Bhṛgusaṃhitā · Chapter 29
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre 'ṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ
athaikonatriṃśo 'dhyāyaḥ.
prāyaścittam
athavakṣye viśeṣeṇa dhruvaberasya niṣkṛtim /
tāmrajaṃ śailajaṃ caiva mūrtikaṃ dāravaṃ tviti
cāturvidhyaṃ dhruvasyātra pūrvameva mayoditam /
ṣaṇmānasahitaṃ kṛtvāsanālaṃ pādapadmakam
kṛtvā tu tāmrajaṃ biṃbaṃ kautukasyoktavartmanā /
kṛtvākṣyunmocanaṃ cādhivāsān saṃsthāpya cācalam
sthāpayetsaha devyauca śuddhyarthaṃ pratiparvatu /
śuddhodairabhiṣicyaiva bhūṣaṇaiśca vibhūṣyaca
puṣpanyāsaṃ ca kṛtvaiva sarvān pariṣadaḥ kramāt /
śailāneva prakurvīta yathā śātātapo 'bravīt
śailaṃ dhruvaṃ tathā citraṃ citrārdhaṃ vā vidhāya ca /
pūrvoktena vidhānena paraṃ saṃskṛtya tatkramāt
devyāvanyāṃśca devāṃśca tadālayagatānapi /
taddravyeṇa prakurvīta dhruvaṃ ṣaṇmānasaṃyutam
kṛtvākṣṇośca bhruvostadvadoṣṭhayorubhayorapi /
karapādatale caiva nakheṣu mukuṭe 'pi ca
bhūṣaṇeṣu vidhānena tattadvarṇena lepayet /
mṛṇmayaṃ dāravaṃ vā cettaddravyeṇaiva devatāḥ
tadālayagatāḥ kuryādanyathā viparītakṛt /
atha vā varṇahīnaṃ tu śailaṃ sarvatra kārayet
ardhacitrasya śailasya hīneṣvaṃ geṣu caiva hi /
pratyaṅgeṣu tathopāṅgeṣvaniṣṭaṃ tadbhavediha
bālāgāre 'tha tacchaktiṃ nītvā biṃbaṃ samāharet /
bhūmau pidhāya tasyordhve padmāgniṃ parikalpya ca
hutvā ca mahatīṃ śāntiṃ śilāgrahaṇavattathā /
tattadaṅgasamutpattiṃ yuktyā takṣṇā tu kārayet
hīne mahāṅge tadberamayuktaṃ cetsamīkṛtau /
tyaktvā tadvidhinā beraṃ punaranyatsamāharet
beraṃ saṃdhānayogyaṃ yastyajetpāpī bhavetsa hi /
vinaṣṭaṃ ca bhavetsarvaṃsaṃdhānaṃ śaktitaścaret
dhruvaberamathār'cāṃ ca kartuṃ pūrvamivadvayam /
aśaktaśceddhruvārcāntu kṛtvā caikaṃ svaśaktitaḥ
pratiṣṭhāpyārcayetsamyagiti ke cinmanīṣiṇaḥ /
ekaberapratiṣṭhāyāmeṣa eva vidhissmṛtaḥ
aśaktaśceddhruvaṃ beramarcāberamathāpi vā /
sahitaṃ rahitaṃ vātha devībhyāṃsthāpya cārcayet
mṛdālaye brahmasthāne dhruvārcāberamāharet /
taṃ devīsahitaṃ kṛtvā vimānaṃ ca viśeṣataḥ
śailaṃ tu kartumicchecced devo daivikamāśrayet /
yathā tathā prakalpyaiva vimānaṃ kautukaṃ punaḥ
lohajaṃ jaṅgamaṃ kṛtvā braṅmasthāne samācaret /
kautukaṃ śailajaṃ cettu sthāvaraṃ tveva sthāpayet
laghuberaṃ pratiṣṭhāpya vimāne mṛṇmaye 'rcite /
kartumiccheddhruvaṃ beraṃ vimānaṃ caiva śailajam
vimānaṃ parikalpyaiva vidhinā hastamānataḥ /
devībhyāṃ sahitaṃ devaṃ daivikāṃśe vidhāya ca
pūrvārcitāṃ gṛhītvaiva beraṃ kautukakarmaṇi /
tasyottare cautsavādīn pratiṣṭhāpya samarcayet
pūrvaṃ dhruvārcāberetu arcyamāne mṛdālaye /
śilābhiriṣṭakābhirvā vimānaṃ kartumicchayā
rakṣārthaṃ tasya berasya śilpisparśanivṛttaye /
kāṣṭhena pañjaraṃ kṛtvā bālāgāraṃ dṛḍhaṃ tataḥ
saṃśodhya śalyaṃ cādhastādyuktyā paramāyā punaḥ /
vimānaṃ yugmahastena tadberasya vaśādapi
yathāvibhavavistāraṃ saudhaṃ kṛtvā surakṣayet /
tadberasamamadhyardhaṃ dviguṇaṃ caturaśrakam
adhamaṃ madhyamaṃ tadvaduttamaṃ trividhoditam /
kṛtvā tasya caturbhāgaṃ tribhāgaṃ cārdhamevavā
garbhāgāraṃ bhaveccheṣaṃ bhittiviṣkaṃbhameva ca /
samaṇṭapaṃ vimānaṃ tu pūrvavatkārayedvidhiḥ
śileṣṭakāvimāne tu vargasyānte parasya vā /
kārayenmiśramatha cedaśaktaḥ kartumīdṛśam
adhiṣṭhānasya cordhvaṃ hi yatheṣṭasthānake punaḥ /
miśradravyeṇa kuryāttu śaktilobhaṃ na kārayet
varṇakṣayedhruve doṣasaṃphade sphuṭitādibhiḥ /
alpadoṣe 'pi vāśaktiṃ dhruvaberasthitāṃ tadā
kuṃbhe 'ṃbhasi samāvāhya tatkuṃbhaṃ kautukādi ca /
samādāya vidhānena mālikāyāṃ tu maṇḍape
sannyasya kautukādau tu samāvāhya samarcayet /
kāle kuṃbhe samāropya kriyāssarvāssamācaret
atīte dvidine kuṃbhamanyadādāyacātvaraḥ /
kuṃbhācchaktiṃ samādāya kuṃbhe 'nyasmin vidhālataḥ
arcayettridine caivaṃ kuṃbhasaṃśodhanaṃ caret /
paścācca varṇalepādīn kṛtvā saṃśodya caivahi
vāstuhomaṃ ca puṇyāhaṃ dhruvaśuddhiṃ ca kārayet /
kuṃbhaṃ biṃbaṃ samādāya praviśyābhyantaraṃ tataḥ
kautukādīn susaṃsthāpya nyāsādīṃśca vidhāya ca /
kuṃbhasthāṃ śaktimādāya dhruvabere 'varopayet
dhruvātpunaḥ kautukādiṣvāvāṅya tu samarcayet /
doṣāṇāṃ goravānmāsādūrdhvaṃ kāletvapekṣite
devaṃ bālālaye sthāpya śodhayenmṛṇmayaṃ punaḥ /
yāvacchūlaṃ punaśśailaṃ śilāntaṃ śodhayetkramāt
navaṣaṭpañcamūrtīnāṃ vimāne doṣasaṃyutam /
yattalaṃ tattalaṃ gṛhya bālasthānaṃ prakalpya ca
kautukādīn susaṃsthāpya vidhinā samyagarcayet /
paścāttale tu nirduṣṭe kautukādīn pragṛhya ca
sthāpayitvā punaścaiva vidhināpi samarcayet /
atha vakṣye jīrṇaberaparityāgavidhiṃ kramāt
dhruvasyāṅgavihīne tu tyajettatsadya eva hi /
kartrārādhakayorgrāhyamanyathā syānmahadbhayam
tasmātsarvaprayatnena jīrṇaṃ saṃśodhya sarvataḥ /
navavastraissamācchādya baddhvā ca kuśarajjubhiḥ
brāhmaṇairvāhayitvaiva nadīṃ sphārāṃ samudragām /
aśoṣyaṃ vā jalādhāramanyannītvātha tattaṭe
prapāṃ kṛtvāgnimādhāya caupāsanamatandritaḥ /
āghārānte tu juhuyādvaiṣṇavaṃ śataśastataḥ
"dadbhyassvā''hetyaṅgahomaṃ vyāhṛtyantaṃ hunedbhudhaḥ /
vastrabandhaṃ vimocyaiva prāṅmukhodaṅmukho guruḥ
vāruṇaṃ vaiṣṇavaṃ caiva prakṣipyaiva ca tajjale /
snāyātsaṃsmṛtya deveśaṃ dārave tu viśeṣataḥ
dagdhvāgninātha tadbhasma nikṣipettādṛśe jale /
devyādīnāṃ parṣadāṃ ca tattanmantraṃ savaiṣṇavam
hunejjalekṣipetpaścāddadyādācārya dakṣiṇām /
atha cetkautukādīnā maṅgahānistaducyate
mahāṅgāni śiraḥ kukṣi vakṣaḥ kaṇṭhān pracakṣate /
pādauhastau bāhavaścetyaṅgāni pravadantihi
aṅgulyaḥ karṇanāsādyāḥ pratyaṅgāni vidurbudhāḥ /
śiraścakraṃ ca pīṭhaṃ ca prabhāmaṇḍalameva ca
upāṅgānyūcire bhūṣaṇāyudhāṃbarapūrvakān /
tatropāṅgasya hīne tu kuṃbhaṃ saṃsādhya pūrvavat
āvāhya kuṃbhe tacchaktiṃ biṃbaṃ saṃdhāya pūrvavat /
kṛtvā jalādhivāsādīn vāstuhomaṃ vidhāya ca
saṃśodya pañcagavyaiśca kuśodaiśca viśeṣataḥ /
saptabhiḥ kalaśaisthsāpya kuṃbhasthāṃ śaktimādarāt
samāvāhya punarbiṃbe vidhinā samyagarcayet /
pratyaṅgahīne tacchaktiṃ mahābere 'varopya ca
udhrutya biṃbaṃ saṃprokṣya pañcagavyaiḥ kuśodakaiḥ /
tulyalohena saṃdhāya cādhivāsya kuśādiṣu
punaḥ pratiṣṭhāmārgeṇa pratiṣṭhāṃ punarācaret /
aṅgahīnetu saṃdhānayogyaṃ saṃdhāya pūrvavat
arcayedanyathā yuktehīne vāpi mahāṅgake /
bhūmau pidhāya tadberaṃ tadūrdhve juhuyātkramāt
aṅgahomaṃ mahāśāntimapohyaiva ca taddinam /
uddhṛtya biṃbaṃ prakṣālya pañcagavyaiḥ kuśodakaiḥ
triragnau saṃparikṣipya śodhayedāmlavāriṇā /
rājataṃ dvissakṛdraukmaṃ dahedagnāviti kramaḥ
kṛtvātenaiva dravyeṇa biṃbaṃ pūrvavaduttamam /
punaḥpratiṣṭhāṃ kṛtvaiva kārayedarcanaṃ kramāt
paṭe kuḍye 'tha vā likhya bere vidhivadarcite /
jīrṇamālokya tacchaktimāropyaivārkamaṇḍale
navīkṛtya punastasmin pratiṣṭhāpya samarcayet /
ācāryeṇa ca yenādau karṣaṇādyāḥ kṛtāḥ kriyāḥ
pratiṣṭhā vā kṛtā viṣṇostenaivānyāṃśca kārayet /
nityārcanotsavādīṃśca prāyaścittādikānapi
tadabhāve ca tatputraṃ pautraṃ naptārameva ca /
tadvaṃśajaṃ vā tacchiṣyaṃ tanniyuktamathāntataḥ
ācāryasannidhau nānyamācāryaṃ varayetkvacit /
varayedyadi rāṣṭrasya rājñaścāpi mahadbhayam
bhavecca niṣphalā pūjā sarvaṃ kāryaṃ vinaśyati /
tasmātsarvaprayatnena na kuryādgurusaṃkaram
ajñānādarthalobhādvā kṛte tvācāryasaṃkare /
abjānale mahāśāntiṃ hutvā saṃprārthyavai gurum
yācayitvā "kṣama''sveti pūjayitvā viśeṣataḥ /
panastenaiva tatkarma kārayediti śāsanam
ācāryadīnāmalābhe tu tadrūpaṃ lekhayetpaṭe /
tatsannidhau yuktamanyamācāryaṃ varayettathā
ekasminnālaye syāccetsannipātastu karmaṇām /
ācāryaṃ saṃpraṇamyaiva tatputrādyairvidhānataḥ
kārayettadalābhetu kārayettantrato guruḥ /
pūrvaṃ tu yogamārgeṇa pratiṣṭhāpyārcite punaḥ
devībhyāṃ saha paścāttu kārayet sthāpanaṃ yadi /
ābhicārikameva syādrājarāṣṭravināśakṛt
dhruvakautuka saṃyukte pūjyamāne purā tataḥ /
vimānadhruvayornāśe brahmasthāne dhruvārcanam,
kautukaṃ cotsavasthāne sthāpayediti ke cana /
sthānake cāsanaṃ kuryācchayanaṃ vāpi cecchayā
asaneśayanaṃ kuryātthsānakaṃ na tu kārayet /
śayane nāsanaṃ caiva sthānakaṃ kārayedvidhiḥ
kautukaṃ sthitamāsīna mautsavaṃ kārayettathā /
asīnaṃ kautukaṃ kuryātthsitamautsavameva vā
snapanaṃ baliberaṃ ca sthitaṃ sarvatra kārayet /
avatāragaṇasyaiva mūrtīnāṃ pañcakasya ca
anyonyasaṃkareṇaiva sthāpane kautukasya ca /
mahattaro bhaveddo, staddoṣaśamavāya vai
hutvā tu mahatīṃ śāntiṃ yathāsthāne tu sthāpayet /
atha vakṣye viśeṣeṇa śāntipañcakakalpanam
narāṇāṃ pāpabāhulyādaparādhaviśeṣataḥ /
devāssṛjantyadbhutāni teṣu dṛṣṭeṣu satvaram
kuryācchāntiṃ yathoktāntu viparīte tvanarthakṛt /
kartrārādhakayoścaiva rājño rāṣṭrasya vāstuvaḥ
saṃkṣobho jāyate sadyo vināśo bhavati dhruvam /
dvādaśāhāntare tasmācchāntiṃ kuryādvidhānataḥ
atīte dvādaśāhetu mahāśāntipurassaram /
saṃpūjya vaiṣṇavān śaktyādatvā vai bhūridakṣiṇām
ārabheduttaraṃ karma māse 'tīte viśeṣataḥ /
saptāhaṃ tu mahāśāntiṃ hutvā vipraśataṃ tathā
bhojayitvā ca deveśamanumānya tu kārayet /
ṣaṇmāse samatīte tu ramate tatra nohariḥ
tasmātsarvaprayatnena kuryācchāntiṃ yathoditām /
bhaumāntarikṣadivyākhyabhedāttrividhamadbhutam
grahayuddhaśca bhedaśca vikāro grahamaṇḍale /
sarvagrāsoparāgaśca durbhikṣaścākṣabhedanam
evamādīni divyāni tvadbhutāni pracakṣate /
āntarikṣāṇi cārkendvoḥ pariveṣo nirantaraḥ
varṇāntareṇa bāhulyātpariveṣastathāvidhaḥ /
rātrāvindradhamardevasadma cākāśamaṇḍale
aśanyulkādipātaśca rāhupucchādidarśanam /
nakṣatrapatanaṃ ketordhūmasyendrasya darśanam
gandharvanagarasyāpi darśanaṃ patanaṃ tu vā /
pratisūryābjanakṣatradarśanaṃ saṃpracakṣate
bhaumānyanekathoktāni carasthiravibhedataḥ /
deśakālasvabhāvādiviruddhaṃ prasavādikam
pṛṣadaṃśakasarpāśvayonijānāṃ viśeṣataḥ /
gonāgamahiṣādyeṣu tiryakṣu jananaṃ tathā
kṛmikīṭapataṅgeṣu viṣkireṣvaṇḍajādiṣu /
vivarṇākāravāsādirāśrayādistathālaye
raktastrīdarśanādīni cādbhutāni careṣu tu /
divyāni cāntarikṣāṇi teṣāmatrottamottamam
nārāṇi cottamāni syurmāhiṣādyāni madhyamam /
sarīsṛpādiṣu bhavānyathamāni vadantihi
rodanaṃ hasanaṃ jalpo jvalanaṃ parivartanam /
svedaśca rudhirasrāvaḥ kṛmikīnādisaṃbhavaḥ
akālasphoṭanaṃ dhūmaścāṅgakaṃpanameva ca /
svāpanāsvādanecaiva tṛṇavalmīka saṃbhavaḥ
pratimāyāṃ bhaveccettu raktastrīdarśanaṃ tathā /
pāṣaṇḍapratilomāntyajātibhiḥ patitaisthathā
sṛgālādibhiraspṛśyaissparśane ca praveśane /
sthūṇāvirohaṇe caiva calane parivartane
tathāpasarpaṇe caiva kavāṭaśayanāsane /
bhittyāyudhāṃbare tadvadagnihotrādyupaskare
vimāne ca vikāraśca makṣikāvṛkṣapātane /
pravartane copasarpe parṇapuṣpaphaleṣu ca
śākhādau viparītasya darśanaṃ ca viśeṣataḥ /
raktasrāvo jalasrāvaścādbhutāni sthireṣu tu
teṣu garbhakṛhe caiva pīṭhe caiva bhavāni tu /
rājñorāṣṭrasya viprāṇāṃ nāśakāni viśeṣataḥ
kartrārādhakayornāśa iti śātātapo 'bravīt /
prāsādajāni rājñāṃ syuḥ prāsāde 'pi viśeṣataḥ
adhiṣṭhāne ca pāde ca prastare ca gale 'pi ca /
śikhare ca bhavāni syuḥkṣatriyāṇāṃ krameṇa tu
abhiṣekasya yogyasya yuvarājasya caiva hi /
abhiṣiktasya samrājaścātyāhitakarāṇi tu
prathamāvaraṇe vaiśyajātīnāṃ mantriṇāṃ tathā /
purohitasya tanmaṇḍalādhipānāṃ mahadbhayam
śūdrajātivipaddhetdvitīyāvaraṇādiṣu /
sasyanāśo gajāśvādipaśunāśasca jāyate
purodhasaścāgnikuṇḍe brahmasthāne dvijanmanām /
rudrālaye tu sarveṣāṃ nṛpasya tu guhālaye
seneśānāṃ vipattiḥ syādvakratuṇḍālaye tathā /
śṣālaye rājapatnīnāṃ durgāsthāne 'nyayoṣitām
mātṛsthāne 'ntyajātīnāmoṣadhīnāṃ kuberake /
nṛpavāhanaśastropajīvināṃ bhāskarālaye
anyadevālaye tattadbhoktānāmapi lakṣayet /
āsthānamaṇḍapasaṅgamaṇḍabaprāṅgaṇeṣu ca
mahānase nṛpāvāse krīḍāsthāne viśeṣataḥ /
ācāryayajamānādipadārthinilayeṣu ca
caityavṛkṣādiṣūdbhūtā raktastrīdarśanādayaḥ /
valmīkādyāśca phaladāstattaddiśyuktamārgataḥ
bhaumeṣu devaberārcāpīṭhagarbhagṛhārte /
jātādoṣāntu saṃproktā uttamottamasaṃjñitāḥ
uttamāstupunarjātāḥ prākāremukhamaṇḍape /
madhyamāḥ prathamāvaraṇe śeṣeṣūktāstathādhamāḥ
tathā rājāṅgaṇe cottamottamāḥ paritastataḥ /
aṅkaṇeṣūttamā antarvāstuke madhyamāssmṛtāḥ
adhamā vāstuno bāhye tāratamyamiti smṛtam /
divyāntarikṣayornāsti cikitsā śāntiriṣyate
bhaumeṣu tu careṣvatra nimittaṃ ca nimittinam /
deśāntare vāsayitvā śāntintatra samācaret
sthireṣu pratimānāṃ tu rodane hasane tathā /
jvalane ca tathā devaṃ saṃsthāpya taruṇālaye
tadberasthāṃ samāropya śaktiṃ tatra vidhānataḥ /
śāntiṃ kṛtvā punaḥ kuryātthsāpanaṃ cārcanaṃ kramāt
parivṛttau punasthsāpya kuryācchāntyādi pūrvavat /
svede ca rudhirasrāve sarvaṃ rodanavaccaret
kṛmikīṭapataṅgānāṃ kṛṇādīnāmathodbhave /
āropya pūrvavacchaktiṃ punassaṃdhāya yuktitaḥ
śāntyādīnācaredevamakālasphoṭanādike /
berārcāpīṭhake tadvadālayābhyantarepe ca
valmīkādyudbhave devaṃ saṃsthāpya taruṇālaye /
yāvaddoṣaṃ khanitvaiva gavyairabhyukṣya pañcabhiḥ
saṃśodhya sarvaṃ saṃdhāya punasthsāpana mācaret /
prāsādabāhye cotpanne vivare viśadīkṛte
peṣayitvā marīcyādijalenāpūrya cāśmanā /
ālipya śarkarāṃ kuryāc chāntiṃ divyapracoditām
punarapyudite kuryādevameva tuyuktitaḥ /
makṣikādarśane tattyadvyapohyatvavilaṃbitam
śodhayitvā tataśśāntimārabheta vicakṣaṇaḥ /
aspṛśyaspakśane tadvatkṛtvā śāntiṃ samācaret
sthūṇāvirohaṇādau ca punassaṃdhāya cācaret /
haṭhādvṛkṣādhipatine śānti stattyāgapūrvikā
rājāṅgaṇe samutpanne rājānaṃ sabalaṃ punaḥ /
veśmāntaraṃ vāsayitvā śāntiṃ kṛtvā yathocitām
abhiṣicya punaryuktedine rāṣṭraṃ praveśayet /
athottamottamasyottamasya syānmadhyamasya ca
adhamasyāpi cāspṛśyasparśanasya yathākramam /
krameṇādbhutaśāntistu prabhūtā mahatī tathā
śāntiśśuddhiriti prājñaiḥ pañcadhā śāntirucyate /
ālayābhimukhe tadvadaiśānyāṃ cottare 'tha vā
parvatāgre taṭākasya tīre vā maṇḍapaṃ prapām /
kūṭaṃ vā ṣoḍaśastaṃbhasaṃyuktāṃ sumanoharam
caturhastapramāṇāntastsaṃbhāntarasamāyutām /
tānonnatācalāyuktāṃ? kṛtvā madhye vidhānataḥ
kuṇḍaṃ śrāmaṇakoktaṃ tu kṛtvādho dvādaśāṅgulam /
khanitvaiva cat prācyāṃ dvihastāyata vistṛtam
hastamātrasamutsedhaṃ kṛtvā sthaṇḍilamuttamam /
prāgādiṣu caturdhikṣu krameṇāhavanīyakam
anvāhāryaṃ cāvasathyaṃ gārhapatyaṃ ca kārayet /
agneyādiṣu koṇeṣu kuṇḍānyaupāsanāni ca
kṛtvādvāreṣu vidhinā toraṇādi prakalpayet /
pūrmakaṃbhairaṅkuraiśca kadalībhirdhvajairapi
staṃbha veṣṭanakādyaiśca darbhamālābhireva ca /
alaṅkṛtya vitānādyairyathāvibhavastaram
sthaṇḍile dhānyarāśiṃ tu kṛtvā tasya ca madhyame /
padmamaṣṭadalaṃ kṛtvā taṇḍulaistasya madhyame
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṇmayaṃ vā svaśaktitaḥ /
dvātriṃśatprasthasaṃpūrṇaṃ kaṃbhamādāya śāstravat
tantunā pariṣṭyaiva yavāntaramanantam /
vastrayugmena saṃveṣṭya bhūṣaṇaiśca vibhūṣya ca
sauvarṇa maṅgalānyaṣṭau tathā pañcāyudhāni ca /
varṇacihnāni tādṛṃśi cāhīnānyaṅgulādapi
ratnāni hema rajataṃ tāmraṃ kāṃsyaṃ tathā trapu /
sīsāyastīkṣṇukāntāni graharūpāṇi caiva hi
nikṣipyāpūrya toyeva śuddhena tu vidhānataḥ /
karpūracandanośīralavaṅgailādikānapi
gandhadravyāṇi cānyāni nyasya cūtādipallavān /
tanmukhaṃ tu pidhāneva pidadhyātsadṛśenavai
ācāryamṛtvijaścāpi vṛtvā śāstravidhānataḥ /
navavastrottarīyādyaiḥ pañcāṅgārpitabhūṣaṇaiḥ
alaṅkṛtyāgnikuṇḍeṣu hutvāghāraṃ yathoditam /
madhye sūryaṃ tathendrādi bhārgavāṅgārakau tathā
mandaṃ guruṃ pāvakādi candrarāhudhvajān budham /
pradakṣiṇavaśenaiva dhyātvāvāṅyār'cayet tataḥ
aṣṭākṣareṇāyutaṃ vā sahasraṃ cāṣṭasaṃyutam /
abhimṛśya vidhānena grahayajñoditena vai
hunecca tattaddaivatyaṃ samiccarughṛtaiḥ kramāt /
hutvāṣṭottarasāhasraṃ tato vaikhānasānale
ghṛtāplutairbilvadalairaṣṭottara sahasrakam /
hunedaṣṭākṣaraṃ nityaṃ tathā bilvasamidghetaiḥ
dūrvāpūpavrīhitilacarulājābjasaktubhiḥ /
vaiṣṇavyācaiva gāyatṣā pūrvavajjuhuyādguruḥ
ghṛtenāṣṭākṣareṇaiva sahasraṃ cāṣṭasaṃyutam /
hutvānte tu ghṛtenaiva vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
juhuyātpauruṣaṃ sūktaṃ nṛttairgeyaiśca ghoṣayet /
yathādiśaṃ caturvedānnityamadhyāpayetkramāt
kalpasūtramathaukheyaṃ praṇītaṃ guruṇā purā /
svādhyāyo yatra yatroktastatrādhyeyaṃ vidhānataḥ
ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadyādevaṃ saptāhamācaret /
yadi devālaye doṣaḥ kuṃbhapārśvetha sthaṇḍile
devaṃ taṃ sthāpya cābhyarchya nivedya ca mahāhaviḥ /
devasyābhimukhe hutvā homamante yathāvidhi
navāhaṃ vātha stāham utsavaṃ kārayedvidhiḥ /
divyāntarikṣayoḥ kuṃbhajalenā plāvayennṛpam
bhaumeṣu tatthsalaṃ prākṣya śiṣṭatoyena vai nṛpam /
tatpatnīṃ cābhiṣiñcecca guruṃ saṃpūjya pārthivaḥ
suvarṇapaśubhūmyādīn dadyādṛtvigbhya eva ca /
dakṣiṇāṃ bahulāṃ dadyājjīvo yajñasya dakṣiṇā
yadi rājagṛhe doṣaḥ kṛtvā maṇḍapamantike /
pūrvavadgrahayajñaṃ ca homaṃ śrāmaṇake 'nale
kuṃbhasya sādhanaṃ kṛtvā saptāhānte prabhuṃ tathā /
snāpayetkuṃbhatoyena pratiṣṭhāntakrameṇa vai
dakṣiṇāṃ gurupūrvebhyo datvā kṛtvāṃkurār'paṇam /
śubhe 'nukūle nakṣatre kṛtvā caivābhiṣecanam
praviśetpūrvagehaṃ tu dharmasiddhyaigurūditaḥ /
eṣa eva vidhiḥ prokto gṛhiṇāmapi sammataḥ
rājñāṃ parārthavṛttitvātso 'tra tu prakṛtīkṛtaḥ /
sarvagrāsoparāgādidivyādbhutaśamāyavai
yathāśakti brāhmaṇebhyassvarṇaṃ bhūmiṃ paśūnapi /
dadyāttathā viśeṣeṇa dakṣiṇāṃ bhūrisammitām
anāvṛṣṭinivṛttyarthaṃ kuṃbhaṃ saṃgṛhya pūrvavat /
sarvatīrthaṃ samāvāhya samabhyarcyāgrato hareḥ
dhyānyapīṭhe tu sauvarṇaṃ padmamaṣṭadalairyutam /
hemapātre tu sannyasya devamāvāhya tatra ca
abhyarcya tasya cordhvetu pīṭhe kuṃbhaṃ nidhāya ca /
kuṃbhamūle tu suṣiraṃ sūcīmātraṃ vidhāya ca
taddhārayā tvavicchinnarūpayā secayeddharim /
samidbhirvaitasībhistu pālāśībhirathāpi vā
aṣṭhottarasahastraṃ tu juhuyātpañjavāruṇam /
agnau śrāmaṇake paścāddiśāhomeṣu pūrvavat
aṣṭāttarasahasraṃ tu pratyekaṃ pañcavāruṇam /
samidbhirjuhuyādvidvān vaitasībhiryadhāvithi
samidbhiḥ punarājyena vaitasībhiḥ pṛthagghunet /
aṣṭādhikasahasraṃ tu "indraṃ praṇayanta'' mityapi
śrāmaṇāgniṃ vidhāyaikaṃ dakṣiṇe tasya vajriṇam /
āvāhya tu samabhyarcya "śacīsahā''yeti homayet
devaṃ viśeṣato 'bhyarcya kārayetsnapanādikam /
evaṃ jñātvā vidhānena tattatkarmasu gauravam
tṣahādi triṃśadghasrāntaṃ śrāmaṇāgnau yathāvithi /
dine dine pūrayitvā kuṃbhaṃ tenaiva secayet
sarvānte devamāsnāpya samabhyarcya havirdadet /
karmānte syānmahāvṛṣṭistasmādyatnena kārayet
atha vā varṣa kāmī vā mokṣārthī paśukāmanaḥ /
sarvopadravaśāntyarthī vijayārthī viśeṣataḥ
snapanālayamāsādya alaṅkṛtya ca pūrvavat /
karmagauravamājñāya saṃbhṛtya bahudhā payaḥ
pūjayetprathamaṃ yatnādācāryaṃ sahi dhārakaḥ /
ācāryassuprasannātmā śvabhrātprācyāṃ tu taṇḍulaiḥ
kṛtvā paṅktiṃ dakṣiṇottarāyatāṃ vipulāntarām /
śvabhrāddakṣiṇataḥ kṛtvā kuṇḍaṃ śrāmaṇakasya tu
agnimādhāya kuṃbhāṃ stu nava saṃveṣṭya tantunā /
adbhiḥ prakṣālya cotpūya kuśakūrcena cātvaraḥ
kṣīreṇa pūrayitvaiva cotbūtena krameṇa vai /
paṅktiṃ nidhāyāpidhānairapidhāyopari kramāt
vastreṇācchādayecchvabhraṃpūjāntebhyarcya vai harim /
svastisūktena cānamya saṃsthāpya śvabhramadhyame
arcanoktavidhānena sarvaṃ pūrvanadāyaret /
tantunā veṣṭite kṣīraṃ kṛhītvākarake pūnaḥ
viṣṇusūktena "ceṣe''tvetyādyairmantraiḥ kramādguruḥ /
tayā saṃsnāpayeddenamuktayo kṣīradhārayā
tathaiva pariṣicyāgniṃ mantrai"rviṣṇornu''kādibhiḥ /
"atodevādi''bhistadvadaṣṭārṇa manunā tathā
juhuyādviṣṇugāyatṣā aṣṭādhikasahasrakam /
atha vā snapanaṃ yāvattāvadudvartya mantrataḥ
hāridrena tu cūrṇena saṃśodhyāmlādibhistataḥ /
gandhodena susaṃsnāpya plotena vimṛjettataḥ
vastrādibhiralaṅkṛtya samabhyarcya vidhānataḥ /
pāyasādi havirdadyāddapyādācāryadakṣiṇām
anena sarvān kāmāṃśca labhetāviśayaṃ naraḥ /
dhruvaberārcane cettu saṃsnāpya pramukhe ghaṭam
tasmādānīya tatraiva snāpayeduktagauravāt /
saptapañcatṣahānyatra kṣīrasnānaṃ prakalpayet
evaṃ ghṛtābhiṣekaṃ ca kārayetsadṛśaṃ phalam /
imāmadbhutāśāntintu kāśyapādyāḥ pracakṣate
atha prabhūtaśāntiṃ tu pravakṣyāmi tapodhanāḥ /
pūrvavanmaṇṭapādīni kārayitvā yathāvidhi
viśāhomaṃ cakṛtvaiva śrāmaṇāgnau yathoditam /
kuṃbhaṃ saṃsādhya ca prāgvatsaptāhānte viśeṣataḥ
aṣṭottaraśataṃ vāṣṭacatvāriṃśadathātha vā /
saṃgṛhya kalaśānāntu samabhyarcya'bhiṣecya ca
devaṃ viśeṣato 'bhyarcya havirdadyādayaṃ vidhiḥ /
mahāśāntikramaṃ vakṣye vinā kuṃbhasya sādhanam
agnau śrāmaṇake bilvapatrairājyāplutaiḥkramāt /
aṣṭādhikasahasraṃ vai hunedaṣṭākṣareṇa tu
ājyena vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ pauruṣameva ca /
hutvā tṣahānte saṃsnāpya śuddhasnapanavartmanā
samabhyarcya havirdadyānmahāśāntiriyaṃ bhavet /
aupāsanāgnāvekāhaṃ hutvā śāntiṃ vidhānataḥ
brāhmaṇān bhojayitvaiva dadyādācāryadakṣiṇām /
atha śuddhividhiṃ vakṣye vāstuhomaṃ hunettataḥ
bilvapatrādibhirhutvā pṛthagaṣṭottaraṃ śatam /
puṇyāhānte guruṃ pūjya bhojayedbrāhmaṇānapi
sarvatratu vikalpena ghaṭasaṃskāramācaret /
athātassarvaśāntissyādapamṛtyubhaye tathā
grahakope mahāvyādhau paracakrabhaye tathā /
arthabandhuvināśe ca durbhikṣe ca parājaye
abhicārabhaye caiva tāpatrayanipīḍane /
viruddhe 'cātmanaḥ prāpte sarvaśāntiṃ samācaret
saptāhaṃ vā navāhaṃ vā dvādaśārṇena vai pṛthak /
aṣṭottara sahasraṃ tu juhuyādvidhinā kramāt
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0