Bhṛgusaṃhitā · Chapter 31
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre triṃśo 'dhyāyaḥ.
athaika triṃśo 'dhyāyaḥ.
saṃprokṣaṇatrayam.
atha vakṣyāmi tatroktaprāyaścittasya saṃgraham /
jalasaṃprokṣaṇaṃ caiva laghusaṃprokṣaṇaṃ tathā
mahāsaṃprokṣaṇaṃ ceti prāyaścittaṃ tridhā smṛtam /
nimitte samanuprāpte jñātvā gauravalāghavam
vakṣyamāṇakrāreṇa sadyassaṃprokṣaṇaṃ caret /
saṃprokṣaṇavidhānasya na kālaniyamassmṛtaḥ
na kuryānmāsanakṣatra tithivārādyavekṣaṇam /
tasmānnimitte saṃprāpte sadyassaṃprokṣaṇaṃ caret
deśakālādyavekṣāyā nimitte sati gauravam /
bahubereṣu caikasmin sthāvare jaṅgame 'tha vā
arcanāyāṃ vihīnāyāṃ kālātīte viparyaye /
nirmālyapūjane caiva niveditanivedane
ekāhe 'pyarcanāhīne nityasnāpanavarjane /
balihomādihīneca nityotsavavivarjane
prākārābhyantare prāpte pramādādaśubhe sati /
aspṛśyāgamane tatra caṇḍālādyaiḥ praveśane
śvakukkuṭa varāhoṣṭragardabhānāṃ praveśane /
udakyayā sūtikayā pāṣaṇḍādyairathāpi vā
kuṇḍagolavratabhraṣṭaturuṣkādipraveśane /
anyasūtridvijaisspṛṣṭe mohādajñānato 'pivā
mahāvātahate biṃbe saṃsikte varṣabindubhiḥ /
viṇmūtrarudhirasrāve bahujalpe ca maithune
evamādinimitte tu jalasaṃprokṣaṇaṃ caret /
naivāsaṃprokṣite biṃbe harirvasati niścayaḥ
tasmādbiṃbaviśuddhyarthaṃ saṃprokṣyaiva samarcayet /
doṣādhikye samutpanne laghusaṃprokṣaṇaṃ caret
rāṣṭrakṣobhe ca durbhikṣe tantrasaṃkaradūṣaṇe /
śūdrairvāthānulomairvāpāṣaṇḍairbhramitairapi
udakyayā sūtikayā patitairvātha pātakaiḥ /
caṇḍālādyaiḥ praviṣṭe ca garbhāgāre viśeṣataḥ
sūtairvā kuṇḍagolādyaistathā devalakādibhiḥ /
śvakukkuṭa varāhādyaiḥ praviṣṭe gārdabhādibhiḥ
ulūkagṛdhrakākādyaiḥ praviṣṭe 'ntargṛhe tathā /
turuṣkādyaiḥpraviṣṭe vā śukraṇoṇitayorapi
viṇmūtrādervisarge vā garbhāgārerdhamaṇḍape /
tṣahādūrdhvaṃ vihīne tu pūjane dīpavarjane
eka rātramatikramya devegrāmāntarasthite /
āgnidāhe 'śanīpāte garbhāgārer'dhamaṇḍape
anyasūtṣarcite biṃbespṛṣṭe vā buddhipūrvakam /
anyairanuktairdeṣaiśca laghusaṃprokṣaṇaṃ caret
mahānimitte saṃprāpte mahāsaṃprokṣaṇaṃ caret /
dvādaśāhātsamārabhya vatsarāntaṃ vidhānataḥ
hīnāyāmarcanāyāṃ ca nitye naimittike tathā /
kriyāhīne viparyāse hīne māsotsavādike
nityasnapanahīne 'pi mātrādānavihīnake /
balihomādihīne ca saṃprāpte śāstrasaṃkare
evamādiṣu hīneṣu vatsarāntaṃ pramādataḥ /
parṣadāṃ parivārāṇāmāśritālayasevinām
dhvajārohaṇapūrvaṃ tu kṛte kālotsavādike /
viprādimaraṇe prāpte devāgāre viśeṣataḥ
gardabhāśvalulāyoṣṭraśvasūkaramukhe mṛte /
gajādimṛganāśe ca devāgāre pramādataḥ
caṇḍālādyantyajātīnāṃ maraṇe vā viśeṣataḥ /
śūdrairvāthānulomairvā pāṣaṇḍaiḥ patitādibhiḥ
saṃspṛṣṭe vaiṣṇave biṃbe turuṣkādyairmalimlucaiḥ /
spṛṣṭe caṇḍālakādyairvā mahāpātakadūṣitaiḥ
vimāne 'śanipāte vā maholkā patane 'pi vā /
lohito palavarṣe ca vāṃsuvarṣe viśeṣataḥ
bhūkaṃpāccalite biṃbe valmīkasya samudbhave /
śithilibhavane vāpi cāṣṭabandhe viśeṣataḥ
jīrṇe staṃbhādipatane devāgārena vīkṛte /
agnisparśe ca berasya manuṣyaprasave tathā
suthākarmaṇi sarvatra garbhagehādike punaḥ /
biṃbeṣu garbhagehe vā kṛmikīṭādidarśane
hasane rodane caiva bhāṣaṇe ca viśeṣataḥ /
svedaśoṇitayorvāpi darśane varṇasaṃkṣaye
vimāne maṇḍape vātha yatra kutrāpi vā hareḥ /
devāgāre samutpanne doṣeṣveteṣu vā pṛthak
durbhikṣe rāṣṭrasaṃkṣobhe durnimitteṣu caiva hi /
dussvapne bhūmikaṃpe vā pararājādyupadrave
bhūgupte coddhṛte biṃbe ciramanyālaye sthite /
atikramya trirātraṃ tu deve grāmāntare sthite
kuṇḍagolakasūtādyairdīkṣitairarcane kṛte /
anuktāni ca karvāṇi duritānyadbhutāni ca
dṛṣṭvātu yajamānaśca ye tatparisare janāḥ /
grāmasthitā canāścaiva rājā rāṣṭraṃ ca yatnataḥ
jñātvā śāstroktavidhinā doṣajaṃ bhaktitaḥ phalam /
mahāsaṃprokṣaṇaṃ kuryānmahādoṣāpanuttaye
mahadoṣeṣu sarvatra mahāśāntirvithīyate /
pūrvaṃ sthāpitabiṃbasya na sādhāraṇahetunā
syātpunasthsāpanaṃ tasmānmahāsaṃprokṣaṇaṃ caret /
mahāsaṃprokṣaṇavidhernūtanasthāpanasya ca
svalpo bheda iti proktamṛṣibhiḥ kāśyapādibhiḥ /
jalasaṃprokṣaṇavidhiṃ pravakṣyāmi tapodhanāḥ
yajamānābhyanujñāto gurussnātvā vidhānataḥ /
ālayābhimukhe vāpi dakṣiṇe vā manorame
sthaṇḍile saikate śuddhe puṇyāhāgnimukhātvaram /
vāstuhomāvasāne ca doṣaduṣṭaṃ tu yat sthalam
paryagnipañcagavyābhyāṃ saṃskratya vidhinā budhaḥ /
biṃbaṃ puruṣasūktena kalaśairabhiṣicya ca
ṣaṭdroṇadhānya rāśau tu pañcakuṃbhānnidhāya ca /
vastrayugnena saṃveṣṭya pratimāsteṣu nikṣipet
nālikerāmrapatrādyairalaṅkṛtya pṛthak ghaṭān /
pañcasūktaṃ japitvaiva pañcaśāntibhireva ca
pañcamūrtibhirāvāhya samabhyarcyāṣṭavigrahaiḥ /
paścādagniṃ paristīrya pañcasūktaṃ hunetsudhīḥ r
iṅkārādīṃśca juhuyādaṣṭāśītimataḥ param /
pañcavāruṇamantraiśca mahāvyāhṛtibhissaha
paścādagniṃ visṛjyaiva gurave dakṣiṇāṃ dadet /
niṣkāhīnasuvarṇaṃ ca vastrābharaṇakuṇḍalān
paścātkuṃbhajalenaiva prokṣayitvā samantrakam /
prabhūtaṃ ca nivedyaiva nityārcanamathācaret
anena vidhinā doṣā naśyatyeva na saṃśayaḥ /
tadbiṃbe devasānnidhyaṃ bhavedityāha cāṅgirāḥ
etāvāneva saṃprokto jalasaṃprokṣaṇakramaḥ /
laghusaṃprokṣaṇaṃ kuryādyajamānena vai guruḥ
yathārhaṃ pūjitaḥ pūrvamāraṃbhadivasādadhaḥ /
tṣahe vā dviyahe vāpi kṛtvā caivāṅkurārpaṇam
aupāsanāgnau śvobhūte vāstuhomaṃ vidhāya ca /
paryagni pañcagavyābhyāṃ śodhayitvā samantataḥ
abhiṣicya ca deveśamaṣṭottaraśatairghuṭaiḥ /
śothayitvā vidhānena vastuvāstuparicchadān
paścātpadmāgnimāsādya kṛtāghāraṃ vidhānataḥ /
kuṃbhapūjāṃ tataḥ kuryātsamyak dhyānayuto guruḥ
dvātriṃśatprasthasaṃpūrṇān kuṃbhānāhṛtya śobhanān /
tantunā veṣṭayitvā tu toyairāpūrya mantrata
ṣaḍbhāradhānyarośau tu vedyāṃ saptadaśa kramāt /
vastrayugmena saṃveṣṭya pratimāsteṣu nikṣipet
niṣkatrayakṛtāṃstatra nava ratnāni yatnataḥ /
ratnālābhe suvarṇaṃ vā pratyekaṃ nikṣipedghaṭe
gandhapuṣpaissamabhyarcya nālikerāmrapallavaiḥ /
āyudhaiḥpañcabhistadvattoraṇairaṣṭamaṅgalaiḥ
alaṅkṛtya gururdhīmānt pṛṣṭvā kūrcena tān ghaṭān /
pañcasūktaṃ pañcaśāntiṃ tato dvādaśasūktakam
sārasvatādisūktaṃ ca diksūktaṃ pañcavāruṇam /
svastisūktaṃ japitvaiva tathaivauṣadhisūktakam
navamūrtibhirāvāhya devībhyāṃ saha pārṣadaiḥ /
dvātriṃśadvigrahaissamyagabhyarcya tu nivedayet
paiṇḍarīkāgnimāsādya pariṣicya ca pāvakam /
pañcasūktena juhuyādvyāpakatrayamantrataḥ
aṣṭottaraśataṃ tadvadaṣṭāviṃśatireva vā /
r iṅkārādīṃśca juhuyādaṣṭāśītimataḥ param
dhātādiṃ mūlahomaṃ ca pañcavāruṇameva ca /
hutvā kūśmāṇḍahomaṃ ca pañcavāruṇameva ca
paṅkajairbilvapatrairvā viṣṇugāyatriyā tataḥ /
aṣṭottaraśataṃ hutvā paścādagniṃ visarcayet
paścādguruḥ pūjitassan vastrābharaṇakuṇḍalaiḥ /
kuṃbhamādāya śiraso grāmamālayameva vā
pradakṣiṇaṃ parītyātha devadevasya sannidhau /
kūrcenādāya tattoyaṃ prokṣayetpañcamūrtibhiḥ
"śucī vo havya'' mantreṇa prokṣayetsarvamandiram /
upacāraissamabhyarcya "kṣama''sveti praṇamya ca
mahāhaviḥ prabhūtaṃ vā deveśāya nivedayet /
brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca bhojayedguruṇā saha
gurave dakṣiṇāṃ dadyātsuvarṇaṃ pañcaniṣkakam /
pradadyādbhūmimiṣṭāṃ ca pronmiṣatsasyamālinīm
daśadānaṃ tataḥ kṛtvā nityārcanamathācaret /
evaṃ yaḥ kurute bhaktyā laghusaṃprokṣaṇaṃ hareḥ
viṣṇusānnidhyamāpnoti doṣaśāntiśca jāyate /
rājarāṣṭrābhivṛddhiśca jagatpuṣṭikaraṃ bhavet
laghusaṃprokṣaṇavidhirmayā prakhyāpitaḥ kila /
kāśyapādyaiśca munibhirevameva pracoditaḥ
mahāsaṃprokṣaṇa vidhau viśeṣo vakṣyate mayā /
jalādhivāsarahitaṃ netronmīlanavarjanam
pratiṣṭhoktavidhānena sarvaṃ pūrvavadācaret /
netrayostejane tadvaddṛṣṭidoṣe viśeṣataḥ
jalādhivāsanaṃ kuryādakṣṇorunmīlanaṃ punaḥ /
mahāśāntividhānasya viśeṣo 'tra prakīrtitaḥ
jaṅgamapratimāssarvā adhivāsapurassaram /
prokṣayitvā vidhānena devaṃ pūrvavadarcayet
mahānimitte saṃprāpte yajamānārthito guruḥ /
pratiṣṭhoktadine vidvān ṛtvigbhirlakṣaṇānvitaiḥ
vastrairābharaṇaiścāpi pūrvoktamiva bhūṣitaḥ /
prokṣaṇādivasātsūrvamaṅkurārpaṇamācaret
dravyāṇyapi susaṃbhṛtya yāgaśālāṃ praviśya ca /
kadalīpūgamālādyaiḥ patākādyairalaṅkṛtām
tanmadhyekalpayedvediṃ śayanārthaṃ vidhānataḥ /
tasyāstu pūrvadigbhāge kuṃbhavediṃ salakṣaṇam
paritaścāgnikuṇḍāṃśca paiṇḍarīkaṃ ca kārayet /
devālayaṃ ca saṃśodhya mṛṣṭasiktopalepanaiḥ
ācāryassuprasannātmā yajamānārthito muhuḥ /
snātvāsnānavidhānena gāyatrīṃ ca sahasraśaḥ
japtvā dvādaśasūktāni puṇyāhamapi vācayet /
vāstuhomaṃ tataḥ kṛtvā kuṇḍe tvaupāsane guruḥ
paryagni pañcagavyābhyāṃ saṃśodhyaiva ca sarvataḥ /
gārhapatyādikuṇḍeṣu kramādāghāramācaret
pakvabiṃbasamākāraghaṭānāṃ pañcaviṃśatim /
tantunā trivṛtā veṣṭya śodhayitvā sudhūpitān
ādāya mantravaddivyaṃ jalamāhṛtya yatnataḥ /
pūtābhiradbhirāpūrya nālikerāmrapallavaiḥ
alaṅkṛtya tathā kūrcairgandhapuṣpākṣatādibhiḥ /
yavairvāhrīhibhirvātha vedyāṃ dvādaśabhārakaiḥ
āstīrya teṣu saṃsthāpya pṛthagvastreṇa veṣṭayet /
sauvarṇapratimāstatra pañcaniṣkakṛtāḥ pṛthak
gajakūrmādirūpāṇi navaratnādi ca kṣipet /
dhyānamārgeṇa kuṃbheṣu madhyamādiṣu cakramāt
navamūrtikrameṇaiva mantreṇāvāhayedguruḥ /
vedyadhastheṣu kuṃbheṣu ceṃ dādīnaṣṭadikpatīn
āvāhya gandhapuṣpādyaissamabhyarcya nivedayet /
sahasrakalaśaissnāpya snapanoktaprakārataḥ
sauvarṇaṃ kautukaṃ baddhvā pratiṣṭhoktavidhānataḥ /
śayyāvediṃ samabhyukṣya pañcatalpān prākalpyaca
śālivrīhiyavaiścāpi ṣaḍbhāraiśca pṛthak pṛthak /
tadardhaistaṇḍulaiścātha tadardhaiśca tilaistathā
uparyupari cāstīrya carmajādīn samāstaret /
śayane śāyayedvedyāmautsavaṃ biṃbamuktavat
kūrcādhivāsaṃ kurvīta dhruvamātraṃ yadikramāt /
vedānadhyāpayeddikṣu "ṛcāṃ prācī''riti śrutiḥ
gārhapatyādikuṇḍeṣu pratiṣṭhoktavidhānataḥ /
ṛtvigbhiḥ kārayeddhomaṃ tattaddaivatyapūrvakam
gurussabhyāgnimāsādya pariṣicya ca pāvakam /
pañcasūktaṃ krameṇaiva mahāvyāhṛtipūrvakam
vyāpakatrayamantraṃ ca viṣṇugāyatriyā punaḥ /
aṣottaraśataṃ hutvā vyāhṛtyā ca tathaiva ca
tato 'bjāgniṃ samāsādya pañcasūktaissahaiva tu /
dhātādimūlahomaṃ ca pañcavāruṇasaṃyutam
mahāśāntyuktamantrāṃśca trirāvartya hunettataḥ /
kuṃbhavediṃ samāsādya samabhyarcyāṣṭavigrahaiḥ
spṛṣṭvā kūrcena tatkuṃbhān ṛtvigbhissaha vai guruḥ /
ātmasūktaṃ japitvaiva pañcasūktamataḥ param
svastisūktaṃ ca daurgaṃ ca rātrimekākṣaraṃ tathā /
aṣṭadikpālasūktāni pañcaśāntimataḥ param
"āpo hiraṇyavarṇā''bhyāṃ pāvamānībhireva ca /
japtvā dvādaśasūktaṃ ca tatassabhyānale kramāt
hautrapraśasanaṃ kuryātsarvaṃ hot tu pūrvavat /
caturmūrtikrameṇaiva sahasrāhutinā saha
"yaddevā''dyaiśca kūśmāṇḍaissarvadaivatyamantrakaiḥ /
hutvātu doṣaśāntyarthaṃ lojaistadvattilairapi
sāpūpairviṣṇugāyatṣā hutvākuṇḍeṣu pūrvavat /
aṣṭottaraśataṃ tadvadaṣṭāviṃśatireva vā
pariṣegaṃ tataḥ kṛtvā paiṇḍarīke viśeṣataḥ /
padmairvā bilvapatrairvā viṣṇugāyatriyā tataḥ
aṣottarasahasraṃ tu ghṛtenāplutya vai hunet /
pāramātmikamantraiśca r iṅkārādyaiśca yatnataḥ
aṣṭāśītiṃ tato hutvā mahāvyāhṛtipūrvakam /
hutvā taddoṣanāśāya rājarāṣṭrābhivṛddhaye
sabhyāgniṃ pauṇḍarīkāgniṃ hitvānyeṣvantahomakam
nṛttagītādivādyaiśca rātriśeṣaṃ nayedguruḥ /
prātassnātvā vidhānena kalaśaissnapanaṃ caret
pañcasūktaiśca saṃsnāpya pañcaśāntisamanvitam /
paścāddevamalaṅkṛtya suvastrābharaṇādikaiḥ
gandhapuṣpaissugandhaiśca yāpannetramanaḥpriyam /
muhūrte samanuprāpte kuṃbhamādāya deśikaḥ
svastisūktaṃ japan grāmamālayaṃ vā pradakṣiṇam /
kṛtvā devāgrataḥ kuṃbhaṃ dhyānyapīṭhe niveśayet
yajamānena śaktyāvai gurussaṃpūjitastadā /
kūryādanantaroktāṃśca saṃskārān bhagavatpriyān
vastrerābharaṇaiśśubhraiḥ kuṇḍalaiśca viśeṣataḥ /
yajamānassusaṃpūjya paśubhūmyādibhirgurum
gurave dakṣiṇāṃ dadyānniṣkāṇāmekaviṃśatim /
ṛtvigbhyaśca tathā dadyātsuprīto bhagavān hariḥ
guruḥ paścātsamāvāhya samabhyarcyāṣṭavigrahaiḥ /
mahāhavirni vedyaina pāyasāpūpasaṃyutam
sājyaṃ savyañjanaṃ datvā mukhavāsaṃ nivedayet /
puṣpāñjaliṃ tato datvā "kṣaya'' sveti praṇamya ca
sahasraṃ brāhmaṇānāṃ ca bhojayecchāntihetave /
daśadānaṃ viśeṣeṇa devaprītikaṃ bhavet
evamādvādaśābdāttu pratiṣṭhāmācarettataḥ /
punasthsāpanasaṃskārātprāyaścittaṃ na hītarat
tasmātsarvaprayatnena śāstroktaṃ sarvamācaret /
evaṃ yaḥkurute bhaktyā viṣṇossaṃprokṣaṇatrayam
pratiṣṭhāphalamāsādya vaiṣṇavaṃ lokamāpnuyāt
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0