlebhāgaṃ tadaśrake /
kalāṅgulaṃ tadekaṃ syājjaṅghāmūlaviśālakam

8.72

kalāviśālaṃ jaṅghāgraṃ kalāyāmaṃ daśāṅgulam /
trimātrakalamūlasya tāramagre 'dhikāṃgulam

8.73

saptaviṃśati vāgroṣaṃ daṇḍadīrghaṃ tataḥ kalā /
korparassyātprakoṣṭhasya dīrghaṃ daśakalāṅgulam

8.74

prakoṣṭhabāhvairāropya korparaṃ jānuvadbhavet /
tṣaṅgulaṃ dvyaṅgulaṃ bāhudaṇḍamūlāgravistaram

8.75

prakoṣṭhaṃ daṇḍamūlasya viśālaṃ cadvimātrakam /
adhyardhāṅgulamagrasya viśālaṃ lakṣaṇānvitam

8.76

vakṣodaṇḍaśikhāmadhye bāhumūlagate śikhe /
bāhumūlagatābhyāṃ tu vakṣodaṇḍaśikhāgatām

8.77

śeṣayedagrabhāgebhyaḥ korpare śeṣayettataḥ /
prakoṣṭhamūlagābhyāṃ tu vakṣodaṇḍaśikhāgatām

8.78

kaṭidaṇḍorudaṇḍābhyāṃ taccheṣaṃ bāhudaṇḍavat /
jānukorparamuddiṣṭaṃ tasyatu dviśikhematam

8.79

śeṣayennalakānāntu prakoṣṭhe tu bhavedbudhāḥ /
prasāritānāṃ pādānāṃ jānusandhautu gṛhyatām

8.80

tathaiva visṛjānāṃ ca budhānāṃ korparaṃ matam /
sthānādīnāṃ kramāschūlasaṃghātaṃ vakṣyate 'pi ca

8.81

vaṃśadaṇḍaṃ tathā vakṣye daṇḍaṃ ca kaṭidaṇḍakam /
jānudaṇḍadvayaṃ caiva pādadaṇḍadvayaṃ tathā

8.82

bāhudaṇḍāśca catvāra ścatvāraśca prakoṣṭhakāḥ /
tathā caraṇadaṇḍau dvau daṇḍāssapta daśa smṛtāḥ

8.83

kaṭidaṇḍārdhamārabhya yāvadāsīnarapi /
tārassyātpṛṣṭhaphalakā tāramūrau ca bandhayet

8.84

kaṭidaṇḍādadhastācca vakṣodaṇḍadharas tathā /
yojayedupayānīlaṃ? pṛṣṭhato vṛttameva vā

8.85

vaṃśadaṇḍaṃ tathā tena kleśayedviśikhena tu /
śikhāgrasuṣīre kīlaṃ lohaṃ vā skāmathāpi vā

8.86

dārḍhyārthaṃ yojayecchūlaṃ sthitaṃ vai śūlakarmaṇi /
anyatkīlaṃ tu suṣiraṃ kartavyaṃ kathañcana

8.87

evaṃ sthānasya saṃproktamāsanasya pravakṣyate /
meḍhramūlādadhomūlaṃ nāhamaṣṭāṃgulaṃ bhavet

8.88

bhāgamāsanamānasya bhāgaṃ śvabhrapraveśanam /
meḍhrasūtrasame samyak śeṣayetkaṭidaṇḍakam

8.89

kaṭidaṇḍaśikhāhyūru daṇḍamūlaśikhāni ca /
āsane śayane caiva jānusandhiḥ praśasyate

8.90

ekonaviṃśatiśśūladaṇḍānāṃ tu samākṛtiḥ /
neṣyate korpare saṃdhiśayane daṇḍahastake

8.91

tasmādatha daśa proktā śūlasaṃkhyā caturbhuje /
pañcānye dvibhuje daṇḍa daṇḍā haste caturdaśa

8.92

dakṣiṇe vakṣodaṇḍasyāyatamekādaśāṃgulam /
śikhā pūrvavaduddiṣṭā bāhumūlaśikhānvitā

8.93

tayorupari cābhogaṃ chāyayecchāstravittamaḥ /
kaṭīḍaṇḍadvayādanyat sthānasyoktavadācaret

8.94

uktaṃ hi śayane yāne vakṣyatetha trivikramam /
uddaṇḍasyorudaṇḍasya śikhā bhāgāyate smṛte

8.95

tāvatyaḥ kaṭidaṇḍasya śikhāyāssamyaganvaye /
tadāyataṃ tu kāryārthaṃ taladaṇḍaṃ tu taddvitam

8.96

sthitāṅghristhsitimān proktaśśeṣaṃ cedaṃ śayānavat /
evamaṣṭabhujopetaṃ caturbhujasamanvite

8.97

śūlasaṃkhyānurūpeṇa yojayettu vicakṣaṇaḥ /
śūlaṃ cakratanau vakramavakre vakratāṃ nayet

8.98

strīṇāṃ śūlavibhāgantu lakṣmyādīnāṃ pravakṣyate /
nāsāmānavibhāgaṃ ca śūladaṇḍāyataṃ matam

8.99

bhāgatāraṃ bhavedvaṃśaṃ daṇḍaṃ taccaturaśrakam /
yaduktaṃ bāhuparyantaṃ tāraṃ tasmāddvipārśvayoḥ

8.100

bāhumūlaviśālārdhaṃ tyaktvā yāvattadantaram /
tāvattu paramaṃ vakṣodaṇḍasyāyāmamucyate

8.101

kacchāṃśonaṃ karākāraṃ kaṭidaṇḍāyataṃ matam /
ūrutāraṃ tu turyāṃśā dūrudaṇḍaviśālakam

8.102

jaṅghādaṇḍaṃ
tribhāgaikaṃ tāvaśce?daṣṭāṃśadaṇḍakam /
mūlameva mataṃ caiṣāmagramaṣṭāṃśahīnakam

8.103

pārśvadaṇḍaṃ na yoktavyaṃ strīṇāṃ śūle kathaṃ cana /
puruṣāṇāṃ prayoktavya madhyardhāṅgulivistaram

8.104

sarveṣāmasi tālānāṃ śūlamevaṃ vidurbudhāḥ /
bhuvaṅgasya samaṃ proktaṃ sthānake pīṭhakonnatam

8.105

bhuvaṅgoparitālaṃ syāddhruvapīṭhasya connatiḥ /
dhruvaberasya pādasya pratidikcaturaṅgulam

8.106

vistāramūrdhvavedyāntu padmapatradalair yutam /
maṇḍalaṃ caturaśraṃ vā pīṭhaṃ kuryāttadarhakam

8.107

daivikaṃ tu tridhā kṛtvā dvibhāgaṃ puratastyajet /
apare sthānakaṃ sthāpya madhyabhāge 'tha vā pulaḥ

8.108

devamānuṣayārmadhye vā'sanaṃ saṃprakalpayet /
kiṃ ciddaivikasaṃyukte mānuṣe śayanaṃ smṛtam

8.109

evaṃ samyagviditvaiva māsane ca pravakṣyate /
dhruvaberaṃ tathā kṛtvā cordhvaṃ siṃhāsanocchrayam

8.110

tadarhavistṛtaṃ prokta mupadhānena saṃyutam /
pādāśrayeṇa pīṭhena padmākārau? ca saṃyutam

8.111

yathāsaindaryakaṃ kṛtvā śeṣaṃ yuktyā samācaret /
berāyāmaṃ caturbhāgaṃ śayanocchrāyamucyate

8.112

tatturīyāṃśakotsedhaṃ śirobhāge viśeṣataḥ /
pādayorubhayoścaiva samaṃ tatraiva mūhya ca

8.113

śeṣabhogaṃ trirāveṣṭya pañcavarṇasamāyutam /
adhaḥpucchaṃ śiraścordhvaṃ sarpadehe tu veṣṭite

8.114

tadutsaṃgagataṃ devaṃ śayānaṃ saṃpracakṣate /
phaṇānāṃ pañcakaṃ kuryādviṣavegasamanvitam

8.115

evameva prakurvīta sthānāsanaśayānakān /
pīṭhaṃ kṛtvā prayatnena sthāpanāraṃbhamācaret

8.116

aṅkurānarpayitvaiva yāgaśālāṃ prakalpayet /
śilāsthāpanasārgeṇa sarvaṃ kṛtvāprayatnataḥ

8.117

athācāryaḥprabhāte tu snātvā nityaṃ samāpya ca /
yajamānasamāyukto garbhagehaṃ praviśya ca

8.118

sthānāsanaśayānānāṃ padamuktaṃ vicārya ca /
pīṭhaṃ tadarhakaṃ kuryādyuktenaiva vidhānataḥ

8.119

pratiṣṭhoktakrameṇaiva ratnanyāsaṃ samācaret /
ācāryasthāpakādīnāmṛtvijāṃ dakṣiṇāṃ dadet

8.120

śūle sārthaṃ samādāya gāyatrīṃ vaiṣṇavaṃ japan /
sthāpayeddevadevasya śūlaṃ devyostataḥkramāt

8.121

ādhāradaṇḍayoḥ paścācchiṣṭadaṇḍānniyojayet /
puṇyāhaṃ vācayitvātu sabhyamagniṃ visṛjya ca

8.122

tataśśilpinamāhūya śāstrīyaṃ priyadarśanam? /
vastrairābharaṇaiścāpi pūjayitvānvavekṣya ca

8.123

rajjubandhādikaṃ karma beroktaṃ tatra kārayet /
atrānuktaṃ tataḥ kuryācchilpaśāstroktamārgataḥ

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc