Bhṛgusaṃhitā · Chapter 8
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre
bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre
saptamo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭamo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭamo 'dhyāyaḥ.
pīṭhamānam
atha pīṭhodayaṃ paścātthsānakasya viśeṣataḥ /
bhuvaṅgasya samaṃ vātha adhyarthaṃ triguṇaṃ tu vā
paritaḥ pāvayorasya nītvāvai bhāgamaṅgulam /
dhruvārcāyāmaśeṣeṇa ṣaṇmānasahitaṃ śubham
vakṣyāmi devyormānaṃ tatkaṇṭhāntaṃ nāsikāntakam /
hanvastaṃ bāhusīmāntaṃ nābhyantaṃ vādha kārayet
caturdhaikāṃśakaṃ vāpi tṛtīyaikāṃśakaṃ tu vā /
dhruvārcāyāṃ viśeṣeṇa pīṭhamevaṃ prakalpayet
caturaśraṃ suvṛttaṃ vā dalaiṣṣoḍaśabhiryutam /
sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi yānakaṃ vā samācaret
garbhāgāratribhāgaikaṃ caturaśraṃ trimekhalam /
tasyordhvavedivistāraṃ caturaṅgulameva hi
utsedhaṃ tasya cārdhantuparitaścaturaṅgulam /
vistārotsedhamānantu madhyenimnaṃ ṣaḍaṅgulam
udīcyāntu pratīcyāntu vārimārgantu kārayet /
prāṅmukhodaṅmukhaṃ sūtraṃ daśa sapta samarcayet
madhye kalāpadaṃ brāhmaṃ parito daivikaṃ tathā /
vaidāthikāśītipadaṃ mānuṣaṃ ca tathaiva ca
padaṃ syāt ṣaṇnavatikaṃ ṣaṣṭiḥpaiśācikaṃ bhavet /
arcāsthānaṃ tu brahmāṃśaṃ tridhā kṛtya ca daivikam
tathaiva paścime bhāge madhye vā sthānakāya ca /
asanaṃ vāpi ca tadhā devamānuṣamadhyame
śayānaṃ mānuṣe pīṭhe sthāpayitvā viśeṣataḥ /
dhruvārcane viśeṣeṇa nāgasūtrān samarpya ca
koṣṭamekāna pañcāśadbhavati brāhmamandiram /
daivikaṃ cāṣṭabhāgantu mānuṣaṃ cārtvijaṃ padam
śeṣaṃ paiśācamevaṃ syācchāntipauṣṭikadaivikam /
brahmasthāne viśeṣaṇa sthāpayedyogavīrakau
bhogameva dhruvārcāyāṃ devamānuṣamadhyame /
vīrakaṃ sthāpayedvidvān paiśāce kramaśassudhīḥ
grāmamadhye dhruvārcāyāṃ sthāpayed bhogameva tu /
yogapīṭhe dhruvārcā cettadgrāmasya vipadbhavet
anyeṣāṃ tu dhruvārcāyāṃ bhogaṃ vā yogameva vā /
ālayoddakṣiṇe vāpi vūrve vāpi prapāṃ tathā
vediṃ tanmadhyame kuryādbiṃbādhyardhapramāṇataḥ /
sabhyāgnikuṇḍaṃ tatprācyāṃ snānavediṃ tathottare
bhūmiyajñaṃ ca kṛtvātu paryagni prokṣaṇaṃ caret /
kalaśaissaptabhissnāpya vedyāmāropayettathā
ācchādya navavastreṇa kautukaṃ bardhayettathā /
prākṣīraśśāyayettatra śrībhūmyorubhayorapi
mahākāyakṛte bere prokṣayetpañcagavyakaiḥ /
anyatsarvakriyāṃ kṛtvāhautraśaṃsanamācaret
ādimūrtyādi sarvāstamāvāhanamathācaret /
avāhanakrameṇaiva nirupyājyāhutīryatet
vaiṣṇavaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ viṣṇusūktaṃ tathaiva ca /
śrībhūsūktaṃ tato hutvā brāhmaṃ raudrantathaivaca
nṛttairgeyaiśca vādyaiśca rātriśeṣaṃ vinīya ca /
snātvā prabhāte tvācāryo devamutthāpya cādarāt
garbhāgāraṃ praviśyaiva sthāpite vihite 'pi vā /
nyasya pīṭhantu tanmadhye ratnādīnvinyasettadā
dhruvasūktena saṃsthāpya ato devādimuccaran /
tattanmantreṇa devyādīn sthāpayedvihite pade
vidhinā cāṣṭabandhantu saṃyojyaiva tu pūrayet /
antahomaṃ tato hutvā dadyādācāryadakṣiṇām
śilbinaṃ ca samāhūya śarkarāṃ lepayetkramāt /
śilāpratiṣṭhā caivaṃ syāddārusaṃgrahaṇaṃ tataḥ
dārusaṃgrahaṇam candanaṃ khadiraṃ tālamasanaṃ /
raktacandanam
rājānaṃ ciribilvañca aśokaṃ stimitaṃ tathā
khādiraṃ dhanvinaṃ caivaśirīṣaṃ padmakaṃ tathā /
ityevamādayo vṛkṣā gṛhyante berakarmaṇi
caṇḍālasthānapārśve tu duṣṭaprāṇiniṣevite /
mātṛsthānasamudbūte? śmaśāne devamandire
kūpavāpītaṭākānte munivāse sahālaye /
yogasthānapade dharmaśālāyāṃ mārgamadhyame
pretabhūtālaye corasattvānāṃ ca niṣevite /
prasthānaśalabhasthāne kalpāsdhinilaye 'pi ca?
sauṣṭābhūtasamudbhūtadeśe? rauṇika deśake /
evaṃ sthāne samudbhūtaṃ na gṛhṇanti drumaṃ tataḥ
pādānapāvanaṃ tardhi maśaneryātipīḍanam /
asākṣikaṃ sarpanilayaṃ bahuvalmīka saṃyutam
sujanaṃ taruṇaṃ rūkṣaṃ bahupakṣasamākulam /
asthiraṃ bahucakraṃ ca suśākhaṃ caikaśākhinam
karmāntaragṛhitaṃ ca karmāntaraprayojanam /
evamīdṛgvidhaṃ vṛkṣaṃ varjayedberakarmaṇi
āmūlāgraṃ samaṃ vṛttamṛjuṃ caiva pradakṣiṇam /
vistārayāmasaṃpannaṃ śubhāyaiva samāyutam
sumadhyavayasopetaṃ kālapuṣpaphalapradam /
īdṛgvidhaṃ mahāvṛkṣaṃ śūlārthaṃ parigṛhṇate
evaṃ lakṣaṇa saṃpannaṃ drumaṃ gatvā prasannadhīḥ /
tanmūle gomayenāpi lepayeccaturaśrakam
divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ drumaṃ kṛtvā pradakṣiṇam /
"vanarājebhya' ityuktvāpāyasaṃ ca baliṃ dadet
paraśaṃ ca samādāya secayetpañcagavyakaiḥ /
mūlamantraṃ japitvā tu dhmāyedviṣṇuṃ parātparam
paraśuñca samādāya bhedayettu vicakṣaṇaḥ /
payaḥ parisrave tatra śubhamevaṃ vidhīyate
śoṇitaprasrave tatra nirdaśedaśubhaṃ punaḥ /
pūrvaṃ tupatanaṃ śastamāgneyyāṃ tu bhayāvaham
yāmyāyāṃ maraṇaṃ vindyānnairṛtyāṃ vyādhimādiśet /
paśmimetu janānāṃ tu kṣutpipāsāvivardhanaṃ
vāyavye ca bhavellābha uttare dhanadhānyakaṃ /
aiśānyāṃ śāntikaṃ tatra sarvavṛddhikaraṃ nṛṇām
tadvṛkṣapatane kālekośassarvomṛdurbhavet /
sihavyāghragajādīnāṃ sarvasaṃpatkaraṃ bhavet
vṛkṣāgraṃ bhevayitvā tu tvacaṃ samyagvyapohya ca /
prakṣālyavāriṇā śvetacandanenānulepayet
śvetavastreṇa saṃdeṣṭya jayamaṅgalaghoṣaṇaiḥ /
rathevā śakaṭe vāthaskanthe vā kṣipya veśayet
grāmaṃ pradakṣiṇaṅkṛtyā svastisūktaṃ samuccaran /
śiṣṭacchāyesame deśetālukopariśāyayet
hemarūpyakṛtaṃ śūlaṃ sarvasaṃpatsamṛddhidam /
lohairanyairnakartavya mabhicārasya kāraṇam
viṣṇuśūlaṃ tu keśānāṃ śreṣṭhaṃ paṭṭikameva ca /
dhyeyaṃ meḍhrādayaśbordhvaṃ samaṃ bhāgasya yattrayam
ūrukeśāntaparyantaṃ tasyārthaṃ ca takaṃ mukham /
sarandhrayavakaṃ cordhve mānaśūlaṃ śirodharam
hikkāyāṃ ṣaḍyavaṃ pañcāṅgulaṃ nābhyantakaṃ matam /
trayodaśāṅgulayavaṃ tato meḍhrantu nābhyadhaḥ
yonernābhesturyādaśraṃ brāhmamaṣṭaumataṃ tataḥ /
hikkāstaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ tato vṛttaṃ śivāṃśakam
uṣṇīṣaṃ mātṛkaṃ śūlaṃ sthānādīnāṃ sanātanam /
sthānāsanaśayānānāṃ caturaśrāṣṭavartulam
yathākrameṇa yuñjīyādevaṃ vā pūrvamuktavat /
sarveṣāṃ devatānāṃ ca sāmānyaṃ ca turaśrakam
caturmātrārdhavistāraṃ śūlamūlaviśālakam /
agratāraṃ caturmātramaṣṭāṃśonamathāpi vā
dvātriṃśadaṅgulāyāmaṃ vakṣodaṇḍasya cocyate /
tarma? vistṛtayorbāhye mātṛsūtrasamordhayoḥ
vakṣodaṇḍāyataṃ svena mukhena dviguṇaṃ matam /
uktvāsamantu bāhyagretatsaptāṃśavihīnakam
tāraṃ saptāṅgulaṃ teṣāṃ yena sārthaṃ trimātrakam /
ṣoḍhaśāṣṭa caturmātrāyāmatārasamanvitam
kaṭidaṇḍaṃ bhavettasya pārśvamadhyamanimnakam /
kṛtvaiva nimnakaṃ vakṣodaṇḍamadhye prakalpayet
śeṣayorvaṃśadaṇḍe tu nābhyantaṃ nimnamadhyakam /
dakṣiṇe mūlamadhye tu agraṃ kuryāddvayorapi
vakṣodaṇḍasyamūlāgre śikhā sūdasradāyatam /
kālāṅgulakalātāraṃ kalārdhavipulaṃ matam
evaṃ caturbhujaṃ kṛtvādvibhuje dviśikhaṃ tathā /
catasraśśibikā stasmāttasyā mevāṣṭabāhuke
yāvanto bāhavastasmiṃ stāvatyaśca śikhā matāḥ /
adhyardhāṅgulavistāraṃ śikhāyāmaṃ tadeva hi
kaṭidaṇḍaṃ śikhāyāmaṃ tāre dvitṣaṅgule kramāt /
vina?dvimātrameva syāddviśikhaṃ kaṭidaṇḍakam
śroṇibhāgādadhastena śeṣayedvaṃśadaṇḍakam /
ūrudaṇḍālayaṃ saptaviṃśadaṅgulamucyate
jānubhāgaṃ tato jaṅghā pyūrdhvadaṇḍasamāyatā /
pādabhāgābhave dūrurjaṅghayorjhānumānakam
āropya mānayejjānudaṇḍasyāsaṃbhavādapi /
pādadaṇḍe samāropya mānayettalatuṅgakam
ūrudaṇḍaviśālaṃ syānmūlebhāgaṃ tadaśrake /
kalāṅgulaṃ tadekaṃ syājjaṅghāmūlaviśālakam
kalāviśālaṃ jaṅghāgraṃ kalāyāmaṃ daśāṅgulam /
trimātrakalamūlasya tāramagre 'dhikāṃgulam
saptaviṃśati vāgroṣaṃ daṇḍadīrghaṃ tataḥ kalā /
korparassyātprakoṣṭhasya dīrghaṃ daśakalāṅgulam
prakoṣṭhabāhvairāropya korparaṃ jānuvadbhavet /
tṣaṅgulaṃ dvyaṅgulaṃ bāhudaṇḍamūlāgravistaram
prakoṣṭhaṃ daṇḍamūlasya viśālaṃ cadvimātrakam /
adhyardhāṅgulamagrasya viśālaṃ lakṣaṇānvitam
vakṣodaṇḍaśikhāmadhye bāhumūlagate śikhe /
bāhumūlagatābhyāṃ tu vakṣodaṇḍaśikhāgatām
śeṣayedagrabhāgebhyaḥ korpare śeṣayettataḥ /
prakoṣṭhamūlagābhyāṃ tu vakṣodaṇḍaśikhāgatām
kaṭidaṇḍorudaṇḍābhyāṃ taccheṣaṃ bāhudaṇḍavat /
jānukorparamuddiṣṭaṃ tasyatu dviśikhematam
śeṣayennalakānāntu prakoṣṭhe tu bhavedbudhāḥ /
prasāritānāṃ pādānāṃ jānusandhautu gṛhyatām
tathaiva visṛjānāṃ ca budhānāṃ korparaṃ matam /
sthānādīnāṃ kramāschūlasaṃghātaṃ vakṣyate 'pi ca
vaṃśadaṇḍaṃ tathā vakṣye daṇḍaṃ ca kaṭidaṇḍakam /
jānudaṇḍadvayaṃ caiva pādadaṇḍadvayaṃ tathā
bāhudaṇḍāśca catvāra ścatvāraśca prakoṣṭhakāḥ /
tathā caraṇadaṇḍau dvau daṇḍāssapta daśa smṛtāḥ
kaṭidaṇḍārdhamārabhya yāvadāsīnarapi /
tārassyātpṛṣṭhaphalakā tāramūrau ca bandhayet
kaṭidaṇḍādadhastācca vakṣodaṇḍadharas tathā /
yojayedupayānīlaṃ? pṛṣṭhato vṛttameva vā
vaṃśadaṇḍaṃ tathā tena kleśayedviśikhena tu /
śikhāgrasuṣīre kīlaṃ lohaṃ vā skāmathāpi vā
dārḍhyārthaṃ yojayecchūlaṃ sthitaṃ vai śūlakarmaṇi /
anyatkīlaṃ tu suṣiraṃ kartavyaṃ kathañcana
evaṃ sthānasya saṃproktamāsanasya pravakṣyate /
meḍhramūlādadhomūlaṃ nāhamaṣṭāṃgulaṃ bhavet
bhāgamāsanamānasya bhāgaṃ śvabhrapraveśanam /
meḍhrasūtrasame samyak śeṣayetkaṭidaṇḍakam
kaṭidaṇḍaśikhāhyūru daṇḍamūlaśikhāni ca /
āsane śayane caiva jānusandhiḥ praśasyate
ekonaviṃśatiśśūladaṇḍānāṃ tu samākṛtiḥ /
neṣyate korpare saṃdhiśayane daṇḍahastake
tasmādatha daśa proktā śūlasaṃkhyā caturbhuje /
pañcānye dvibhuje daṇḍa daṇḍā haste caturdaśa
dakṣiṇe vakṣodaṇḍasyāyatamekādaśāṃgulam /
śikhā pūrvavaduddiṣṭā bāhumūlaśikhānvitā
tayorupari cābhogaṃ chāyayecchāstravittamaḥ /
kaṭīḍaṇḍadvayādanyat sthānasyoktavadācaret
uktaṃ hi śayane yāne vakṣyatetha trivikramam /
uddaṇḍasyorudaṇḍasya śikhā bhāgāyate smṛte
tāvatyaḥ kaṭidaṇḍasya śikhāyāssamyaganvaye /
tadāyataṃ tu kāryārthaṃ taladaṇḍaṃ tu taddvitam
sthitāṅghristhsitimān proktaśśeṣaṃ cedaṃ śayānavat /
evamaṣṭabhujopetaṃ caturbhujasamanvite
śūlasaṃkhyānurūpeṇa yojayettu vicakṣaṇaḥ /
śūlaṃ cakratanau vakramavakre vakratāṃ nayet
strīṇāṃ śūlavibhāgantu lakṣmyādīnāṃ pravakṣyate /
nāsāmānavibhāgaṃ ca śūladaṇḍāyataṃ matam
bhāgatāraṃ bhavedvaṃśaṃ daṇḍaṃ taccaturaśrakam /
yaduktaṃ bāhuparyantaṃ tāraṃ tasmāddvipārśvayoḥ
bāhumūlaviśālārdhaṃ tyaktvā yāvattadantaram /
tāvattu paramaṃ vakṣodaṇḍasyāyāmamucyate
kacchāṃśonaṃ karākāraṃ kaṭidaṇḍāyataṃ matam /
ūrutāraṃ tu turyāṃśā dūrudaṇḍaviśālakam
jaṅghādaṇḍaṃ
tribhāgaikaṃ tāvaśce?daṣṭāṃśadaṇḍakam /
mūlameva mataṃ caiṣāmagramaṣṭāṃśahīnakam
pārśvadaṇḍaṃ na yoktavyaṃ strīṇāṃ śūle kathaṃ cana /
puruṣāṇāṃ prayoktavya madhyardhāṅgulivistaram
sarveṣāmasi tālānāṃ śūlamevaṃ vidurbudhāḥ /
bhuvaṅgasya samaṃ proktaṃ sthānake pīṭhakonnatam
bhuvaṅgoparitālaṃ syāddhruvapīṭhasya connatiḥ /
dhruvaberasya pādasya pratidikcaturaṅgulam
vistāramūrdhvavedyāntu padmapatradalair yutam /
maṇḍalaṃ caturaśraṃ vā pīṭhaṃ kuryāttadarhakam
daivikaṃ tu tridhā kṛtvā dvibhāgaṃ puratastyajet /
apare sthānakaṃ sthāpya madhyabhāge 'tha vā pulaḥ
devamānuṣayārmadhye vā'sanaṃ saṃprakalpayet /
kiṃ ciddaivikasaṃyukte mānuṣe śayanaṃ smṛtam
evaṃ samyagviditvaiva māsane ca pravakṣyate /
dhruvaberaṃ tathā kṛtvā cordhvaṃ siṃhāsanocchrayam
tadarhavistṛtaṃ prokta mupadhānena saṃyutam /
pādāśrayeṇa pīṭhena padmākārau? ca saṃyutam
yathāsaindaryakaṃ kṛtvā śeṣaṃ yuktyā samācaret /
berāyāmaṃ caturbhāgaṃ śayanocchrāyamucyate
tatturīyāṃśakotsedhaṃ śirobhāge viśeṣataḥ /
pādayorubhayoścaiva samaṃ tatraiva mūhya ca
śeṣabhogaṃ trirāveṣṭya pañcavarṇasamāyutam /
adhaḥpucchaṃ śiraścordhvaṃ sarpadehe tu veṣṭite
tadutsaṃgagataṃ devaṃ śayānaṃ saṃpracakṣate /
phaṇānāṃ pañcakaṃ kuryādviṣavegasamanvitam
evameva prakurvīta sthānāsanaśayānakān /
pīṭhaṃ kṛtvā prayatnena sthāpanāraṃbhamācaret
aṅkurānarpayitvaiva yāgaśālāṃ prakalpayet /
śilāsthāpanasārgeṇa sarvaṃ kṛtvāprayatnataḥ
athācāryaḥprabhāte tu snātvā nityaṃ samāpya ca /
yajamānasamāyukto garbhagehaṃ praviśya ca
sthānāsanaśayānānāṃ padamuktaṃ vicārya ca /
pīṭhaṃ tadarhakaṃ kuryādyuktenaiva vidhānataḥ
pratiṣṭhoktakrameṇaiva ratnanyāsaṃ samācaret /
ācāryasthāpakādīnāmṛtvijāṃ dakṣiṇāṃ dadet
śūle sārthaṃ samādāya gāyatrīṃ vaiṣṇavaṃ japan /
sthāpayeddevadevasya śūlaṃ devyostataḥkramāt
ādhāradaṇḍayoḥ paścācchiṣṭadaṇḍānniyojayet /
puṇyāhaṃ vācayitvātu sabhyamagniṃ visṛjya ca
tataśśilpinamāhūya śāstrīyaṃ priyadarśanam? /
vastrairābharaṇaiścāpi pūjayitvānvavekṣya ca
rajjubandhādikaṃ karma beroktaṃ tatra kārayet /
atrānuktaṃ tataḥ kuryācchilpaśāstroktamārgataḥ
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0