Bhṛgusaṃhitā · Chapter 28
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre saptaviṃśo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ.
athāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ.
prāyaścittam
athāspṛśyasparśanetuprāyaścittaṃ pravakṣyate /
sarpamūṣakamaṇḍūkamārjāranakulādiṣu
garbhāgāraṃ praviṣṭeṣu viṇmūtrādivisarjane /
vyapohya tatpañcagavyaistathābliṅgābhireva ca
vaiṣṇavaṃ viṣṇugāyatrīṃ śatamaṣṭottaraṃ japet /
dhruvaṃ cai vādhitiṣṭhatsu viṇmūtrādivisarjane
kṣipraṃ vastreṇa saṃśodya mārjayitvā kuśena ca /
"āpo hiraṇyavarṇā'bhiḥ "pāpamānī'bhireva ca
saṃsrokṣya cārcayeddevamanyatā viparītakṛt /
sparśetaireva biṃbānāṃ śuddhodaissnāpayedvidhiḥ
udakyayā sūtikayā rajakenāntyajātibhiḥ /
prathamāvaraṇe viṣṭe cārcāsthāne ca parṣadām
praviṣṭe cātha saṃspṛṣṭe dārbheṇoddīpya vahninā /
hutvā ca vāstu yajñeva pañcagavyaissamukṣya ca
kṛtvā puṇyāhamante tu nityāgnau juhuyāttataḥ /
dauvārikamanuṃ caiva dvārapālaṃ ca vaiṣṇavam
bāṅyāvaraṇapakṣe tu mārjanenopalepanaiḥ /
prokṣaṇairvāstuyajñeva śuddhirbhavati sarvataḥ
arcākāne tu dṛṣṭeṣu caiteṣu vidhinā harim /
saṃsnāpya pañcagavyaintu śuddhodaissnāpya cātvaraḥ
prokṣaṇaiḥ prokṣya hutvā tu pūrvavacchārcayettataḥ /
eteṣu saṃpraviṣṭeṣu cālayābhyantare tathā
tatspṛṣṭahaviṣāṃ caiva pramādāttu nivedane /
śodhayitvātha taddravyaṃ yathāvidhi viśeṣataḥ
vāstuhomaṃ ca hutvātha paryagnikaraṇaṃ caret /
pañcagavyaissamabhyukṣya puṇyāhamapi vācayet
saṃsnāpya kalaśairdevaṃ hutvā nityānale tataḥ /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca nṛsūktaṃ raudrameva ca
brāhmaṃ ca śrīmahīsūkte brāhmaṇān bhojayettataḥ /
spṛṣṭetu caitairbiṃbeṣu dhruvādiṣu viśeṣataḥ
kṛtvātu pūrvavacchuddhiṃ vāstuhomaṃ ca kārayet /
paryagnipañcagavyābhyāṃ śodhayitvā tataḥparam
saṃsnāpya kalaśairdevamabjāgnau vidhivattadā /
mahāśāntiṃ ca hutvaiva pratiṣṭhāṃ punarācaret
śūdrādyairanulomaiśca spṛṣṭaṃ datvā havistataḥ /
pañca gavyaiśca śuddhodairdevaṃ saṃsnāpya cādarāt
puṇyāhaṃ kārayetpaśchāddviguṇaṃ tu nivedayet /
mahāpātakibhiścaiva caṇḍālai pulkasādibhiḥ
ālaye saṃpraviṣṭe tu tatspṛṣṭhe vinivedite /
saptāhaṃ mahatīṃ śāntiṃ hutvābjāgnau vidhānataḥ
saṃsnāpya kalaśairdevaṃ pratiṣṭhāṃ punarācaret /
punaścadhruvabere vā biṃbeṣyanyeṣu mandire
spṛṣṭeṣu pūrvavacchuddhiṃ kṛtvā dviguṇameva ca /
hutvā tu mahatīṃ śāntiṃ saṃsnāpya kalaśairvibhum
pratiṣṭhoktakrameṇaiva pratiṣṭhāṃ punarācaret /
patite caiva pāṣaṇḍe cānyatantreṇa dīkṣite
praviṣṭe garbhagehe tu vāstuśuddhiṃ vidhāya ca /
hutvā tu mahatīṃ śāntiṃ pratiṣṭhāṃ punarācaret
ukteṣveteṣu satataṃ prathamāvaraṇe tathā /
dvitīye vā saṃcaratsu māse 'tīte viśeṣataḥ
māsamekaṃ mahāśāntiṃ hutvā kṛtvā vidhānataḥ /
karṣaṇādi punaḥkṛtvā pratiṣṭhāṃ punarācaret
tathā saṃvatsare 'tīte tyaktvā cāvāhanādikam /
kautukādīntsusaṃrakṣya garbhāgārādi sarvataḥ
vāsayedgā viśeṣeṇa māse 'tīte viśeṣataḥ /
sarvatra śuddhiṃ kṛtvātu hutvā māsatrayaṃ tataḥ
mahāśāntiṃ tathā kṛtvā karṣaṇādi punaḥkriyāḥ /
bālālayaṃ ca saṃkalpya biṃbaśuddhimāthācaret
jalādhivāsanādyaiśca tathā vittānusārataḥ /
aśītyadhikasāhasraissaṃsnāpya kalaśairharivim
brāhmaṇān bhojayitvaiva saṃpūjyāpi ca vaiṣṇavān /
bālālaye pratiṣṭhāpya deveśaṃ vidhivattataḥ
ālayaṃ caiva sarvatra navīkṛtya viśeṣataḥ /
mahāpratiṣṭhāṃ kṛtvaiva devadevaṃ samarcayet
etaissaṃsargiṇāṃ sparśe sūtikāktaiva niṣkṛtiḥ /
sparśe tatsaṃsargiṇāṃ ca śuddhissyātsnapanādinā
tatassaṃsargiṇāṃ caiva na doṣaḥ parikathyate /
aśaumavaddvijaspṛṣṭahaviṣāṃ ca nivedane
ekāhaṃ tu mahāśāntiṃ hutvā saṃsnāpya caudakaiḥ /
puṇyāhaṃ vācayitvaiva pūrvavacca samarcayet
spṛṣṭeṣu cātha biṃbeṣu kautukādiṣu vā dhruve /
pūrvavanmahatīṃ śāntiṃ hutvā saṃsthāpayetpunaḥ
praviṣṭe cālayādbāṅye sarvatra ca yathārhakam /
gauravaṃ lāghavaṃ jñātvā sarvamūhyaiva kārayet
khadyaitapakṣijātādipraveśe cālayāntare /
sparśane caiva biṃbānāṃ kṛtvā paryagni pūrvavat
saṃśodya pañcagavyaistu śuddhodairabhiṣicya ca /
prokṣaṇaiḥ prokṣyanityāgnau chullyāṃ vā vaiṣṇavaṃ hunet
biṃbādīn tatsamīpasthān saṃśodhyaiva ca pūrvavat /
śuddhodaissnāpya puṇyāhaṃ kṛtvoktaṃ homamācaret
pūrvamukteṣu deśeṣu śvādīnāṃ vā nṛṇāmapi /
chedane tāḍane caiva raktasrāve mṛtau tathā
tadvyapauhya ca taddeśaśuddhiṃ kṛtvā vidhānataḥ /
vāstuhomaṃ ca hutvaiva kalaśaissnāpya saptabhiḥ
taddoṣaśamanārthaṃ ca mahāśāntiṃ hunettataḥ /
abhyarcya pūrvavaddevaṃ havissamyaṅni vedayet
saṃbhūte tvālayādbāhye kṛtvā paryagni pūrvavat /
devaṃ śuddhodakaissnāpya śāntiṃ hutvā vidhānataḥ
saṃpūjya vaiṣṇavāṃścaiva pūrvavatsamyagarcayet /
deveśasya śave dṛṣṭe saṃsnāpya kalaśairharim
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca pauruṣaṃ juhuyāttataḥ /
gajāśvapaśumukheṣu prathamāvaraṇe punaḥ,
mṛteṣu tadvyapohyaiva khanitvā tādṛśaṃ sthalam /
vāstuhomaṃ ca hutvā tu śaddhodairabhiṣicya ca
vaiṣṇapaṃ viṣṇusūktaṃ ca pauruṣaṃ juhuyādvidhiḥ /
prasvede rudhirasrāve rodane jalpane tathā
hāse dṛṣṭe mahābere satsu dhūmādiṣu svataḥ /
ālayābhimukhe 'bjāgniṃ sādhayitvātha vaiṣṇavam
viṣṇusūktaṃ nṛsūktaṃ car iṅkārān pāramātmikam /
hutvā saṃsnāpya deveśaṃ kalaśaissaptabhiḥ kramāt
samabhyarcya havirdatvā brāhmaṇān bhojya sādaram /
vaiṣṇavāṃśca susaṃpūjya dadyādāyāryadakṣiṇām
tṛṇavalmīkakīṭādāvutpanne tatra pūrvavat /
śāntiṃ pūrvoditāṃ hutvābhojayitvāpi brāhmaṇān
devaṃ bālālaye sthāpya navīkaraṇamācaret /
vimāne tu haṭhādbhinne patite vā vidhānataḥ
śāntiṃ māsatrayaṃ hutvā karṣaṇādi vidhāya ca /
bālālayaṃ ca saṃkalpya kṛtvā cāpsvadhivāsanam
biṃbaśuddhiṃ tu kṛtvaiva saṃsnāpya kalaśairharim /
aśītyadhikasrāhasrairyathāvibhavavistaram
brāhmaṇān bhojayitvaiva saṃpūjyaiva tu vaiṣṇavān /
devaṃ bālālaye sthāpya navīkṛtyālayādikam
sarvatra cāviśeṣeṇa pratiṣṭhāṃ punarācaret /
tatrāśanihate caiva makṣikādiphirāvṛte
saṃsnāpya kalaśairdevaṃ pūjāṃ kṛtvā viśeṣataḥ /
prabhūtaṃ tu nivedyaiva hutvā śāntiṃ vidhānataḥ
brāhmaṇān bhaujayitvaiva punassaṃdhānamācaret /
sthūpikīle vinaṣṭe tu vimānopari saṃsthite
vimānakalpavatkṛtvā punassaṃdhānamācaret /
akāśe pratisūryasya darśane vaiṣṇavaṃ tathā
sauraṃ ca daśakṛtvantu hutvābhyarcya viśeṣataḥ /
digdāhe vaiṣṇavaṃ digdaivatyamāgneyameva ca
śilāvarṣe vāruṇaṃ ca vaiṣṇavaṃ triścatriṃśatā /
akāle śaśinaḥ pūrtaukṣaye vā pratidarśane
mahotpāte ca mahatīṃ hutvā śāntiṃ vidhānataḥ /
devaṃ viśeṣato 'bhyarca brāhmaṇān bhojayettataḥ
ālayābhyantare bāhyaprākāre vā viśeṣataḥ /
raktastrīdarśanecaivaṃ taṃ deśaṃ pariśodhya ca
devaṃ viśeṣato 'bhyarcya havissamyaṅnivedayet /
dhruvabere kautukādau spṛṣṭe caiva dhruvoditām
śuddhiṃ jalādhivāsaṃ ca kṛtvā saṃsthāpayetpunaḥ /
garbhālaye tu sarpādidarśane tadvyapohya ca
gomayenopalipyaiva gavyairabhyukṣya pañcabhiḥ /
aupāsanāgnimādhāya vaiṣṇavaṃ śāntimācaret
puṇyāhaṃ vācayitvaiva brāhmaṇān bhojayettataḥ /
sarpādau tu mṛte tatra tadvyapauhyopalipya ca
pañcagavyaintu saṃprokṣya vāstuśuddhiṃ vidhāya ca /
saṃsnāpya kalaśair devaṃ caturviṃśatibhistadā
ekāhaṃ paiṇḍarīkāgnau mahāśāntiṃ vidhāya ca /
dhruvādiṣu tu biṃbeṣu muhusspṛṣṭeṣu taistathā
devaṃ śuddhodakaissnāpya mahāśāntiṃ vidhāya ca /
puṇyāhaṃ vācayitvaiva viśeṣārcanamācaret
mṛte prāsādabāhye tu tadvyapohya ca pūrvavat /
prokṣaṇaiḥ prokṣya ca huneddigdaivatyaṃ ca vaiṣṇadam
pākasthāne gopurādau mṛte sarpe vyapohya ca /
upalipya ca nityāgnau vaiṣṇavaṃ ca viśeṣataḥ
tatthsānādhipadaivatyaṃ daśaśo juhuyādvidhiḥ /
ālayābhyantare caiva sarpatrāvaraṇe 'pi vā
mahāvāte 'vivṛṣṭau vā śatrucorādyupaplave /
saṃsmāpya kalaśairdevaṃ vāstuhomaṃ vidhāya ca
paryagni pañcagavyābhyāṃ śodhayitvā vidhānataḥ /
puṇyāhaṃ vācayitvaiva vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
nṛsūktaṃ śrīmahīmantrān brāhmaṃ raudraṃ viśeṣataḥ /
prājāpatyaṃ ca hutvaiva brāhmaṇān bhojayedvidhiḥ
atha vakṣye viśeṣeṇa bhayarakṣārthaniṣkṛtim /
corairamitrairatha vā paracakreṇa saṃkule
lohajapratimānāṃ ca tirodhānaṃ prakalpayet /
śucau deśe sugupte tu khanitvā cāvaṭaṃ ghanam
sikatābhiḥ prapūryaiva kuśānāstīrya copari /
avaṭe 'bhyarcya bhūdevī "mapo hi'ṣṭheti prokṣya ca
devāgāraṃ praviśyaiva yajamānayuto guruḥ /
devadevaṃ praṇamyaiva samabhyarcyānumānya ca
"yāvatkālaṃ bhayaṃ bhūyāttāvadīśa janārdana /
hariśyā sahita statra śayīdhā' iti sanmanum
vījñāpya śaktiṃ biṃbasthāṃ dhruvabere 'varopayet /
berābhāve tu hṛdaye samāropya vidhānataḥ
"paraṃ raṃha' iti procya pīṭhādādāya cātvaraḥ /
"pratadviṣṇu stavata' ityavaṭe nyasya rakṣitam
"yadvaiṣṇava'miti procya prākchiraśśāyayettataḥ /
avaṭaṃ sikatābhirvā mṛdā vā pūrva yatnataḥ
acchidraṃ sudṛḍhaṃ kuryādavaṭaṃ parirakṣitam /
paścādabhyantaraṃ gatvā devadevaṃ praṇamya ca
grathitaṃ pañcadaśabhirdarbhaiḥ kūrcaṃ pragahya ca /
dvādaśāṃguladīrghantu jīvasthāne nidhāya ca
dhruvaberātsamādāya tatkūrcer'canamācaret /
bālālayaṃ bhavecchettu arcāpīṭhe viśeṣataḥ
kūrcaṃ sannyasya hṛdayātpraṇidhyāṃ viniveśyaca /
kūrcaṃ tu biṃbavatsmṛtvā manasaivākṣarāṇi tu
tattatthsāne tu saṃskṛtya sannyasyāvāhya cārcayet /
snapanādau tu saṃprāpte kuryādabhyukṣaṇaṃ budhaḥ
māsādūrdhvaṃ tu tatkūrcaṃ vyapohyānyaṃ nidhāpayet /
kāle tu biṃbamuddhṛtya saṃśodhyāmlādibhistadā
puṇyāhāntekṛte 'spṛśya sparśane tvavilaṃbitam /
kṛtvā jalādhivāsādīnaṅkurārpaṇapūrvakam
ālayābhimukhe vāpi dakṣiṇe vā manorame /
prapāyāṃ maṇḍapekūṭe yatvābjāgniṃ vidhāyaca
taduttare vāstahomaṃ hutvābiṃbasamīpataḥ /
paryagnikaraṇaṃ kṛtvā gavyaissaṃśodhya pañcabhiḥ
abjāgnau paścime bhāge biṃbārdhādhikavistṛtām /
bhāgonnatāṃ yathālobhonna tāṃ dhānyairvidhāya ca
vediṃ manoharāṃ caiva vāsāṃsyāstīrya pañca ca /
saṃsnāpya kalaśairdivyaiścaturdaśabhireva ca
puṇyāhānte pratisaraṃ baddhvā kautukapūrvakam /
berāṇi devīsahitaṃ śāyayecchayane śubhe
avatārāṇāṃ tu śayanaṃ pṛthageva vidhīyate /
pariṣicya ca padmāgnau hautraśaṃsanamācaret
deveśasya ca devyāśca avatāragaṇasya ca /
dakṣiṇapraṇidhau caiva pārṣadānāmathottare
āvāhya kṛtvā nirvāpaṃ hunedājyāhutīḥkramāt /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tathaiva ca
gāyatrī vaiṣṇavī caiva dvādaśākṣarameva ca /
prājāpatyaṃ mindāhutī vicchinnaṃ juhuyādayam
śāntihoma iti proktā mahāśāntiṃ jaguḥpare /
ṣaṇmāne samatīte tu hutvā śāntiṃ viśeṣataḥ
saktulājatilāpūpairājyamiśraistu vaiṣṇavam /
viṣṇusūktaṃ ca pratyekaṃ śataśo juhuyādvidhiḥ
śvetaṃ raktaṃ sarojātamalābhe bilvakacchadam /
ghṛtāplutaṃ tu vaiṣṇavyā gāyatṣājuhuyāttathā
sarvadaivatyamante ca juhuyātpāramātmikam /
enameke mahāśāntihomamācakṣate budhāḥ
paścādapyavatārāṇāṃ tattanmantraṃ viśeṣataḥ /
pṛthagaṣṭottaraśataṃ hutvā rātriṃ nayettataḥ
snātvā prabhāte deveśaṃ praṇamya praṇavena tu /
bodhayitvābhivandyaiva "karuṇābdhe kṣamasya me
śataṃ sahasramayutamasaṃkhyeyaṃ muhurmuhuḥ /
kṛtānāmaparādhānā'miti saṃprārthya bhaktitaḥ
prācīna vastramālyādīn dyapohyanyairvibhūṣya ca /
sarvavādya samāyuktaṃ śākunaṃ sūktamuccaran
toyadhārāṃ puraskṛtya gacchettu purato guruḥ /
sthāpakā devamuddhṛta kṛtvā dhāmapradakṣiṇam
abhyantaraṃ praviśyaiva sthāpayeyuśca pūrvavat /
devapādau gurusspaṣṭvā vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
pauruṣaṃ cātmasūktaṃ ca japtvā dhyātvā vidhānataḥ /
dhruvādvā hṛdayācchaktiṃ praṇidhyāṃ tu niveśya ca
kṛtvākṣarāṇāṃ vinyāsamāvāhanamathācaret /
tadālayagatāṃś caiva devānanyāṃ tsamāhvayet
puṇyāhaṃ vācayetpaścādyathoktaṃ pūrvamācaret /
yajamānopi śuddhātmā dadyādācāryadakṣiṇām
paścādagniṃ paristīrya śāntihomaṃ samācaret /
yathāvibhavavistāramutsavaṃ snapanaṃ caret
aśaktassnapanaṃ kuryādanyatsarvaṃ ca pūrvavat /
kūrcādāvarcane hīne tanniṣkṛtimathācaret
evaṃ caidvatsa re 'tīte punasthsāpanamācaret /
avatāraviśeṣasya pṛthakkuryāditītare
teṣāṃ punaḥpratiṣṭhā cettattaddhomaṃ tu ke cana /
idthaṃ syādbhayarakṣārthaniṣkṛtissarvasiddhitā
atha vakṣye viśeṣeṇa punarbālālayaṃ budhāḥ /
mahābere vimāne ca patite jarite tathā
bhinneṃgahīne nihate vātyayāśaninātha vā /
varṇakṣaye sthalabhraṃśe garbhagehasya cānyathā
pīṭhagarbhādināśe vā aspṛśyairvā praveśane /
unnatasthāpanecchāyāṃ kuryādbālālayaṃ hareḥ
bālālaye 'bhyarcyamāne saṃbhūte sthānasaṃkaṭe /
caṇḍālādhiṣṭhite caiva sthānanāśe hradādibhiḥ
anyatra tūcite deśe kṛtvā pūrvoktamārgataḥ /
karṣaṇādikriyāssarvā biṃbamānīya cādarāt
pratiṣṭhāpya tu tatraiva kuryānmūlālayaṃ tataḥ /
bāhye caiva vimānasya cāṅgopāṅgakṣatau tathā
makṣikātṛṇavalmīkapādapādyairvibhedane /
vinā bālālayasthānaṃ śaktiṃ gṛhya vimānagām
tadaṅgadevatānāṃ ca samāropya dhruve punaḥ /
navīkṛtya vimānoktapratiṣṭhāṃ punarācaret
akṛtvā devatāropaṃ mahābere viśeṣataḥ /
vimānaṃ nādhitiṣṭheta sarvatrāyaṃ vidhissmṛtaḥ
vimānadhruvayornāśe yugapattatraniṣkṛtiḥ /
kautukādīn pratiṣṭhāpya vihāya prārthanāmanum
bālālayaṃ prakalpyaiva vidhinā tatra cārcayet /
tasya kāle 'pyatīte tu tadā tatra na doṣakṛt
yasyāṅgasya bhaveddhānistatra bālālayaṃ bhavet /
kṛtvā tasya tu saṃskāraṃ yathoktaṃ tatpunaścaret
kautukādivināśe ca doṣayukte dhruve tathā /
vimāne ca tathā duṣṭe kṛtvā bālālayaṃ punaḥ
yathālābhena mānena biṃbamāhṛtya dāravam /
pratiṣṭhāpyādyataruṇālayoktavidhinā tataḥ
kautukādīṃśca saṃkalpya pratiṣṭhāpyārcayetkramāt /
alābhe kautukādīnāṃ doṣayukte tu dārave
biṃbamasyaṃ samāhṛtya pratiṣṭhāpyaiva dāravam /
tadberaṃ vidhivattyaktvā kṛtvā mūlālaye punaḥ
vidhinā mūlaberaṃ tu pratiṣṭhāpya samarcayet /
bālālayasya saṃsthānaṃ vakṣye mūlālayasya tu
madhyasūtrāddakṣiṇe ca prathamāvaraṇe tathā /
dvitīyāvaraṇe vātha maṇṭapādau manorame
yatrāvakāśastatraivaṃ bālāgāraṃ prakalpayet /
dvitīyāvaraṇādūrdhvaṃ na bālāgārakalpanam
ekādi tu trihastāntaṃ vistāraṃ tu vidhīyate /
adhyardhaṃ caiva pādonamutsedhaṃ dviguṇaṃ tu vā
utsedhaṃ pañcadhā kṛtvādhiṣṭhānaṃ caikamaṃśakam /
bhittyuccaṃ dvyaṃśamatha ca dvyaṃśaṃ tu śikharaṃ matam
lupopare tṛṇācchannaṃ mṛṇmayaṃ kārayetsudhīḥ /
bhittiviṣkaṃbhamānaṃ syānmūlālayasamaṃ tathā
dviguṇaṃ caturguṇaṃ kṛtvā yacchiṣṭaṃ vidhinā kṛtam /
nālīgṛhaṃ bhavedvindyāttameva taruṇālayam
maṇḍapādiṣu cedbhittyā saha tasya yathārhakam /
nālīgṛhaṃ maṇḍapena pramukhe rahitaṃ tu vā
sahite tu samaṃ kuryāttripādaṃ cārdhameva vā /
pūrvāparayutaṃ vātha dakṣiṇottaramāyatam
samaṃ vā taruṇāgāraṃ śilpaśāstroktavaccaret /
pañcaviṃśatibhāgaṃ tu kṛtvā garbhālayaṃ tataḥ
madhye brāhmaṃ padaṃ caikaṃ parito 'ṣṭau tu daivikam /
mānuṣaṃ tasya paritaḥ padānyanyāni ṣoḍaśa
kautukaṃ brahmaṇasthsāne sthāpayeduttamaṃ bhavet /
daivike mānuṣe sthāpya madhyamaṃ cādhamaṃ bhavet
trīṇi tu snapanādīni berāṇi sthāpayetsadā /
antyayoreva nānyatra sthānabhedaḥ praśasyate
prāṇasthānetu pīṭhaṃ syādramyamekatrimekhalam /
yathālābhāyataṃ tadvadvistāro tsedhasaṃyutam
ratnanyāsavihīnaṃ vā kṛtvā vibhavavistarāt /
ālayāgre 'tha vā bālāgārāgre pūrvavadbudhaḥ
yāgaśālāṃ tu kṛtvaiva toraṇādīnvidhāya ca /
subhṛtyaiva ca saṃbhārānṛtvijovarayetkramāt
śālāmadhye prakalpyaiva śayyāvediṃ manoharam /
caturaśrāṃ pādahīnāmardhahīnāṃ viśeṣataḥ
tadbhittyātu samāṃ tatturīyāṃśotsedhasammittām /
pañcatrīnathavai kāgniṃ saṃkalpyaiva ca pūrvavat.
paryagni pañcagavyābhyāṃ saṃśodhya vidhinā tataḥ /
bālāgāraṃ yajñaśālāṃ puṇyāhamapi vācayet
hutvāgnikuṇḍeṣvāghāraṃ pradhānāgniṃ samindhya ca /
gāyatrīṃ vaiṣṇavīṃ caiva vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
pauruṣaṃ caikākṣarādi śrībhūsūktaṃ ca vāruṇam /
pañcamantrān jayānabhyātānān rāṣṭrabhṛtastathā
midāhutī ca vicchinnamṛddhiṃ vaiṣṇavasaṃyutam /
pratyekaṃ pratimantraṃ ca hutvāṃ ca samanantaram
śvetābjaṃ viṣṇugāyatṣāghṛtāktaṃ bilvapatrakam /
hunedaṣṭottaraśataṃ sarvadoṣavināśanam
rātripūjāvasāne tu devamabhyarcya yatnataḥ /
havirnivedya tāṃ śaktiṃ kautukādiṣu saṃgatām
mahābere samāropya kuṃbhamāhṛtya pūrvavat /
tantunā pariveṣṭyaiva "śucī vo havya'mantrataḥ
prakṣālyotpavanaṃ kṛtvā "dhārāsvi'ti ca mantrataḥ /
adbhirāpūryābhimṛśya "idamāpaśśivā' iti
vastrayugmena cāveṣṭya navaratnādi vinyaset /
uccāryaviṣṇugāyatrīṃ tatra kāryaṃ samācaret
tato 'bhyantaramāviśya devāgre dhānyamaṇḍale /
sannyasya kuṃbhamāsitvā devāgre tūttarāmukhaḥ
samāhito hariṃ dhyāyan prārthayenmantramuccaran /
"anarhametattvadgehaṃ jīrṇaṃ tūrṇaṃ vyapohya ca
kiñcitkālaṃ ca deveśa tvayātra sthīyatāṃ vibho /
yāvadvayaṃ navaṃ kṛtvā pratiṣṭhāṃ kārayāmahe
prasādaṃ kuru tāvattvamasmin gehe jagatpate' /
ityuktvābdamatha dvautrīn saṃkalpyāvadhimādarāt
devyādisahitaṃ devamāvāhyāṃbhasi kuṃbhake /
ācāryaśśirasā kuṃbhaṃ dhārayannagratastviyāt
tadanu sthāpakābiṃbanyādāya snapanāvaṭe /
yajñālaye pratiṣṭhāpya caturdaśabhireva ca
kalaśaissnāpya vastrādyairalaṅkṛtya samarcyaca /
śayyāvedyāṃ dhānyapīṭhe śayanāni tu pañcavai
āstīrya cātha vāsāṃsi baddhvā pratisaraṃ tataḥ /
tathaiva śāyayetkuryāduttarācchādanaṃ punaḥ
pariṣicya pradhānāgniṃ hautraśaṃsanamācaret /
kṛtvā cāvāhanādīni hunedagniṣu pūrvavat
pradhānāgnau sruveṇājyamādāyaiva tu vaiṣṇavam /
gāyatrīṃ vaiṣṇapaṃ viṣṇusūktaṃ pauruṣameva ca
ekākṣarādisūktaṃ ca śrībhūdaivatyameva ca /
trirhutvā sarvadaivatyaparṣadāṃ mantrameva ca
hutvā vyapohya vidhinā rātriśeṣaṃ samāhitaḥ /
snātvā prabhāte deveśaṃ praṇamya pramavena tu
vibodhya dakṣiṇāṃ dadyādyajamāno mudānvitaḥ /
tato 'gniṃ sādhayitvā tu gurussviṣṭakṛtaṃ tathā
pūrṇāhutiṃ ca hutvaiva visṛjyāgniṃ vidhānataḥ /
dhārayan śirasā kuṃbhaṃ śākunaṃ sū"ktamuccaran
ācāryaḥ purategacchetthsāpakāstadanastaram /
hastābhyāṃ devamādāya sarvavādyasamāyutam
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ to yadhārāpurassaram /
ālayaṃ parito gatvā praviśyābhyantaraṃ punaḥ
vihāya sthirarāśiṃ tu sumuhūrteviśeṣataḥ /
"pratadviṣṇu'riti procya prāṇapīṭhe hariṃsmaran
pratiṣṭhāpya tu deveśaṃ tasya dakṣiṇavāmayoḥ /
śriyaṃ bhuvaṃ ca mantrābhyāṃ tayossaṃsthāpayetkramāt
devapādau spṛśan paścādviṣṇusūktaṃ japan guruḥ /
kṛtvākṣarāṇāṃ nyāsādī "nidaṃ viṣṇuṃ'ti bruvan
kūrcenādāya kuṃbhasthāṃ śakti"māyātu' mantrataḥ /
"viṣṇumāvāhayā'mīti kautukasya tu mūrdhavi
"śriyaṃca "hariṇīṃ'ceti devyau dakṣiṇavāmayoḥ /
saṃsrāvyāvāhayeddevāṃstataḥ pāriṣadānapi
kautukāddakṣiṇe vāme snapanādīni kautukāt /
saṃsthāpya tu samāvāhya tāvatkālaṃ samarcayet
sthāpakaissaha puṇyāhaṃ kṛtvābhyarcyāsanādibhiḥ /
havirnivedya deveśaṃ hutvā homaṃ ca naityikam
baliṃ nirvāpya kurvīta balibhramaṇameva ca /
snapanaṃ cotsavādīni pūrvavatkārayetkramāt
bālālayārcane kuryādarcanaṃ tu dhruvārcayoḥ /
āvāhanaṃ visargaṃ ca hitvā sarvaṃ samācaret
mahānasādinirmāṇaṃ bālālayavidhau punaḥ /
sūlālayoktavatkuryādviparītaṃ na kārayet
ajñānādarthalobhādvā kālasyātikrame sati /
devaṃ viśeṣato 'bhyarcyaśāntiṃ vaiṣṇavasaṃyutam
hutvā saṃpūjya pūjyāṃśca yajamāno gurustathā /
saṃprārthya devaṃ kālasya cāvadhiṃ jñāpayetpunaḥ
bhaktinamra stataḥkutyācchīghraṅkarmedamādarāt /
evaṃ dvādaśavarṣāntaṃ kārayeccha tataḥ param
na ra meta haristatra tasmā duktaṃ samācaret /
aśaktaścettathā kartuṃ bālāgālāntaraṃ punaḥ
saṃkalpyasthāpayettatra viparītakṛdanyathā /
dehāddehāntaraprāptau yathā saṃskriyate naraḥ
tathā sthānāntanaprāptau pratiṣṭhāṃ kārayeddhareḥ /
prathame 'tha dvitīye nā naṣṭe bālālaye 'rcite
duṣṭe vā yena kenāpi maṇḍapādau manoramam /
deśaṃ tu samalaṅkṛtya saṃśodhya vidhivatpunaḥ
saṃsthāpya kautukādīṃśca samabhyarcyedvidhānataḥ /
bālālayaṃ navīkṛtya tadeva tvaritaṃ yathā
vāstuśuddhiṃ ca puṇyāhaṃ kṛtvā saṃsthāpya cārcayet /
ayuktetu tatastasminnidhāyānyatra mandiram
punaḥ pratiṣṭhāmārgeṇa pratiṣṭhāpya samarcayet
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0