ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 29

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ઽષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથૈકોનત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
પ્રાયશ્ચિત્તમ્
અથવક્ષ્યે વિશેષેણ ધ્રુવબેરસ્ય નિષ્કૃતિમ્ ।
તામ્રજં શૈલજં ચૈવ મૂર્તિકં દારવં ત્વિતિ

ચાતુર્વિધ્યં ધ્રુવસ્યાત્ર પૂર્વમેવ મયોદિતમ્ ।
ષણ્માનસહિતં કૃત્વાસનાલં પાદપદ્મકમ્

કૃત્વા તુ તામ્રજં બિંબં કૌતુકસ્યોક્તવર્ત્મના ।
કૃત્વાક્ષ્યુન્મોચનં ચાધિવાસાન્ સંસ્થાપ્ય ચાચલમ્

સ્થાપયેત્સહ દેવ્યૌચ શુદ્ધ્યર્થં પ્રતિપર્વતુ ।
શુદ્ધોદૈરભિષિચ્યૈવ ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષ્યચ

પુષ્પન્યાસં ચ કૃત્વૈવ સર્વાન્ પરિષદઃ ક્રમાત્ ।
શૈલાનેવ પ્રકુર્વીત યથા શાતાતપો ઽબ્રવીત્

શૈલં ધ્રુવં તથા ચિત્રં ચિત્રાર્ધં વા વિધાય ચ ।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પરં સંસ્કૃત્ય તત્ક્રમાત્

દેવ્યાવન્યાંશ્ચ દેવાંશ્ચ તદાલયગતાનપિ ।
તદ્દ્રવ્યેણ પ્રકુર્વીત ધ્રુવં ષણ્માનસંયુતમ્

કૃત્વાક્ષ્ણોશ્ચ ભ્રુવોસ્તદ્વદોષ્ઠયોરુભયોરપિ ।
કરપાદતલે ચૈવ નખેષુ મુકુટે ઽપિ ચ

ભૂષણેષુ વિધાનેન તત્તદ્વર્ણેન લેપયેત્ ।
મૃણ્મયં દારવં વા ચેત્તદ્દ્રવ્યેણૈવ દેવતાઃ

તદાલયગતાઃ કુર્યાદન્યથા વિપરીતકૃત્ ।
અથ વા વર્ણહીનં તુ શૈલં સર્વત્ર કારયેત્

અર્ધચિત્રસ્ય શૈલસ્ય હીનેષ્વં ગેષુ ચૈવ હિ ।
પ્રત્યઙ્ગેષુ તથોપાઙ્ગેષ્વનિષ્ટં તદ્ભવેદિહ

બાલાગારે ઽથ તચ્છક્તિં નીત્વા બિંબં સમાહરેત્ ।
ભૂમૌ પિધાય તસ્યોર્ધ્વે પદ્માગ્નિં પરિકલ્પ્ય ચ

હુત્વા ચ મહતીં શાન્તિં શિલાગ્રહણવત્તથા ।
તત્તદઙ્ગસમુત્પત્તિં યુક્ત્યા તક્ષ્ણા તુ કારયેત્

હીને મહાઙ્ગે તદ્બેરમયુક્તં ચેત્સમીકૃતૌ ।
ત્યક્ત્વા તદ્વિધિના બેરં પુનરન્યત્સમાહરેત્

બેરં સંધાનયોગ્યં યસ્ત્યજેત્પાપી ભવેત્સ હિ ।
વિનષ્ટં ચ ભવેત્સર્વંસંધાનં શક્તિતશ્ચરેત્

ધ્રુવબેરમથાર્ઽચાં ચ કર્તું પૂર્વમિવદ્વયમ્ ।
અશક્તશ્ચેદ્ધ્રુવાર્ચાન્તુ કૃત્વા ચૈકં સ્વશક્તિતઃ

પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચયેત્સમ્યગિતિ કે ચિન્મનીષિણઃ ।
એકબેરપ્રતિષ્ઠાયામેષ એવ વિધિસ્સ્મૃતઃ

અશક્તશ્ચેદ્ધ્રુવં બેરમર્ચાબેરમથાપિ વા ।
સહિતં રહિતં વાથ દેવીભ્યાંસ્થાપ્ય ચાર્ચયેત્

મૃદાલયે બ્રહ્મસ્થાને ધ્રુવાર્ચાબેરમાહરેત્ ।
તં દેવીસહિતં કૃત્વા વિમાનં ચ વિશેષતઃ

શૈલં તુ કર્તુમિચ્છેચ્ચેદ્ દેવો દૈવિકમાશ્રયેત્ ।
યથા તથા પ્રકલ્પ્યૈવ વિમાનં કૌતુકં પુનઃ

લોહજં જઙ્ગમં કૃત્વા બ્રઙ્મસ્થાને સમાચરેત્ ।
કૌતુકં શૈલજં ચેત્તુ સ્થાવરં ત્વેવ સ્થાપયેત્

લઘુબેરં પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિમાને મૃણ્મયે ઽર્ચિતે ।
કર્તુમિચ્છેદ્ધ્રુવં બેરં વિમાનં ચૈવ શૈલજમ્

વિમાનં પરિકલ્પ્યૈવ વિધિના હસ્તમાનતઃ ।
દેવીભ્યાં સહિતં દેવં દૈવિકાંશે વિધાય ચ

પૂર્વાર્ચિતાં ગૃહીત્વૈવ બેરં કૌતુકકર્મણિ ।
તસ્યોત્તરે ચૌત્સવાદીન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમર્ચયેત્

પૂર્વં ધ્રુવાર્ચાબેરેતુ અર્ચ્યમાને મૃદાલયે ।
શિલાભિરિષ્ટકાભિર્વા વિમાનં કર્તુમિચ્છયા

રક્ષાર્થં તસ્ય બેરસ્ય શિલ્પિસ્પર્શનિવૃત્તયે ।
કાષ્ઠેન પઞ્જરં કૃત્વા બાલાગારં દૃઢં તતઃ

સંશોધ્ય શલ્યં ચાધસ્તાદ્યુક્ત્યા પરમાયા પુનઃ ।
વિમાનં યુગ્મહસ્તેન તદ્બેરસ્ય વશાદપિ

યથાવિભવવિસ્તારં સૌધં કૃત્વા સુરક્ષયેત્ ।
તદ્બેરસમમધ્યર્ધં દ્વિગુણં ચતુરશ્રકમ્

અધમં મધ્યમં તદ્વદુત્તમં ત્રિવિધોદિતમ્ ।
કૃત્વા તસ્ય ચતુર્ભાગં ત્રિભાગં ચાર્ધમેવવા

ગર્ભાગારં ભવેચ્છેષં ભિત્તિવિષ્કંભમેવ ચ ।
સમણ્ટપં વિમાનં તુ પૂર્વવત્કારયેદ્વિધિઃ

શિલેષ્ટકાવિમાને તુ વર્ગસ્યાન્તે પરસ્ય વા ।
કારયેન્મિશ્રમથ ચેદશક્તઃ કર્તુમીદૃશમ્

અધિષ્ઠાનસ્ય ચોર્ધ્વં હિ યથેષ્ટસ્થાનકે પુનઃ ।
મિશ્રદ્રવ્યેણ કુર્યાત્તુ શક્તિલોભં ન કારયેત્

વર્ણક્ષયેધ્રુવે દોષસંફદે સ્ફુટિતાદિભિઃ ।
અલ્પદોષે ઽપિ વાશક્તિં ધ્રુવબેરસ્થિતાં તદા

કુંભે ઽંભસિ સમાવાહ્ય તત્કુંભં કૌતુકાદિ ચ ।
સમાદાય વિધાનેન માલિકાયાં તુ મણ્ડપે

સન્ન્યસ્ય કૌતુકાદૌ તુ સમાવાહ્ય સમર્ચયેત્ ।
કાલે કુંભે સમારોપ્ય ક્રિયાસ્સર્વાસ્સમાચરેત્

અતીતે દ્વિદિને કુંભમન્યદાદાયચાત્વરઃ ।
કુંભાચ્છક્તિં સમાદાય કુંભે ઽન્યસ્મિન્ વિધાલતઃ

અર્ચયેત્ત્રિદિને ચૈવં કુંભસંશોધનં ચરેત્ ।
પશ્ચાચ્ચ વર્ણલેપાદીન્ કૃત્વા સંશોદ્ય ચૈવહિ

વાસ્તુહોમં ચ પુણ્યાહં ધ્રુવશુદ્ધિં ચ કારયેત્ ।
કુંભં બિંબં સમાદાય પ્રવિશ્યાભ્યન્તરં તતઃ

કૌતુકાદીન્ સુસંસ્થાપ્ય ન્યાસાદીંશ્ચ વિધાય ચ ।
કુંભસ્થાં શક્તિમાદાય ધ્રુવબેરે ઽવરોપયેત્

ધ્રુવાત્પુનઃ કૌતુકાદિષ્વાવાઙ્ય તુ સમર્ચયેત્ ।
દોષાણાં ગોરવાન્માસાદૂર્ધ્વં કાલેત્વપેક્ષિતે

દેવં બાલાલયે સ્થાપ્ય શોધયેન્મૃણ્મયં પુનઃ ।
યાવચ્છૂલં પુનશ્શૈલં શિલાન્તં શોધયેત્ક્રમાત્

નવષટ્પઞ્ચમૂર્તીનાં વિમાને દોષસંયુતમ્ ।
યત્તલં તત્તલં ગૃહ્ય બાલસ્થાનં પ્રકલ્પ્ય ચ

કૌતુકાદીન્ સુસંસ્થાપ્ય વિધિના સમ્યગર્ચયેત્ ।
પશ્ચાત્તલે તુ નિર્દુષ્ટે કૌતુકાદીન્ પ્રગૃહ્ય ચ

સ્થાપયિત્વા પુનશ્ચૈવ વિધિનાપિ સમર્ચયેત્ ।
અથ વક્ષ્યે જીર્ણબેરપરિત્યાગવિધિં ક્રમાત્

ધ્રુવસ્યાઙ્ગવિહીને તુ ત્યજેત્તત્સદ્ય એવ હિ ।
કર્ત્રારાધકયોર્ગ્રાહ્યમન્યથા સ્યાન્મહદ્ભયમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જીર્ણં સંશોધ્ય સર્વતઃ ।
નવવસ્ત્રૈસ્સમાચ્છાદ્ય બદ્ધ્વા ચ કુશરજ્જુભિઃ

બ્રાહ્મણૈર્વાહયિત્વૈવ નદીં સ્ફારાં સમુદ્રગામ્ ।
અશોષ્યં વા જલાધારમન્યન્નીત્વાથ તત્તટે

પ્રપાં કૃત્વાગ્નિમાધાય ચૌપાસનમતન્દ્રિતઃ ।
આઘારાન્તે તુ જુહુયાદ્વૈષ્ણવં શતશસ્તતઃ

"દદ્ભ્યસ્સ્વાઽઽહેત્યઙ્ગહોમં વ્યાહૃત્યન્તં હુનેદ્ભુધઃ ।
વસ્ત્રબન્ધં વિમોચ્યૈવ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો ગુરુઃ

વારુણં વૈષ્ણવં ચૈવ પ્રક્ષિપ્યૈવ ચ તજ્જલે ।
સ્નાયાત્સંસ્મૃત્ય દેવેશં દારવે તુ વિશેષતઃ

દગ્ધ્વાગ્નિનાથ તદ્ભસ્મ નિક્ષિપેત્તાદૃશે જલે ।
દેવ્યાદીનાં પર્ષદાં ચ તત્તન્મન્ત્રં સવૈષ્ણવમ્

હુનેજ્જલેક્ષિપેત્પશ્ચાદ્દદ્યાદાચાર્ય દક્ષિણામ્ ।
અથ ચેત્કૌતુકાદીના મઙ્ગહાનિસ્તદુચ્યતે

મહાઙ્ગાનિ શિરઃ કુક્ષિ વક્ષઃ કણ્ઠાન્ પ્રચક્ષતે ।
પાદૌહસ્તૌ બાહવશ્ચેત્યઙ્ગાનિ પ્રવદન્તિહિ

અઙ્ગુલ્યઃ કર્ણનાસાદ્યાઃ પ્રત્યઙ્ગાનિ વિદુર્બુધાઃ ।
શિરશ્ચક્રં ચ પીઠં ચ પ્રભામણ્ડલમેવ ચ

ઉપાઙ્ગાન્યૂચિરે ભૂષણાયુધાંબરપૂર્વકાન્ ।
તત્રોપાઙ્ગસ્ય હીને તુ કુંભં સંસાધ્ય પૂર્વવત્

આવાહ્ય કુંભે તચ્છક્તિં બિંબં સંધાય પૂર્વવત્ ।
કૃત્વા જલાધિવાસાદીન્ વાસ્તુહોમં વિધાય ચ

સંશોદ્ય પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ કુશોદૈશ્ચ વિશેષતઃ ।
સપ્તભિઃ કલશૈસ્થ્સાપ્ય કુંભસ્થાં શક્તિમાદરાત્

સમાવાહ્ય પુનર્બિંબે વિધિના સમ્યગર્ચયેત્ ।
પ્રત્યઙ્ગહીને તચ્છક્તિં મહાબેરે ઽવરોપ્ય ચ

ઉધ્રુત્ય બિંબં સંપ્રોક્ષ્ય પઞ્ચગવ્યૈઃ કુશોદકૈઃ ।
તુલ્યલોહેન સંધાય ચાધિવાસ્ય કુશાદિષુ

પુનઃ પ્રતિષ્ઠામાર્ગેણ પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્ ।
અઙ્ગહીનેતુ સંધાનયોગ્યં સંધાય પૂર્વવત્

અર્ચયેદન્યથા યુક્તેહીને વાપિ મહાઙ્ગકે ।
ભૂમૌ પિધાય તદ્બેરં તદૂર્ધ્વે જુહુયાત્ક્રમાત્

અઙ્ગહોમં મહાશાન્તિમપોહ્યૈવ ચ તદ્દિનમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય બિંબં પ્રક્ષાલ્ય પઞ્ચગવ્યૈઃ કુશોદકૈઃ

ત્રિરગ્નૌ સંપરિક્ષિપ્ય શોધયેદામ્લવારિણા ।
રાજતં દ્વિસ્સકૃદ્રૌક્મં દહેદગ્નાવિતિ ક્રમઃ

કૃત્વાતેનૈવ દ્રવ્યેણ બિંબં પૂર્વવદુત્તમમ્ ।
પુનઃપ્રતિષ્ઠાં કૃત્વૈવ કારયેદર્ચનં ક્રમાત્

પટે કુડ્યે ઽથ વા લિખ્ય બેરે વિધિવદર્ચિતે ।
જીર્ણમાલોક્ય તચ્છક્તિમારોપ્યૈવાર્કમણ્ડલે

નવીકૃત્ય પુનસ્તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમર્ચયેત્ ।
આચાર્યેણ ચ યેનાદૌ કર્ષણાદ્યાઃ કૃતાઃ ક્રિયાઃ

પ્રતિષ્ઠા વા કૃતા વિષ્ણોસ્તેનૈવાન્યાંશ્ચ કારયેત્ ।
નિત્યાર્ચનોત્સવાદીંશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તાદિકાનપિ

તદભાવે ચ તત્પુત્રં પૌત્રં નપ્તારમેવ ચ ।
તદ્વંશજં વા તચ્છિષ્યં તન્નિયુક્તમથાન્તતઃ

આચાર્યસન્નિધૌ નાન્યમાચાર્યં વરયેત્ક્વચિત્ ।
વરયેદ્યદિ રાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞશ્ચાપિ મહદ્ભયમ્

ભવેચ્ચ નિષ્ફલા પૂજા સર્વં કાર્યં વિનશ્યતિ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ન કુર્યાદ્ગુરુસંકરમ્

અજ્ઞાનાદર્થલોભાદ્વા કૃતે ત્વાચાર્યસંકરે ।
અબ્જાનલે મહાશાન્તિં હુત્વા સંપ્રાર્થ્યવૈ ગુરુમ્

યાચયિત્વા "ક્ષમઽઽસ્વેતિ પૂજયિત્વા વિશેષતઃ ।
પનસ્તેનૈવ તત્કર્મ કારયેદિતિ શાસનમ્

આચાર્યદીનામલાભે તુ તદ્રૂપં લેખયેત્પટે ।
તત્સન્નિધૌ યુક્તમન્યમાચાર્યં વરયેત્તથા

એકસ્મિન્નાલયે સ્યાચ્ચેત્સન્નિપાતસ્તુ કર્મણામ્ ।
આચાર્યં સંપ્રણમ્યૈવ તત્પુત્રાદ્યૈર્વિધાનતઃ

કારયેત્તદલાભેતુ કારયેત્તન્ત્રતો ગુરુઃ ।
પૂર્વં તુ યોગમાર્ગેણ પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચિતે પુનઃ

દેવીભ્યાં સહ પશ્ચાત્તુ કારયેત્ સ્થાપનં યદિ ।
આભિચારિકમેવ સ્યાદ્રાજરાષ્ટ્રવિનાશકૃત્

ધ્રુવકૌતુક સંયુક્તે પૂજ્યમાને પુરા તતઃ ।
વિમાનધ્રુવયોર્નાશે બ્રહ્મસ્થાને ધ્રુવાર્ચનમ્,

કૌતુકં ચોત્સવસ્થાને સ્થાપયેદિતિ કે ચન ।
સ્થાનકે ચાસનં કુર્યાચ્છયનં વાપિ ચેચ્છયા

અસનેશયનં કુર્યાત્થ્સાનકં ન તુ કારયેત્ ।
શયને નાસનં ચૈવ સ્થાનકં કારયેદ્વિધિઃ

કૌતુકં સ્થિતમાસીન મૌત્સવં કારયેત્તથા ।
અસીનં કૌતુકં કુર્યાત્થ્સિતમૌત્સવમેવ વા

સ્નપનં બલિબેરં ચ સ્થિતં સર્વત્ર કારયેત્ ।
અવતારગણસ્યૈવ મૂર્તીનાં પઞ્ચકસ્ય ચ

અન્યોન્યસંકરેણૈવ સ્થાપને કૌતુકસ્ય ચ ।
મહત્તરો ભવેદ્દો, સ્તદ્દોષશમવાય વૈ

હુત્વા તુ મહતીં શાન્તિં યથાસ્થાને તુ સ્થાપયેત્ ।
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ શાન્તિપઞ્ચકકલ્પનમ્

નરાણાં પાપબાહુલ્યાદપરાધવિશેષતઃ ।
દેવાસ્સૃજન્ત્યદ્ભુતાનિ તેષુ દૃષ્ટેષુ સત્વરમ્

કુર્યાચ્છાન્તિં યથોક્તાન્તુ વિપરીતે ત્વનર્થકૃત્ ।
કર્ત્રારાધકયોશ્ચૈવ રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય વાસ્તુવઃ

સંક્ષોભો જાયતે સદ્યો વિનાશો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
દ્વાદશાહાન્તરે તસ્માચ્છાન્તિં કુર્યાદ્વિધાનતઃ

અતીતે દ્વાદશાહેતુ મહાશાન્તિપુરસ્સરમ્ ।
સંપૂજ્ય વૈષ્ણવાન્ શક્ત્યાદત્વા વૈ ભૂરિદક્ષિણામ્

આરભેદુત્તરં કર્મ માસે ઽતીતે વિશેષતઃ ।
સપ્તાહં તુ મહાશાન્તિં હુત્વા વિપ્રશતં તથા

ભોજયિત્વા ચ દેવેશમનુમાન્ય તુ કારયેત્ ।
ષણ્માસે સમતીતે તુ રમતે તત્ર નોહરિઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાચ્છાન્તિં યથોદિતામ્ ।
ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યાખ્યભેદાત્ત્રિવિધમદ્ભુતમ્

ગ્રહયુદ્ધશ્ચ ભેદશ્ચ વિકારો ગ્રહમણ્ડલે ।
સર્વગ્રાસોપરાગશ્ચ દુર્ભિક્ષશ્ચાક્ષભેદનમ્

એવમાદીનિ દિવ્યાનિ ત્વદ્ભુતાનિ પ્રચક્ષતે ।
આન્તરિક્ષાણિ ચાર્કેન્દ્વોઃ પરિવેષો નિરન્તરઃ

વર્ણાન્તરેણ બાહુલ્યાત્પરિવેષસ્તથાવિધઃ ।
રાત્રાવિન્દ્રધમર્દેવસદ્મ ચાકાશમણ્ડલે

અશન્યુલ્કાદિપાતશ્ચ રાહુપુચ્છાદિદર્શનમ્ ।
નક્ષત્રપતનં કેતોર્ધૂમસ્યેન્દ્રસ્ય દર્શનમ્

ગન્ધર્વનગરસ્યાપિ દર્શનં પતનં તુ વા ।
પ્રતિસૂર્યાબ્જનક્ષત્રદર્શનં સંપ્રચક્ષતે

ભૌમાન્યનેકથોક્તાનિ ચરસ્થિરવિભેદતઃ ।
દેશકાલસ્વભાવાદિવિરુદ્ધં પ્રસવાદિકમ્

પૃષદંશકસર્પાશ્વયોનિજાનાં વિશેષતઃ ।
ગોનાગમહિષાદ્યેષુ તિર્યક્ષુ જનનં તથા

કૃમિકીટપતઙ્ગેષુ વિષ્કિરેષ્વણ્ડજાદિષુ ।
વિવર્ણાકારવાસાદિરાશ્રયાદિસ્તથાલયે

રક્તસ્ત્રીદર્શનાદીનિ ચાદ્ભુતાનિ ચરેષુ તુ ।
દિવ્યાનિ ચાન્તરિક્ષાણિ તેષામત્રોત્તમોત્તમમ્

નારાણિ ચોત્તમાનિ સ્યુર્માહિષાદ્યાનિ મધ્યમમ્ ।
સરીસૃપાદિષુ ભવાન્યથમાનિ વદન્તિહિ

રોદનં હસનં જલ્પો જ્વલનં પરિવર્તનમ્ ।
સ્વેદશ્ચ રુધિરસ્રાવઃ કૃમિકીનાદિસંભવઃ

અકાલસ્ફોટનં ધૂમશ્ચાઙ્ગકંપનમેવ ચ ।
સ્વાપનાસ્વાદનેચૈવ તૃણવલ્મીક સંભવઃ

પ્રતિમાયાં ભવેચ્ચેત્તુ રક્તસ્ત્રીદર્શનં તથા ।
પાષણ્ડપ્રતિલોમાન્ત્યજાતિભિઃ પતિતૈસ્થથા

સૃગાલાદિભિરસ્પૃશ્યૈસ્સ્પર્શને ચ પ્રવેશને ।
સ્થૂણાવિરોહણે ચૈવ ચલને પરિવર્તને

તથાપસર્પણે ચૈવ કવાટશયનાસને ।
ભિત્ત્યાયુધાંબરે તદ્વદગ્નિહોત્રાદ્યુપસ્કરે

વિમાને ચ વિકારશ્ચ મક્ષિકાવૃક્ષપાતને ।
પ્રવર્તને ચોપસર્પે પર્ણપુષ્પફલેષુ ચ

શાખાદૌ વિપરીતસ્ય દર્શનં ચ વિશેષતઃ ।
રક્તસ્રાવો જલસ્રાવશ્ચાદ્ભુતાનિ સ્થિરેષુ તુ

તેષુ ગર્ભકૃહે ચૈવ પીઠે ચૈવ ભવાનિ તુ ।
રાજ્ઞોરાષ્ટ્રસ્ય વિપ્રાણાં નાશકાનિ વિશેષતઃ

કર્ત્રારાધકયોર્નાશ ઇતિ શાતાતપો ઽબ્રવીત્ ।
પ્રાસાદજાનિ રાજ્ઞાં સ્યુઃ પ્રાસાદે ઽપિ વિશેષતઃ

અધિષ્ઠાને ચ પાદે ચ પ્રસ્તરે ચ ગલે ઽપિ ચ ।
શિખરે ચ ભવાનિ સ્યુઃક્ષત્રિયાણાં ક્રમેણ તુ

અભિષેકસ્ય યોગ્યસ્ય યુવરાજસ્ય ચૈવ હિ ।
અભિષિક્તસ્ય સમ્રાજશ્ચાત્યાહિતકરાણિ તુ

પ્રથમાવરણે વૈશ્યજાતીનાં મન્ત્રિણાં તથા ।
પુરોહિતસ્ય તન્મણ્ડલાધિપાનાં મહદ્ભયમ્

શૂદ્રજાતિવિપદ્ધેત્દ્વિતીયાવરણાદિષુ ।
સસ્યનાશો ગજાશ્વાદિપશુનાશસ્ચ જાયતે

પુરોધસશ્ચાગ્નિકુણ્ડે બ્રહ્મસ્થાને દ્વિજન્મનામ્ ।
રુદ્રાલયે તુ સર્વેષાં નૃપસ્ય તુ ગુહાલયે

સેનેશાનાં વિપત્તિઃ સ્યાદ્વક્રતુણ્ડાલયે તથા ।
શ્ષાલયે રાજપત્નીનાં દુર્ગાસ્થાને ઽન્યયોષિતામ્

માતૃસ્થાને ઽન્ત્યજાતીનામોષધીનાં કુબેરકે ।
નૃપવાહનશસ્ત્રોપજીવિનાં ભાસ્કરાલયે

અન્યદેવાલયે તત્તદ્ભોક્તાનામપિ લક્ષયેત્ ।
આસ્થાનમણ્ડપસઙ્ગમણ્ડબપ્રાઙ્ગણેષુ ચ

મહાનસે નૃપાવાસે ક્રીડાસ્થાને વિશેષતઃ ।
આચાર્યયજમાનાદિપદાર્થિનિલયેષુ ચ

ચૈત્યવૃક્ષાદિષૂદ્ભૂતા રક્તસ્ત્રીદર્શનાદયઃ ।
વલ્મીકાદ્યાશ્ચ ફલદાસ્તત્તદ્દિશ્યુક્તમાર્ગતઃ

ભૌમેષુ દેવબેરાર્ચાપીઠગર્ભગૃહાર્તે ।
જાતાદોષાન્તુ સંપ્રોક્તા ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞિતાઃ

ઉત્તમાસ્તુપુનર્જાતાઃ પ્રાકારેમુખમણ્ડપે ।
મધ્યમાઃ પ્રથમાવરણે શેષેષૂક્તાસ્તથાધમાઃ

તથા રાજાઙ્ગણે ચોત્તમોત્તમાઃ પરિતસ્તતઃ ।
અઙ્કણેષૂત્તમા અન્તર્વાસ્તુકે મધ્યમાસ્સ્મૃતાઃ

અધમા વાસ્તુનો બાહ્યે તારતમ્યમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષયોર્નાસ્તિ ચિકિત્સા શાન્તિરિષ્યતે

ભૌમેષુ તુ ચરેષ્વત્ર નિમિત્તં ચ નિમિત્તિનમ્ ।
દેશાન્તરે વાસયિત્વા શાન્તિન્તત્ર સમાચરેત્

સ્થિરેષુ પ્રતિમાનાં તુ રોદને હસને તથા ।
જ્વલને ચ તથા દેવં સંસ્થાપ્ય તરુણાલયે

તદ્બેરસ્થાં સમારોપ્ય શક્તિં તત્ર વિધાનતઃ ।
શાન્તિં કૃત્વા પુનઃ કુર્યાત્થ્સાપનં ચાર્ચનં ક્રમાત્

પરિવૃત્તૌ પુનસ્થ્સાપ્ય કુર્યાચ્છાન્ત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
સ્વેદે ચ રુધિરસ્રાવે સર્વં રોદનવચ્ચરેત્

કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં કૃણાદીનામથોદ્ભવે ।
આરોપ્ય પૂર્વવચ્છક્તિં પુનસ્સંધાય યુક્તિતઃ

શાન્ત્યાદીનાચરેદેવમકાલસ્ફોટનાદિકે ।
બેરાર્ચાપીઠકે તદ્વદાલયાભ્યન્તરેપે ચ

વલ્મીકાદ્યુદ્ભવે દેવં સંસ્થાપ્ય તરુણાલયે ।
યાવદ્દોષં ખનિત્વૈવ ગવ્યૈરભ્યુક્ષ્ય પઞ્ચભિઃ

સંશોધ્ય સર્વં સંધાય પુનસ્થ્સાપન માચરેત્ ।
પ્રાસાદબાહ્યે ચોત્પન્ને વિવરે વિશદીકૃતે

પેષયિત્વા મરીચ્યાદિજલેનાપૂર્ય ચાશ્મના ।
આલિપ્ય શર્કરાં કુર્યાચ્ છાન્તિં દિવ્યપ્રચોદિતામ્

પુનરપ્યુદિતે કુર્યાદેવમેવ તુયુક્તિતઃ ।
મક્ષિકાદર્શને તત્ત્યદ્વ્યપોહ્યત્વવિલંબિતમ્

શોધયિત્વા તતશ્શાન્તિમારભેત વિચક્ષણઃ ।
અસ્પૃશ્યસ્પક્શને તદ્વત્કૃત્વા શાન્તિં સમાચરેત્

સ્થૂણાવિરોહણાદૌ ચ પુનસ્સંધાય ચાચરેત્ ।
હઠાદ્વૃક્ષાધિપતિને શાન્તિ સ્તત્ત્યાગપૂર્વિકા

રાજાઙ્ગણે સમુત્પન્ને રાજાનં સબલં પુનઃ ।
વેશ્માન્તરં વાસયિત્વા શાન્તિં કૃત્વા યથોચિતામ્

અભિષિચ્ય પુનર્યુક્તેદિને રાષ્ટ્રં પ્રવેશયેત્ ।
અથોત્તમોત્તમસ્યોત્તમસ્ય સ્યાન્મધ્યમસ્ય ચ

અધમસ્યાપિ ચાસ્પૃશ્યસ્પર્શનસ્ય યથાક્રમમ્ ।
ક્રમેણાદ્ભુતશાન્તિસ્તુ પ્રભૂતા મહતી તથા

શાન્તિશ્શુદ્ધિરિતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પઞ્ચધા શાન્તિરુચ્યતે ।
આલયાભિમુખે તદ્વદૈશાન્યાં ચોત્તરે ઽથ વા

પર્વતાગ્રે તટાકસ્ય તીરે વા મણ્ડપં પ્રપામ્ ।
કૂટં વા ષોડશસ્તંભસંયુક્તાં સુમનોહરમ્

ચતુર્હસ્તપ્રમાણાન્તસ્ત્સંભાન્તરસમાયુતામ્ ।
તાનોન્નતાચલાયુક્તાં? કૃત્વા મધ્યે વિધાનતઃ

કુણ્ડં શ્રામણકોક્તં તુ કૃત્વાધો દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
ખનિત્વૈવ ચત્ પ્રાચ્યાં દ્વિહસ્તાયત વિસ્તૃતમ્

હસ્તમાત્રસમુત્સેધં કૃત્વા સ્થણ્ડિલમુત્તમમ્ ।
પ્રાગાદિષુ ચતુર્ધિક્ષુ ક્રમેણાહવનીયકમ્

અન્વાહાર્યં ચાવસથ્યં ગાર્હપત્યં ચ કારયેત્ ।
અગ્નેયાદિષુ કોણેષુ કુણ્ડાન્યૌપાસનાનિ ચ

કૃત્વાદ્વારેષુ વિધિના તોરણાદિ પ્રકલ્પયેત્ ।
પૂર્મકંભૈરઙ્કુરૈશ્ચ કદલીભિર્ધ્વજૈરપિ

સ્તંભ વેષ્ટનકાદ્યૈશ્ચ દર્ભમાલાભિરેવ ચ ।
અલઙ્કૃત્ય વિતાનાદ્યૈર્યથાવિભવસ્તરમ્

સ્થણ્ડિલે ધાન્યરાશિં તુ કૃત્વા તસ્ય ચ મધ્યમે ।
પદ્મમષ્ટદલં કૃત્વા તણ્ડુલૈસ્તસ્ય મધ્યમે

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કૃણ્મયં વા સ્વશક્તિતઃ ।
દ્વાત્રિંશત્પ્રસ્થસંપૂર્ણં કંભમાદાય શાસ્ત્રવત્

તન્તુના પરિષ્ટ્યૈવ યવાન્તરમનન્તમ્ ।
વસ્ત્રયુગ્મેન સંવેષ્ટ્ય ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષ્ય ચ

સૌવર્ણ મઙ્ગલાન્યષ્ટૌ તથા પઞ્ચાયુધાનિ ચ ।
વર્ણચિહ્નાનિ તાદૃંશિ ચાહીનાન્યઙ્ગુલાદપિ

રત્નાનિ હેમ રજતં તામ્રં કાંસ્યં તથા ત્રપુ ।
સીસાયસ્તીક્ષ્ણુકાન્તાનિ ગ્રહરૂપાણિ ચૈવ હિ

નિક્ષિપ્યાપૂર્ય તોયેવ શુદ્ધેન તુ વિધાનતઃ ।
કર્પૂરચન્દનોશીરલવઙ્ગૈલાદિકાનપિ

ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચાન્યાનિ ન્યસ્ય ચૂતાદિપલ્લવાન્ ।
તન્મુખં તુ પિધાનેવ પિદધ્યાત્સદૃશેનવૈ

આચાર્યમૃત્વિજશ્ચાપિ વૃત્વા શાસ્ત્રવિધાનતઃ ।
નવવસ્ત્રોત્તરીયાદ્યૈઃ પઞ્ચાઙ્ગાર્પિતભૂષણૈઃ

અલઙ્કૃત્યાગ્નિકુણ્ડેષુ હુત્વાઘારં યથોદિતમ્ ।
મધ્યે સૂર્યં તથેન્દ્રાદિ ભાર્ગવાઙ્ગારકૌ તથા

મન્દં ગુરું પાવકાદિ ચન્દ્રરાહુધ્વજાન્ બુધમ્ ।
પ્રદક્ષિણવશેનૈવ ધ્યાત્વાવાઙ્યાર્ઽચયેત્ તતઃ

અષ્ટાક્ષરેણાયુતં વા સહસ્રં ચાષ્ટસંયુતમ્ ।
અભિમૃશ્ય વિધાનેન ગ્રહયજ્ઞોદિતેન વૈ

હુનેચ્ચ તત્તદ્દૈવત્યં સમિચ્ચરુઘૃતૈઃ ક્રમાત્ ।
હુત્વાષ્ટોત્તરસાહસ્રં તતો વૈખાનસાનલે

ઘૃતાપ્લુતૈર્બિલ્વદલૈરષ્ટોત્તર સહસ્રકમ્ ।
હુનેદષ્ટાક્ષરં નિત્યં તથા બિલ્વસમિદ્ઘેતૈઃ

દૂર્વાપૂપવ્રીહિતિલચરુલાજાબ્જસક્તુભિઃ ।
વૈષ્ણવ્યાચૈવ ગાયત્ષા પૂર્વવજ્જુહુયાદ્ગુરુઃ

ઘૃતેનાષ્ટાક્ષરેણૈવ સહસ્રં ચાષ્ટસંયુતમ્ ।
હુત્વાન્તે તુ ઘૃતેનૈવ વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તકમ્

જુહુયાત્પૌરુષં સૂક્તં નૃત્તૈર્ગેયૈશ્ચ ઘોષયેત્ ।
યથાદિશં ચતુર્વેદાન્નિત્યમધ્યાપયેત્ક્રમાત્

કલ્પસૂત્રમથૌખેયં પ્રણીતં ગુરુણા પુરા ।
સ્વાધ્યાયો યત્ર યત્રોક્તસ્તત્રાધ્યેયં વિધાનતઃ

ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દદ્યાદેવં સપ્તાહમાચરેત્ ।
યદિ દેવાલયે દોષઃ કુંભપાર્શ્વેથ સ્થણ્ડિલે

દેવં તં સ્થાપ્ય ચાભ્યર્છ્ય નિવેદ્ય ચ મહાહવિઃ ।
દેવસ્યાભિમુખે હુત્વા હોમમન્તે યથાવિધિ

નવાહં વાથ સ્તાહમ્ ઉત્સવં કારયેદ્વિધિઃ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષયોઃ કુંભજલેના પ્લાવયેન્નૃપમ્

ભૌમેષુ તત્થ્સલં પ્રાક્ષ્ય શિષ્ટતોયેન વૈ નૃપમ્ ।
તત્પત્નીં ચાભિષિઞ્ચેચ્ચ ગુરું સંપૂજ્ય પાર્થિવઃ

સુવર્ણપશુભૂમ્યાદીન્ દદ્યાદૃત્વિગ્ભ્ય એવ ચ ।
દક્ષિણાં બહુલાં દદ્યાજ્જીવો યજ્ઞસ્ય દક્ષિણા

યદિ રાજગૃહે દોષઃ કૃત્વા મણ્ડપમન્તિકે ।
પૂર્વવદ્ગ્રહયજ્ઞં ચ હોમં શ્રામણકે ઽનલે

કુંભસ્ય સાધનં કૃત્વા સપ્તાહાન્તે પ્રભું તથા ।
સ્નાપયેત્કુંભતોયેન પ્રતિષ્ઠાન્તક્રમેણ વૈ

દક્ષિણાં ગુરુપૂર્વેભ્યો દત્વા કૃત્વાંકુરાર્ઽપણમ્ ।
શુભે ઽનુકૂલે નક્ષત્રે કૃત્વા ચૈવાભિષેચનમ્

પ્રવિશેત્પૂર્વગેહં તુ ધર્મસિદ્ધ્યૈગુરૂદિતઃ ।
એષ એવ વિધિઃ પ્રોક્તો ગૃહિણામપિ સમ્મતઃ

રાજ્ઞાં પરાર્થવૃત્તિત્વાત્સો ઽત્ર તુ પ્રકૃતીકૃતઃ ।
સર્વગ્રાસોપરાગાદિદિવ્યાદ્ભુતશમાયવૈ

યથાશક્તિ બ્રાહ્મણેભ્યસ્સ્વર્ણં ભૂમિં પશૂનપિ ।
દદ્યાત્તથા વિશેષેણ દક્ષિણાં ભૂરિસમ્મિતામ્

અનાવૃષ્ટિનિવૃત્ત્યર્થં કુંભં સંગૃહ્ય પૂર્વવત્ ।
સર્વતીર્થં સમાવાહ્ય સમભ્યર્ચ્યાગ્રતો હરેઃ

ધ્યાન્યપીઠે તુ સૌવર્ણં પદ્મમષ્ટદલૈર્યુતમ્ ।
હેમપાત્રે તુ સન્ન્યસ્ય દેવમાવાહ્ય તત્ર ચ

અભ્યર્ચ્ય તસ્ય ચોર્ધ્વેતુ પીઠે કુંભં નિધાય ચ ।
કુંભમૂલે તુ સુષિરં સૂચીમાત્રં વિધાય ચ

તદ્ધારયા ત્વવિચ્છિન્નરૂપયા સેચયેદ્ધરિમ્ ।
સમિદ્ભિર્વૈતસીભિસ્તુ પાલાશીભિરથાપિ વા

અષ્ઠોત્તરસહસ્ત્રં તુ જુહુયાત્પઞ્જવારુણમ્ ।
અગ્નૌ શ્રામણકે પશ્ચાદ્દિશાહોમેષુ પૂર્વવત્

અષ્ટાત્તરસહસ્રં તુ પ્રત્યેકં પઞ્ચવારુણમ્ ।
સમિદ્ભિર્જુહુયાદ્વિદ્વાન્ વૈતસીભિર્યધાવિથિ

સમિદ્ભિઃ પુનરાજ્યેન વૈતસીભિઃ પૃથગ્ઘુનેત્ ।
અષ્ટાધિકસહસ્રં તુ "ઇન્દ્રં પ્રણયન્તઽઽ મિત્યપિ

શ્રામણાગ્નિં વિધાયૈકં દક્ષિણે તસ્ય વજ્રિણમ્ ।
આવાહ્ય તુ સમભ્યર્ચ્ય "શચીસહાઽઽયેતિ હોમયેત્

દેવં વિશેષતો ઽભ્યર્ચ્ય કારયેત્સ્નપનાદિકમ્ ।
એવં જ્ઞાત્વા વિધાનેન તત્તત્કર્મસુ ગૌરવમ્

ત્ષહાદિ ત્રિંશદ્ઘસ્રાન્તં શ્રામણાગ્નૌ યથાવિથિ ।
દિને દિને પૂરયિત્વા કુંભં તેનૈવ સેચયેત્

સર્વાન્તે દેવમાસ્નાપ્ય સમભ્યર્ચ્ય હવિર્દદેત્ ।
કર્માન્તે સ્યાન્મહાવૃષ્ટિસ્તસ્માદ્યત્નેન કારયેત્

અથ વા વર્ષ કામી વા મોક્ષાર્થી પશુકામનઃ ।
સર્વોપદ્રવશાન્ત્યર્થી વિજયાર્થી વિશેષતઃ

સ્નપનાલયમાસાદ્ય અલઙ્કૃત્ય ચ પૂર્વવત્ ।
કર્મગૌરવમાજ્ઞાય સંભૃત્ય બહુધા પયઃ

પૂજયેત્પ્રથમં યત્નાદાચાર્યં સહિ ધારકઃ ।
આચાર્યસ્સુપ્રસન્નાત્મા શ્વભ્રાત્પ્રાચ્યાં તુ તણ્ડુલૈઃ

કૃત્વા પઙ્ક્તિં દક્ષિણોત્તરાયતાં વિપુલાન્તરામ્ ।
શ્વભ્રાદ્દક્ષિણતઃ કૃત્વા કુણ્ડં શ્રામણકસ્ય તુ

અગ્નિમાધાય કુંભાં સ્તુ નવ સંવેષ્ટ્ય તન્તુના ।
અદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય ચોત્પૂય કુશકૂર્ચેન ચાત્વરઃ

ક્ષીરેણ પૂરયિત્વૈવ ચોત્બૂતેન ક્રમેણ વૈ ।
પઙ્ક્તિં નિધાયાપિધાનૈરપિધાયોપરિ ક્રમાત્

વસ્ત્રેણાચ્છાદયેચ્છ્વભ્રંપૂજાન્તેભ્યર્ચ્ય વૈ હરિમ્ ।
સ્વસ્તિસૂક્તેન ચાનમ્ય સંસ્થાપ્ય શ્વભ્રમધ્યમે

અર્ચનોક્તવિધાનેન સર્વં પૂર્વનદાયરેત્ ।
તન્તુના વેષ્ટિતે ક્ષીરં કૃહીત્વાકરકે પૂનઃ

વિષ્ણુસૂક્તેન "ચેષેઽઽત્વેત્યાદ્યૈર્મન્ત્રૈઃ ક્રમાદ્ગુરુઃ ।
તયા સંસ્નાપયેદ્દેનમુક્તયો ક્ષીરધારયા

તથૈવ પરિષિચ્યાગ્નિં મન્ત્રૈ"ર્વિષ્ણોર્નુઽઽકાદિભિઃ ।
"અતોદેવાદિઽઽભિસ્તદ્વદષ્ટાર્ણ મનુના તથા

જુહુયાદ્વિષ્ણુગાયત્ષા અષ્ટાધિકસહસ્રકમ્ ।
અથ વા સ્નપનં યાવત્તાવદુદ્વર્ત્ય મન્ત્રતઃ

હારિદ્રેન તુ ચૂર્ણેન સંશોધ્યામ્લાદિભિસ્તતઃ ।
ગન્ધોદેન સુસંસ્નાપ્ય પ્લોતેન વિમૃજેત્તતઃ

વસ્ત્રાદિભિરલઙ્કૃત્ય સમભ્યર્ચ્ય વિધાનતઃ ।
પાયસાદિ હવિર્દદ્યાદ્દપ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્

અનેન સર્વાન્ કામાંશ્ચ લભેતાવિશયં નરઃ ।
ધ્રુવબેરાર્ચને ચેત્તુ સંસ્નાપ્ય પ્રમુખે ઘટમ્

તસ્માદાનીય તત્રૈવ સ્નાપયેદુક્તગૌરવાત્ ।
સપ્તપઞ્ચત્ષહાન્યત્ર ક્ષીરસ્નાનં પ્રકલ્પયેત્

એવં ઘૃતાભિષેકં ચ કારયેત્સદૃશં ફલમ્ ।
ઇમામદ્ભુતાશાન્તિન્તુ કાશ્યપાદ્યાઃ પ્રચક્ષતે

અથ પ્રભૂતશાન્તિં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તપોધનાઃ ।
પૂર્વવન્મણ્ટપાદીનિ કારયિત્વા યથાવિધિ

વિશાહોમં ચકૃત્વૈવ શ્રામણાગ્નૌ યથોદિતમ્ ।
કુંભં સંસાધ્ય ચ પ્રાગ્વત્સપ્તાહાન્તે વિશેષતઃ

અષ્ટોત્તરશતં વાષ્ટચત્વારિંશદથાથ વા ।
સંગૃહ્ય કલશાનાન્તુ સમભ્યર્ચ્યઽભિષેચ્ય ચ

દેવં વિશેષતો ઽભ્યર્ચ્ય હવિર્દદ્યાદયં વિધિઃ ।
મહાશાન્તિક્રમં વક્ષ્યે વિના કુંભસ્ય સાધનમ્

અગ્નૌ શ્રામણકે બિલ્વપત્રૈરાજ્યાપ્લુતૈઃક્રમાત્ ।
અષ્ટાધિકસહસ્રં વૈ હુનેદષ્ટાક્ષરેણ તુ

આજ્યેન વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં પૌરુષમેવ ચ ।
હુત્વા ત્ષહાન્તે સંસ્નાપ્ય શુદ્ધસ્નપનવર્ત્મના

સમભ્યર્ચ્ય હવિર્દદ્યાન્મહાશાન્તિરિયં ભવેત્ ।
ઔપાસનાગ્નાવેકાહં હુત્વા શાન્તિં વિધાનતઃ

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વૈવ દદ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્ ।
અથ શુદ્ધિવિધિં વક્ષ્યે વાસ્તુહોમં હુનેત્તતઃ

બિલ્વપત્રાદિભિર્હુત્વા પૃથગષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
પુણ્યાહાન્તે ગુરું પૂજ્ય ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાનપિ

સર્વત્રતુ વિકલ્પેન ઘટસંસ્કારમાચરેત્ ।
અથાતસ્સર્વશાન્તિસ્સ્યાદપમૃત્યુભયે તથા

ગ્રહકોપે મહાવ્યાધૌ પરચક્રભયે તથા ।
અર્થબન્ધુવિનાશે ચ દુર્ભિક્ષે ચ પરાજયે

અભિચારભયે ચૈવ તાપત્રયનિપીડને ।
વિરુદ્ધે ઽચાત્મનઃ પ્રાપ્તે સર્વશાન્તિં સમાચરેત્

સપ્તાહં વા નવાહં વા દ્વાદશાર્ણેન વૈ પૃથક્ ।
અષ્ટોત્તર સહસ્રં તુ જુહુયાદ્વિધિના ક્રમાત્