भृगुसंहिता · अध्याय 8

इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे
भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे
सप्तमो ऽध्यायः.
अथाष्टमो ऽध्यायः.
अथाष्टमो ऽध्यायः.
पीठमानम्
अथ पीठोदयं पश्चात्थ्सानकस्य विशेषतः ।
भुवङ्गस्य समं वाथ अध्यर्थं त्रिगुणं तु वा

परितः पावयोरस्य नीत्वावै भागमङ्गुलम् ।
ध्रुवार्चायामशेषेण षण्मानसहितं शुभम्

वक्ष्यामि देव्योर्मानं तत्कण्ठान्तं नासिकान्तकम् ।
हन्वस्तं बाहुसीमान्तं नाभ्यन्तं वाध कारयेत्

चतुर्धैकांशकं वापि तृतीयैकांशकं तु वा ।
ध्रुवार्चायां विशेषेण पीठमेवं प्रकल्पयेत्

चतुरश्रं सुवृत्तं वा दलैष्षोडशभिर्युतम् ।
स्थानकं चासनं वापि यानकं वा समाचरेत्

गर्भागारत्रिभागैकं चतुरश्रं त्रिमेखलम् ।
तस्योर्ध्ववेदिविस्तारं चतुरङ्गुलमेव हि

उत्सेधं तस्य चार्धन्तुपरितश्चतुरङ्गुलम् ।
विस्तारोत्सेधमानन्तु मध्येनिम्नं षडङ्गुलम्

उदीच्यान्तु प्रतीच्यान्तु वारिमार्गन्तु कारयेत् ।
प्राङ्मुखोदङ्मुखं सूत्रं दश सप्त समर्चयेत्

मध्ये कलापदं ब्राह्मं परितो दैविकं तथा ।
वैदाथिकाशीतिपदं मानुषं च तथैव च

पदं स्यात् षण्नवतिकं षष्टिःपैशाचिकं भवेत् ।
अर्चास्थानं तु ब्रह्मांशं त्रिधा कृत्य च दैविकम्

तथैव पश्चिमे भागे मध्ये वा स्थानकाय च ।
असनं वापि च तधा देवमानुषमध्यमे

शयानं मानुषे पीठे स्थापयित्वा विशेषतः ।
ध्रुवार्चने विशेषेण नागसूत्रान् समर्प्य च

कोष्टमेकान पञ्चाशद्भवति ब्राह्ममन्दिरम् ।
दैविकं चाष्टभागन्तु मानुषं चार्त्विजं पदम्

शेषं पैशाचमेवं स्याच्छान्तिपौष्टिकदैविकम् ।
ब्रह्मस्थाने विशेषण स्थापयेद्योगवीरकौ

भोगमेव ध्रुवार्चायां देवमानुषमध्यमे ।
वीरकं स्थापयेद्विद्वान् पैशाचे क्रमशस्सुधीः

ग्राममध्ये ध्रुवार्चायां स्थापयेद् भोगमेव तु ।
योगपीठे ध्रुवार्चा चेत्तद्ग्रामस्य विपद्भवेत्

अन्येषां तु ध्रुवार्चायां भोगं वा योगमेव वा ।
आलयोद्दक्षिणे वापि वूर्वे वापि प्रपां तथा

वेदिं तन्मध्यमे कुर्याद्बिंबाध्यर्धप्रमाणतः ।
सभ्याग्निकुण्डं तत्प्राच्यां स्नानवेदिं तथोत्तरे

भूमियज्ञं च कृत्वातु पर्यग्नि प्रोक्षणं चरेत् ।
कलशैस्सप्तभिस्स्नाप्य वेद्यामारोपयेत्तथा

आच्छाद्य नववस्त्रेण कौतुकं बर्धयेत्तथा ।
प्राक्षीरश्शाययेत्तत्र श्रीभूम्योरुभयोरपि

महाकायकृते बेरे प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः ।
अन्यत्सर्वक्रियां कृत्वाहौत्रशंसनमाचरेत्

आदिमूर्त्यादि सर्वास्तमावाहनमथाचरेत् ।
अवाहनक्रमेणैव निरुप्याज्याहुतीर्यतेत्

वैष्णवं पौरुषं सूक्तं विष्णुसूक्तं तथैव च ।
श्रीभूसूक्तं ततो हुत्वा ब्राह्मं रौद्रन्तथैवच

नृत्तैर्गेयैश्च वाद्यैश्च रात्रिशेषं विनीय च ।
स्नात्वा प्रभाते त्वाचार्यो देवमुत्थाप्य चादरात्

गर्भागारं प्रविश्यैव स्थापिते विहिते ऽपि वा ।
न्यस्य पीठन्तु तन्मध्ये रत्नादीन्विन्यसेत्तदा

ध्रुवसूक्तेन संस्थाप्य अतो देवादिमुच्चरन् ।
तत्तन्मन्त्रेण देव्यादीन् स्थापयेद्विहिते पदे

विधिना चाष्टबन्धन्तु संयोज्यैव तु पूरयेत् ।
अन्तहोमं ततो हुत्वा दद्यादाचार्यदक्षिणाम्

शिल्बिनं च समाहूय शर्करां लेपयेत्क्रमात् ।
शिलाप्रतिष्ठा चैवं स्याद्दारुसंग्रहणं ततः

दारुसंग्रहणम् चन्दनं खदिरं तालमसनं ।
रक्तचन्दनम्
राजानं चिरिबिल्वञ्च अशोकं स्तिमितं तथा

खादिरं धन्विनं चैवशिरीषं पद्मकं तथा ।
इत्येवमादयो वृक्षा गृह्यन्ते बेरकर्मणि

चण्डालस्थानपार्श्वे तु दुष्टप्राणिनिषेविते ।
मातृस्थानसमुद्बूते? श्मशाने देवमन्दिरे

कूपवापीतटाकान्ते मुनिवासे सहालये ।
योगस्थानपदे धर्मशालायां मार्गमध्यमे

प्रेतभूतालये चोरसत्त्वानां च निषेविते ।
प्रस्थानशलभस्थाने कल्पास्धिनिलये ऽपि च?

सौष्टाभूतसमुद्भूतदेशे? रौणिक देशके ।
एवं स्थाने समुद्भूतं न गृह्णन्ति द्रुमं ततः

पादानपावनं तर्धि मशनेर्यातिपीडनम् ।
असाक्षिकं सर्पनिलयं बहुवल्मीक संयुतम्

सुजनं तरुणं रूक्षं बहुपक्षसमाकुलम् ।
अस्थिरं बहुचक्रं च सुशाखं चैकशाखिनम्

कर्मान्तरगृहितं च कर्मान्तरप्रयोजनम् ।
एवमीदृग्विधं वृक्षं वर्जयेद्बेरकर्मणि

आमूलाग्रं समं वृत्तमृजुं चैव प्रदक्षिणम् ।
विस्तारयामसंपन्नं शुभायैव समायुतम्

सुमध्यवयसोपेतं कालपुष्पफलप्रदम् ।
ईदृग्विधं महावृक्षं शूलार्थं परिगृह्णते

एवं लक्षण संपन्नं द्रुमं गत्वा प्रसन्नधीः ।
तन्मूले गोमयेनापि लेपयेच्चतुरश्रकम्

दिव्यलक्षणसंयुक्तं द्रुमं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
"वनराजेभ्यऽ इत्युक्त्वापायसं च बलिं ददेत्

परशं च समादाय सेचयेत्पञ्चगव्यकैः ।
मूलमन्त्रं जपित्वा तु ध्मायेद्विष्णुं परात्परम्

परशुञ्च समादाय भेदयेत्तु विचक्षणः ।
पयः परिस्रवे तत्र शुभमेवं विधीयते

शोणितप्रस्रवे तत्र निर्दशेदशुभं पुनः ।
पूर्वं तुपतनं शस्तमाग्नेय्यां तु भयावहम्

याम्यायां मरणं विन्द्यान्नैरृत्यां व्याधिमादिशेत् ।
पश्मिमेतु जनानां तु क्षुत्पिपासाविवर्धनं

वायव्ये च भवेल्लाभ उत्तरे धनधान्यकं ।
ऐशान्यां शान्तिकं तत्र सर्ववृद्धिकरं नृणाम्

तद्वृक्षपतने कालेकोशस्सर्वोमृदुर्भवेत् ।
सिहव्याघ्रगजादीनां सर्वसंपत्करं भवेत्

वृक्षाग्रं भेवयित्वा तु त्वचं सम्यग्व्यपोह्य च ।
प्रक्षाल्यवारिणा श्वेतचन्दनेनानुलेपयेत्

श्वेतवस्त्रेण संदेष्ट्य जयमङ्गलघोषणैः ।
रथेवा शकटे वाथस्कन्थे वा क्षिप्य वेशयेत्

ग्रामं प्रदक्षिणङ्कृत्या स्वस्तिसूक्तं समुच्चरन् ।
शिष्टच्छायेसमे देशेतालुकोपरिशाययेत्

हेमरूप्यकृतं शूलं सर्वसंपत्समृद्धिदम् ।
लोहैरन्यैर्नकर्तव्य मभिचारस्य कारणम्

विष्णुशूलं तु केशानां श्रेष्ठं पट्टिकमेव च ।
ध्येयं मेढ्रादयश्बोर्ध्वं समं भागस्य यत्त्रयम्

ऊरुकेशान्तपर्यन्तं तस्यार्थं च तकं मुखम् ।
सरन्ध्रयवकं चोर्ध्वे मानशूलं शिरोधरम्

हिक्कायां षड्यवं पञ्चाङ्गुलं नाभ्यन्तकं मतम् ।
त्रयोदशाङ्गुलयवं ततो मेढ्रन्तु नाभ्यधः

योनेर्नाभेस्तुर्यादश्रं ब्राह्ममष्टौमतं ततः ।
हिक्कास्तं वैष्णवं भागं ततो वृत्तं शिवांशकम्

उष्णीषं मातृकं शूलं स्थानादीनां सनातनम् ।
स्थानासनशयानानां चतुरश्राष्टवर्तुलम्

यथाक्रमेण युञ्जीयादेवं वा पूर्वमुक्तवत् ।
सर्वेषां देवतानां च सामान्यं च तुरश्रकम्

चतुर्मात्रार्धविस्तारं शूलमूलविशालकम् ।
अग्रतारं चतुर्मात्रमष्टांशोनमथापि वा

द्वात्रिंशदङ्गुलायामं वक्षोदण्डस्य चोच्यते ।
तर्म? विस्तृतयोर्बाह्ये मातृसूत्रसमोर्धयोः

वक्षोदण्डायतं स्वेन मुखेन द्विगुणं मतम् ।
उक्त्वासमन्तु बाह्यग्रेतत्सप्तांशविहीनकम्

तारं सप्ताङ्गुलं तेषां येन सार्थं त्रिमात्रकम् ।
षोढशाष्ट चतुर्मात्रायामतारसमन्वितम्

कटिदण्डं भवेत्तस्य पार्श्वमध्यमनिम्नकम् ।
कृत्वैव निम्नकं वक्षोदण्डमध्ये प्रकल्पयेत्

शेषयोर्वंशदण्डे तु नाभ्यन्तं निम्नमध्यकम् ।
दक्षिणे मूलमध्ये तु अग्रं कुर्याद्द्वयोरपि

वक्षोदण्डस्यमूलाग्रे शिखा सूदस्रदायतम् ।
कालाङ्गुलकलातारं कलार्धविपुलं मतम्

एवं चतुर्भुजं कृत्वाद्विभुजे द्विशिखं तथा ।
चतस्रश्शिबिका स्तस्मात्तस्या मेवाष्टबाहुके

यावन्तो बाहवस्तस्मिं स्तावत्यश्च शिखा मताः ।
अध्यर्धाङ्गुलविस्तारं शिखायामं तदेव हि

कटिदण्डं शिखायामं तारे द्वित्षङ्गुले क्रमात् ।
विन?द्विमात्रमेव स्याद्द्विशिखं कटिदण्डकम्

श्रोणिभागादधस्तेन शेषयेद्वंशदण्डकम् ।
ऊरुदण्डालयं सप्तविंशदङ्गुलमुच्यते

जानुभागं ततो जङ्घा प्यूर्ध्वदण्डसमायता ।
पादभागाभवे दूरुर्जङ्घयोर्झानुमानकम्

आरोप्य मानयेज्जानुदण्डस्यासंभवादपि ।
पाददण्डे समारोप्य मानयेत्तलतुङ्गकम्

ऊरुदण्डविशालं स्यान्मूलेभागं तदश्रके ।
कलाङ्गुलं तदेकं स्याज्जङ्घामूलविशालकम्

कलाविशालं जङ्घाग्रं कलायामं दशाङ्गुलम् ।
त्रिमात्रकलमूलस्य तारमग्रे ऽधिकांगुलम्

सप्तविंशति वाग्रोषं दण्डदीर्घं ततः कला ।
कोर्परस्स्यात्प्रकोष्ठस्य दीर्घं दशकलाङ्गुलम्

प्रकोष्ठबाह्वैरारोप्य कोर्परं जानुवद्भवेत् ।
त्षङ्गुलं द्व्यङ्गुलं बाहुदण्डमूलाग्रविस्तरम्

प्रकोष्ठं दण्डमूलस्य विशालं चद्विमात्रकम् ।
अध्यर्धाङ्गुलमग्रस्य विशालं लक्षणान्वितम्

वक्षोदण्डशिखामध्ये बाहुमूलगते शिखे ।
बाहुमूलगताभ्यां तु वक्षोदण्डशिखागताम्

शेषयेदग्रभागेभ्यः कोर्परे शेषयेत्ततः ।
प्रकोष्ठमूलगाभ्यां तु वक्षोदण्डशिखागताम्

कटिदण्डोरुदण्डाभ्यां तच्छेषं बाहुदण्डवत् ।
जानुकोर्परमुद्दिष्टं तस्यतु द्विशिखेमतम्

शेषयेन्नलकानान्तु प्रकोष्ठे तु भवेद्बुधाः ।
प्रसारितानां पादानां जानुसन्धौतु गृह्यताम्

तथैव विसृजानां च बुधानां कोर्परं मतम् ।
स्थानादीनां क्रमास्छूलसंघातं वक्ष्यते ऽपि च

वंशदण्डं तथा वक्ष्ये दण्डं च कटिदण्डकम् ।
जानुदण्डद्वयं चैव पाददण्डद्वयं तथा

बाहुदण्डाश्च चत्वार श्चत्वारश्च प्रकोष्ठकाः ।
तथा चरणदण्डौ द्वौ दण्डास्सप्त दश स्मृताः

कटिदण्डार्धमारभ्य यावदासीनरपि ।
तारस्स्यात्पृष्ठफलका तारमूरौ च बन्धयेत्

कटिदण्डादधस्ताच्च वक्षोदण्डधरस् तथा ।
योजयेदुपयानीलं? पृष्ठतो वृत्तमेव वा

वंशदण्डं तथा तेन क्लेशयेद्विशिखेन तु ।
शिखाग्रसुषीरे कीलं लोहं वा स्कामथापि वा

दार्ढ्यार्थं योजयेच्छूलं स्थितं वै शूलकर्मणि ।
अन्यत्कीलं तु सुषिरं कर्तव्यं कथञ्चन

एवं स्थानस्य संप्रोक्तमासनस्य प्रवक्ष्यते ।
मेढ्रमूलादधोमूलं नाहमष्टांगुलं भवेत्

भागमासनमानस्य भागं श्वभ्रप्रवेशनम् ।
मेढ्रसूत्रसमे सम्यक् शेषयेत्कटिदण्डकम्

कटिदण्डशिखाह्यूरु दण्डमूलशिखानि च ।
आसने शयने चैव जानुसन्धिः प्रशस्यते

एकोनविंशतिश्शूलदण्डानां तु समाकृतिः ।
नेष्यते कोर्परे संधिशयने दण्डहस्तके

तस्मादथ दश प्रोक्ता शूलसंख्या चतुर्भुजे ।
पञ्चान्ये द्विभुजे दण्ड दण्डा हस्ते चतुर्दश

दक्षिणे वक्षोदण्डस्यायतमेकादशांगुलम् ।
शिखा पूर्ववदुद्दिष्टा बाहुमूलशिखान्विता

तयोरुपरि चाभोगं छाययेच्छास्त्रवित्तमः ।
कटीडण्डद्वयादन्यत् स्थानस्योक्तवदाचरेत्

उक्तं हि शयने याने वक्ष्यतेथ त्रिविक्रमम् ।
उद्दण्डस्योरुदण्डस्य शिखा भागायते स्मृते

तावत्यः कटिदण्डस्य शिखायास्सम्यगन्वये ।
तदायतं तु कार्यार्थं तलदण्डं तु तद्द्वितम्

स्थिताङ्घ्रिस्थ्सितिमान् प्रोक्तश्शेषं चेदं शयानवत् ।
एवमष्टभुजोपेतं चतुर्भुजसमन्विते

शूलसंख्यानुरूपेण योजयेत्तु विचक्षणः ।
शूलं चक्रतनौ वक्रमवक्रे वक्रतां नयेत्

स्त्रीणां शूलविभागन्तु लक्ष्म्यादीनां प्रवक्ष्यते ।
नासामानविभागं च शूलदण्डायतं मतम्

भागतारं भवेद्वंशं दण्डं तच्चतुरश्रकम् ।
यदुक्तं बाहुपर्यन्तं तारं तस्माद्द्विपार्श्वयोः

बाहुमूलविशालार्धं त्यक्त्वा यावत्तदन्तरम् ।
तावत्तु परमं वक्षोदण्डस्यायाममुच्यते

कच्छांशोनं कराकारं कटिदण्डायतं मतम् ।
ऊरुतारं तु तुर्यांशा दूरुदण्डविशालकम्

जङ्घादण्डं
त्रिभागैकं तावश्चे?दष्टांशदण्डकम् ।
मूलमेव मतं चैषामग्रमष्टांशहीनकम्

पार्श्वदण्डं न योक्तव्यं स्त्रीणां शूले कथं चन ।
पुरुषाणां प्रयोक्तव्य मध्यर्धाङ्गुलिविस्तरम्

सर्वेषामसि तालानां शूलमेवं विदुर्बुधाः ।
भुवङ्गस्य समं प्रोक्तं स्थानके पीठकोन्नतम्

भुवङ्गोपरितालं स्याद्ध्रुवपीठस्य चोन्नतिः ।
ध्रुवबेरस्य पादस्य प्रतिदिक्चतुरङ्गुलम्

विस्तारमूर्ध्ववेद्यान्तु पद्मपत्रदलैर् युतम् ।
मण्डलं चतुरश्रं वा पीठं कुर्यात्तदर्हकम्

दैविकं तु त्रिधा कृत्वा द्विभागं पुरतस्त्यजेत् ।
अपरे स्थानकं स्थाप्य मध्यभागे ऽथ वा पुलः

देवमानुषयार्मध्ये वाऽसनं संप्रकल्पयेत् ।
किं चिद्दैविकसंयुक्ते मानुषे शयनं स्मृतम्

एवं सम्यग्विदित्वैव मासने च प्रवक्ष्यते ।
ध्रुवबेरं तथा कृत्वा चोर्ध्वं सिंहासनोच्छ्रयम्

तदर्हविस्तृतं प्रोक्त मुपधानेन संयुतम् ।
पादाश्रयेण पीठेन पद्माकारौ? च संयुतम्

यथासैन्दर्यकं कृत्वा शेषं युक्त्या समाचरेत् ।
बेरायामं चतुर्भागं शयनोच्छ्रायमुच्यते

तत्तुरीयांशकोत्सेधं शिरोभागे विशेषतः ।
पादयोरुभयोश्चैव समं तत्रैव मूह्य च

शेषभोगं त्रिरावेष्ट्य पञ्चवर्णसमायुतम् ।
अधःपुच्छं शिरश्चोर्ध्वं सर्पदेहे तु वेष्टिते

तदुत्संगगतं देवं शयानं संप्रचक्षते ।
फणानां पञ्चकं कुर्याद्विषवेगसमन्वितम्

एवमेव प्रकुर्वीत स्थानासनशयानकान् ।
पीठं कृत्वा प्रयत्नेन स्थापनारंभमाचरेत्

अङ्कुरानर्पयित्वैव यागशालां प्रकल्पयेत् ।
शिलास्थापनसार्गेण सर्वं कृत्वाप्रयत्नतः

अथाचार्यःप्रभाते तु स्नात्वा नित्यं समाप्य च ।
यजमानसमायुक्तो गर्भगेहं प्रविश्य च

स्थानासनशयानानां पदमुक्तं विचार्य च ।
पीठं तदर्हकं कुर्याद्युक्तेनैव विधानतः

प्रतिष्ठोक्तक्रमेणैव रत्नन्यासं समाचरेत् ।
आचार्यस्थापकादीनामृत्विजां दक्षिणां ददेत्

शूले सार्थं समादाय गायत्रीं वैष्णवं जपन् ।
स्थापयेद्देवदेवस्य शूलं देव्योस्ततःक्रमात्

आधारदण्डयोः पश्चाच्छिष्टदण्डान्नियोजयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु सभ्यमग्निं विसृज्य च

ततश्शिल्पिनमाहूय शास्त्रीयं प्रियदर्शनम्? ।
वस्त्रैराभरणैश्चापि पूजयित्वान्ववेक्ष्य च

रज्जुबन्धादिकं कर्म बेरोक्तं तत्र कारयेत् ।
अत्रानुक्तं ततः कुर्याच्छिल्पशास्त्रोक्तमार्गतः