भृगुसंहिता · अध्याय 28

इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे सप्तविंशो ऽध्यायः.
अथाष्टाविंशो ऽध्यायः.
अथाष्टाविंशो ऽध्यायः.
प्रायश्चित्तम्
अथास्पृश्यस्पर्शनेतुप्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यते ।
सर्पमूषकमण्डूकमार्जारनकुलादिषु

गर्भागारं प्रविष्टेषु विण्मूत्रादिविसर्जने ।
व्यपोह्य तत्पञ्चगव्यैस्तथाब्लिङ्गाभिरेव च

वैष्णवं विष्णुगायत्रीं शतमष्टोत्तरं जपेत् ।
ध्रुवं चै वाधितिष्ठत्सु विण्मूत्रादिविसर्जने

क्षिप्रं वस्त्रेण संशोद्य मार्जयित्वा कुशेन च ।
"आपो हिरण्यवर्णाऽभिः "पापमानीऽभिरेव च

संस्रोक्ष्य चार्चयेद्देवमन्यता विपरीतकृत् ।
स्पर्शेतैरेव बिंबानां शुद्धोदैस्स्नापयेद्विधिः

उदक्यया सूतिकया रजकेनान्त्यजातिभिः ।
प्रथमावरणे विष्टे चार्चास्थाने च पर्षदाम्

प्रविष्टे चाथ संस्पृष्टे दार्भेणोद्दीप्य वह्निना ।
हुत्वा च वास्तु यज्ञेव पञ्चगव्यैस्समुक्ष्य च

कृत्वा पुण्याहमन्ते तु नित्याग्नौ जुहुयात्ततः ।
दौवारिकमनुं चैव द्वारपालं च वैष्णवम्

बाङ्यावरणपक्षे तु मार्जनेनोपलेपनैः ।
प्रोक्षणैर्वास्तुयज्ञेव शुद्धिर्भवति सर्वतः

अर्चाकाने तु दृष्टेषु चैतेषु विधिना हरिम् ।
संस्नाप्य पञ्चगव्यैन्तु शुद्धोदैस्स्नाप्य चात्वरः

प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य हुत्वा तु पूर्ववच्छार्चयेत्ततः ।
एतेषु संप्रविष्टेषु चालयाभ्यन्तरे तथा

तत्स्पृष्टहविषां चैव प्रमादात्तु निवेदने ।
शोधयित्वाथ तद्द्रव्यं यथाविधि विशेषतः

वास्तुहोमं च हुत्वाथ पर्यग्निकरणं चरेत् ।
पञ्चगव्यैस्समभ्युक्ष्य पुण्याहमपि वाचयेत्

संस्नाप्य कलशैर्देवं हुत्वा नित्यानले ततः ।
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च नृसूक्तं रौद्रमेव च

ब्राह्मं च श्रीमहीसूक्ते ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ।
स्पृष्टेतु चैतैर्बिंबेषु ध्रुवादिषु विशेषतः

कृत्वातु पूर्ववच्छुद्धिं वास्तुहोमं च कारयेत् ।
पर्यग्निपञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा ततःपरम्

संस्नाप्य कलशैर्देवमब्जाग्नौ विधिवत्तदा ।
महाशान्तिं च हुत्वैव प्रतिष्ठां पुनराचरेत्

शूद्राद्यैरनुलोमैश्च स्पृष्टं दत्वा हविस्ततः ।
पञ्च गव्यैश्च शुद्धोदैर्देवं संस्नाप्य चादरात्

पुण्याहं कारयेत्पश्छाद्द्विगुणं तु निवेदयेत् ।
महापातकिभिश्चैव चण्डालै पुल्कसादिभिः

आलये संप्रविष्टे तु तत्स्पृष्ठे विनिवेदिते ।
सप्ताहं महतीं शान्तिं हुत्वाब्जाग्नौ विधानतः

संस्नाप्य कलशैर्देवं प्रतिष्ठां पुनराचरेत् ।
पुनश्चध्रुवबेरे वा बिंबेष्यन्येषु मन्दिरे

स्पृष्टेषु पूर्ववच्छुद्धिं कृत्वा द्विगुणमेव च ।
हुत्वा तु महतीं शान्तिं संस्नाप्य कलशैर्विभुम्

प्रतिष्ठोक्तक्रमेणैव प्रतिष्ठां पुनराचरेत् ।
पतिते चैव पाषण्डे चान्यतन्त्रेण दीक्षिते

प्रविष्टे गर्भगेहे तु वास्तुशुद्धिं विधाय च ।
हुत्वा तु महतीं शान्तिं प्रतिष्ठां पुनराचरेत्

उक्तेष्वेतेषु सततं प्रथमावरणे तथा ।
द्वितीये वा संचरत्सु मासे ऽतीते विशेषतः

मासमेकं महाशान्तिं हुत्वा कृत्वा विधानतः ।
कर्षणादि पुनःकृत्वा प्रतिष्ठां पुनराचरेत्

तथा संवत्सरे ऽतीते त्यक्त्वा चावाहनादिकम् ।
कौतुकादीन्त्सुसंरक्ष्य गर्भागारादि सर्वतः

वासयेद्गा विशेषेण मासे ऽतीते विशेषतः ।
सर्वत्र शुद्धिं कृत्वातु हुत्वा मासत्रयं ततः

महाशान्तिं तथा कृत्वा कर्षणादि पुनःक्रियाः ।
बालालयं च संकल्प्य बिंबशुद्धिमाथाचरेत्

जलाधिवासनाद्यैश्च तथा वित्तानुसारतः ।
अशीत्यधिकसाहस्रैस्संस्नाप्य कलशैर्हरिविम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वैव संपूज्यापि च वैष्णवान् ।
बालालये प्रतिष्ठाप्य देवेशं विधिवत्ततः

आलयं चैव सर्वत्र नवीकृत्य विशेषतः ।
महाप्रतिष्ठां कृत्वैव देवदेवं समर्चयेत्

एतैस्संसर्गिणां स्पर्शे सूतिकाक्तैव निष्कृतिः ।
स्पर्शे तत्संसर्गिणां च शुद्धिस्स्यात्स्नपनादिना

ततस्संसर्गिणां चैव न दोषः परिकथ्यते ।
अशौमवद्द्विजस्पृष्टहविषां च निवेदने

एकाहं तु महाशान्तिं हुत्वा संस्नाप्य चौदकैः ।
पुण्याहं वाचयित्वैव पूर्ववच्च समर्चयेत्

स्पृष्टेषु चाथ बिंबेषु कौतुकादिषु वा ध्रुवे ।
पूर्ववन्महतीं शान्तिं हुत्वा संस्थापयेत्पुनः

प्रविष्टे चालयाद्बाङ्ये सर्वत्र च यथार्हकम् ।
गौरवं लाघवं ज्ञात्वा सर्वमूह्यैव कारयेत्

खद्यैतपक्षिजातादिप्रवेशे चालयान्तरे ।
स्पर्शने चैव बिंबानां कृत्वा पर्यग्नि पूर्ववत्

संशोद्य पञ्चगव्यैस्तु शुद्धोदैरभिषिच्य च ।
प्रोक्षणैः प्रोक्ष्यनित्याग्नौ छुल्ल्यां वा वैष्णवं हुनेत्

बिंबादीन् तत्समीपस्थान् संशोध्यैव च पूर्ववत् ।
शुद्धोदैस्स्नाप्य पुण्याहं कृत्वोक्तं होममाचरेत्

पूर्वमुक्तेषु देशेषु श्वादीनां वा नृणामपि ।
छेदने ताडने चैव रक्तस्रावे मृतौ तथा

तद्व्यपौह्य च तद्देशशुद्धिं कृत्वा विधानतः ।
वास्तुहोमं च हुत्वैव कलशैस्स्नाप्य सप्तभिः

तद्दोषशमनार्थं च महाशान्तिं हुनेत्ततः ।
अभ्यर्च्य पूर्ववद्देवं हविस्सम्यङ्नि वेदयेत्

संभूते त्वालयाद्बाह्ये कृत्वा पर्यग्नि पूर्ववत् ।
देवं शुद्धोदकैस्स्नाप्य शान्तिं हुत्वा विधानतः

संपूज्य वैष्णवांश्चैव पूर्ववत्सम्यगर्चयेत् ।
देवेशस्य शवे दृष्टे संस्नाप्य कलशैर्हरिम्

वैष्णवं विष्णुसूक्तं च पौरुषं जुहुयात्ततः ।
गजाश्वपशुमुखेषु प्रथमावरणे पुनः,

मृतेषु तद्व्यपोह्यैव खनित्वा तादृशं स्थलम् ।
वास्तुहोमं च हुत्वा तु शद्धोदैरभिषिच्य च

वैष्णपं विष्णुसूक्तं च पौरुषं जुहुयाद्विधिः ।
प्रस्वेदे रुधिरस्रावे रोदने जल्पने तथा

हासे दृष्टे महाबेरे सत्सु धूमादिषु स्वतः ।
आलयाभिमुखे ऽब्जाग्निं साधयित्वाथ वैष्णवम्

विष्णुसूक्तं नृसूक्तं चर् इङ्कारान् पारमात्मिकम् ।
हुत्वा संस्नाप्य देवेशं कलशैस्सप्तभिः क्रमात्

समभ्यर्च्य हविर्दत्वा ब्राह्मणान् भोज्य सादरम् ।
वैष्णवांश्च सुसंपूज्य दद्यादायार्यदक्षिणाम्

तृणवल्मीककीटादावुत्पन्ने तत्र पूर्ववत् ।
शान्तिं पूर्वोदितां हुत्वाभोजयित्वापि ब्राह्मणान्

देवं बालालये स्थाप्य नवीकरणमाचरेत् ।
विमाने तु हठाद्भिन्ने पतिते वा विधानतः

शान्तिं मासत्रयं हुत्वा कर्षणादि विधाय च ।
बालालयं च संकल्प्य कृत्वा चाप्स्वधिवासनम्

बिंबशुद्धिं तु कृत्वैव संस्नाप्य कलशैर्हरिम् ।
अशीत्यधिकस्राहस्रैर्यथाविभवविस्तरम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वैव संपूज्यैव तु वैष्णवान् ।
देवं बालालये स्थाप्य नवीकृत्यालयादिकम्

सर्वत्र चाविशेषेण प्रतिष्ठां पुनराचरेत् ।
तत्राशनिहते चैव मक्षिकादिफिरावृते

संस्नाप्य कलशैर्देवं पूजां कृत्वा विशेषतः ।
प्रभूतं तु निवेद्यैव हुत्वा शान्तिं विधानतः

ब्राह्मणान् भौजयित्वैव पुनस्संधानमाचरेत् ।
स्थूपिकीले विनष्टे तु विमानोपरि संस्थिते

विमानकल्पवत्कृत्वा पुनस्संधानमाचरेत् ।
अकाशे प्रतिसूर्यस्य दर्शने वैष्णवं तथा

सौरं च दशकृत्वन्तु हुत्वाभ्यर्च्य विशेषतः ।
दिग्दाहे वैष्णवं दिग्दैवत्यमाग्नेयमेव च

शिलावर्षे वारुणं च वैष्णवं त्रिश्चत्रिंशता ।
अकाले शशिनः पूर्तौक्षये वा प्रतिदर्शने

महोत्पाते च महतीं हुत्वा शान्तिं विधानतः ।
देवं विशेषतो ऽभ्यर्च ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः

आलयाभ्यन्तरे बाह्यप्राकारे वा विशेषतः ।
रक्तस्त्रीदर्शनेचैवं तं देशं परिशोध्य च

देवं विशेषतो ऽभ्यर्च्य हविस्सम्यङ्निवेदयेत् ।
ध्रुवबेरे कौतुकादौ स्पृष्टे चैव ध्रुवोदिताम्

शुद्धिं जलाधिवासं च कृत्वा संस्थापयेत्पुनः ।
गर्भालये तु सर्पादिदर्शने तद्व्यपोह्य च

गोमयेनोपलिप्यैव गव्यैरभ्युक्ष्य पञ्चभिः ।
औपासनाग्निमाधाय वैष्णवं शान्तिमाचरेत्

पुण्याहं वाचयित्वैव ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ।
सर्पादौ तु मृते तत्र तद्व्यपौह्योपलिप्य च

पञ्चगव्यैन्तु संप्रोक्ष्य वास्तुशुद्धिं विधाय च ।
संस्नाप्य कलशैर् देवं चतुर्विंशतिभिस्तदा

एकाहं पैण्डरीकाग्नौ महाशान्तिं विधाय च ।
ध्रुवादिषु तु बिंबेषु मुहुस्स्पृष्टेषु तैस्तथा

देवं शुद्धोदकैस्स्नाप्य महाशान्तिं विधाय च ।
पुण्याहं वाचयित्वैव विशेषार्चनमाचरेत्

मृते प्रासादबाह्ये तु तद्व्यपोह्य च पूर्ववत् ।
प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य च हुनेद्दिग्दैवत्यं च वैष्णदम्

पाकस्थाने गोपुरादौ मृते सर्पे व्यपोह्य च ।
उपलिप्य च नित्याग्नौ वैष्णवं च विशेषतः

तत्थ्सानाधिपदैवत्यं दशशो जुहुयाद्विधिः ।
आलयाभ्यन्तरे चैव सर्पत्रावरणे ऽपि वा

महावाते ऽविवृष्टौ वा शत्रुचोराद्युपप्लवे ।
संस्माप्य कलशैर्देवं वास्तुहोमं विधाय च

पर्यग्नि पञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा विधानतः ।
पुण्याहं वाचयित्वैव वैष्णवं विष्णुसूक्तकम्

नृसूक्तं श्रीमहीमन्त्रान् ब्राह्मं रौद्रं विशेषतः ।
प्राजापत्यं च हुत्वैव ब्राह्मणान् भोजयेद्विधिः

अथ वक्ष्ये विशेषेण भयरक्षार्थनिष्कृतिम् ।
चोरैरमित्रैरथ वा परचक्रेण संकुले

लोहजप्रतिमानां च तिरोधानं प्रकल्पयेत् ।
शुचौ देशे सुगुप्ते तु खनित्वा चावटं घनम्

सिकताभिः प्रपूर्यैव कुशानास्तीर्य चोपरि ।
अवटे ऽभ्यर्च्य भूदेवी "मपो हिऽष्ठेति प्रोक्ष्य च

देवागारं प्रविश्यैव यजमानयुतो गुरुः ।
देवदेवं प्रणम्यैव समभ्यर्च्यानुमान्य च

"यावत्कालं भयं भूयात्तावदीश जनार्दन ।
हरिश्या सहित स्तत्र शयीधाऽ इति सन्मनुम्

वीज्ञाप्य शक्तिं बिंबस्थां ध्रुवबेरे ऽवरोपयेत् ।
बेराभावे तु हृदये समारोप्य विधानतः

"परं रंहऽ इति प्रोच्य पीठादादाय चात्वरः ।
"प्रतद्विष्णु स्तवतऽ इत्यवटे न्यस्य रक्षितम्

"यद्वैष्णवऽमिति प्रोच्य प्राक्छिरश्शाययेत्ततः ।
अवटं सिकताभिर्वा मृदा वा पूर्व यत्नतः

अच्छिद्रं सुदृढं कुर्यादवटं परिरक्षितम् ।
पश्चादभ्यन्तरं गत्वा देवदेवं प्रणम्य च

ग्रथितं पञ्चदशभिर्दर्भैः कूर्चं प्रगह्य च ।
द्वादशांगुलदीर्घन्तु जीवस्थाने निधाय च

ध्रुवबेरात्समादाय तत्कूर्चेर्ऽचनमाचरेत् ।
बालालयं भवेच्छेत्तु अर्चापीठे विशेषतः

कूर्चं सन्न्यस्य हृदयात्प्रणिध्यां विनिवेश्यच ।
कूर्चं तु बिंबवत्स्मृत्वा मनसैवाक्षराणि तु

तत्तत्थ्साने तु संस्कृत्य सन्न्यस्यावाह्य चार्चयेत् ।
स्नपनादौ तु संप्राप्ते कुर्यादभ्युक्षणं बुधः

मासादूर्ध्वं तु तत्कूर्चं व्यपोह्यान्यं निधापयेत् ।
काले तु बिंबमुद्धृत्य संशोध्याम्लादिभिस्तदा

पुण्याहान्तेकृते ऽस्पृश्य स्पर्शने त्वविलंबितम् ।
कृत्वा जलाधिवासादीनङ्कुरार्पणपूर्वकम्

आलयाभिमुखे वापि दक्षिणे वा मनोरमे ।
प्रपायां मण्डपेकूटे यत्वाब्जाग्निं विधायच

तदुत्तरे वास्तहोमं हुत्वाबिंबसमीपतः ।
पर्यग्निकरणं कृत्वा गव्यैस्संशोध्य पञ्चभिः

अब्जाग्नौ पश्चिमे भागे बिंबार्धाधिकविस्तृताम् ।
भागोन्नतां यथालोभोन्न तां धान्यैर्विधाय च

वेदिं मनोहरां चैव वासांस्यास्तीर्य पञ्च च ।
संस्नाप्य कलशैर्दिव्यैश्चतुर्दशभिरेव च

पुण्याहान्ते प्रतिसरं बद्ध्वा कौतुकपूर्वकम् ।
बेराणि देवीसहितं शाययेच्छयने शुभे

अवताराणां तु शयनं पृथगेव विधीयते ।
परिषिच्य च पद्माग्नौ हौत्रशंसनमाचरेत्

देवेशस्य च देव्याश्च अवतारगणस्य च ।
दक्षिणप्रणिधौ चैव पार्षदानामथोत्तरे

आवाह्य कृत्वा निर्वापं हुनेदाज्याहुतीःक्रमात् ।
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च पुरुषसूक्तं तथैव च

गायत्री वैष्णवी चैव द्वादशाक्षरमेव च ।
प्राजापत्यं मिन्दाहुती विच्छिन्नं जुहुयादयम्

शान्तिहोम इति प्रोक्ता महाशान्तिं जगुःपरे ।
षण्माने समतीते तु हुत्वा शान्तिं विशेषतः

सक्तुलाजतिलापूपैराज्यमिश्रैस्तु वैष्णवम् ।
विष्णुसूक्तं च प्रत्येकं शतशो जुहुयाद्विधिः

श्वेतं रक्तं सरोजातमलाभे बिल्वकच्छदम् ।
घृताप्लुतं तु वैष्णव्या गायत्षाजुहुयात्तथा

सर्वदैवत्यमन्ते च जुहुयात्पारमात्मिकम् ।
एनमेके महाशान्तिहोममाचक्षते बुधाः

पश्चादप्यवताराणां तत्तन्मन्त्रं विशेषतः ।
पृथगष्टोत्तरशतं हुत्वा रात्रिं नयेत्ततः

स्नात्वा प्रभाते देवेशं प्रणम्य प्रणवेन तु ।
बोधयित्वाभिवन्द्यैव "करुणाब्धे क्षमस्य मे

शतं सहस्रमयुतमसंख्येयं मुहुर्मुहुः ।
कृतानामपराधानाऽमिति संप्रार्थ्य भक्तितः

प्राचीन वस्त्रमाल्यादीन् द्यपोह्यन्यैर्विभूष्य च ।
सर्ववाद्य समायुक्तं शाकुनं सूक्तमुच्चरन्

तोयधारां पुरस्कृत्य गच्छेत्तु पुरतो गुरुः ।
स्थापका देवमुद्धृत कृत्वा धामप्रदक्षिणम्

अभ्यन्तरं प्रविश्यैव स्थापयेयुश्च पूर्ववत् ।
देवपादौ गुरुस्स्पष्ट्वा वैष्णवं विष्णुसूक्तकम्

पौरुषं चात्मसूक्तं च जप्त्वा ध्यात्वा विधानतः ।
ध्रुवाद्वा हृदयाच्छक्तिं प्रणिध्यां तु निवेश्य च

कृत्वाक्षराणां विन्यासमावाहनमथाचरेत् ।
तदालयगतांश् चैव देवानन्यां त्समाह्वयेत्

पुण्याहं वाचयेत्पश्चाद्यथोक्तं पूर्वमाचरेत् ।
यजमानोपि शुद्धात्मा दद्यादाचार्यदक्षिणाम्

पश्चादग्निं परिस्तीर्य शान्तिहोमं समाचरेत् ।
यथाविभवविस्तारमुत्सवं स्नपनं चरेत्

अशक्तस्स्नपनं कुर्यादन्यत्सर्वं च पूर्ववत् ।
कूर्चादावर्चने हीने तन्निष्कृतिमथाचरेत्

एवं चैद्वत्स रे ऽतीते पुनस्थ्सापनमाचरेत् ।
अवतारविशेषस्य पृथक्कुर्यादितीतरे

तेषां पुनःप्रतिष्ठा चेत्तत्तद्धोमं तु के चन ।
इद्थं स्याद्भयरक्षार्थनिष्कृतिस्सर्वसिद्धिता

अथ वक्ष्ये विशेषेण पुनर्बालालयं बुधाः ।
महाबेरे विमाने च पतिते जरिते तथा

भिन्नेंगहीने निहते वात्ययाशनिनाथ वा ।
वर्णक्षये स्थलभ्रंशे गर्भगेहस्य चान्यथा

पीठगर्भादिनाशे वा अस्पृश्यैर्वा प्रवेशने ।
उन्नतस्थापनेच्छायां कुर्याद्बालालयं हरेः

बालालये ऽभ्यर्च्यमाने संभूते स्थानसंकटे ।
चण्डालाधिष्ठिते चैव स्थाननाशे ह्रदादिभिः

अन्यत्र तूचिते देशे कृत्वा पूर्वोक्तमार्गतः ।
कर्षणादिक्रियास्सर्वा बिंबमानीय चादरात्

प्रतिष्ठाप्य तु तत्रैव कुर्यान्मूलालयं ततः ।
बाह्ये चैव विमानस्य चाङ्गोपाङ्गक्षतौ तथा

मक्षिकातृणवल्मीकपादपाद्यैर्विभेदने ।
विना बालालयस्थानं शक्तिं गृह्य विमानगाम्

तदङ्गदेवतानां च समारोप्य ध्रुवे पुनः ।
नवीकृत्य विमानोक्तप्रतिष्ठां पुनराचरेत्

अकृत्वा देवतारोपं महाबेरे विशेषतः ।
विमानं नाधितिष्ठेत सर्वत्रायं विधिस्स्मृतः

विमानध्रुवयोर्नाशे युगपत्तत्रनिष्कृतिः ।
कौतुकादीन् प्रतिष्ठाप्य विहाय प्रार्थनामनुम्

बालालयं प्रकल्प्यैव विधिना तत्र चार्चयेत् ।
तस्य काले ऽप्यतीते तु तदा तत्र न दोषकृत्

यस्याङ्गस्य भवेद्धानिस्तत्र बालालयं भवेत् ।
कृत्वा तस्य तु संस्कारं यथोक्तं तत्पुनश्चरेत्

कौतुकादिविनाशे च दोषयुक्ते ध्रुवे तथा ।
विमाने च तथा दुष्टे कृत्वा बालालयं पुनः

यथालाभेन मानेन बिंबमाहृत्य दारवम् ।
प्रतिष्ठाप्याद्यतरुणालयोक्तविधिना ततः

कौतुकादींश्च संकल्प्य प्रतिष्ठाप्यार्चयेत्क्रमात् ।
अलाभे कौतुकादीनां दोषयुक्ते तु दारवे

बिंबमस्यं समाहृत्य प्रतिष्ठाप्यैव दारवम् ।
तद्बेरं विधिवत्त्यक्त्वा कृत्वा मूलालये पुनः

विधिना मूलबेरं तु प्रतिष्ठाप्य समर्चयेत् ।
बालालयस्य संस्थानं वक्ष्ये मूलालयस्य तु

मध्यसूत्राद्दक्षिणे च प्रथमावरणे तथा ।
द्वितीयावरणे वाथ मण्टपादौ मनोरमे

यत्रावकाशस्तत्रैवं बालागारं प्रकल्पयेत् ।
द्वितीयावरणादूर्ध्वं न बालागारकल्पनम्

एकादि तु त्रिहस्तान्तं विस्तारं तु विधीयते ।
अध्यर्धं चैव पादोनमुत्सेधं द्विगुणं तु वा

उत्सेधं पञ्चधा कृत्वाधिष्ठानं चैकमंशकम् ।
भित्त्युच्चं द्व्यंशमथ च द्व्यंशं तु शिखरं मतम्

लुपोपरे तृणाच्छन्नं मृण्मयं कारयेत्सुधीः ।
भित्तिविष्कंभमानं स्यान्मूलालयसमं तथा

द्विगुणं चतुर्गुणं कृत्वा यच्छिष्टं विधिना कृतम् ।
नालीगृहं भवेद्विन्द्यात्तमेव तरुणालयम्

मण्डपादिषु चेद्भित्त्या सह तस्य यथार्हकम् ।
नालीगृहं मण्डपेन प्रमुखे रहितं तु वा

सहिते तु समं कुर्यात्त्रिपादं चार्धमेव वा ।
पूर्वापरयुतं वाथ दक्षिणोत्तरमायतम्

समं वा तरुणागारं शिल्पशास्त्रोक्तवच्चरेत् ।
पञ्चविंशतिभागं तु कृत्वा गर्भालयं ततः

मध्ये ब्राह्मं पदं चैकं परितो ऽष्टौ तु दैविकम् ।
मानुषं तस्य परितः पदान्यन्यानि षोडश

कौतुकं ब्रह्मणस्थ्साने स्थापयेदुत्तमं भवेत् ।
दैविके मानुषे स्थाप्य मध्यमं चाधमं भवेत्

त्रीणि तु स्नपनादीनि बेराणि स्थापयेत्सदा ।
अन्त्ययोरेव नान्यत्र स्थानभेदः प्रशस्यते

प्राणस्थानेतु पीठं स्याद्रम्यमेकत्रिमेखलम् ।
यथालाभायतं तद्वद्विस्तारो त्सेधसंयुतम्

रत्नन्यासविहीनं वा कृत्वा विभवविस्तरात् ।
आलयाग्रे ऽथ वा बालागाराग्रे पूर्ववद्बुधः

यागशालां तु कृत्वैव तोरणादीन्विधाय च ।
सुभृत्यैव च संभारानृत्विजोवरयेत्क्रमात्

शालामध्ये प्रकल्प्यैव शय्यावेदिं मनोहरम् ।
चतुरश्रां पादहीनामर्धहीनां विशेषतः

तद्भित्त्यातु समां तत्तुरीयांशोत्सेधसम्मित्ताम् ।
पञ्चत्रीनथवै काग्निं संकल्प्यैव च पूर्ववत्.

पर्यग्नि पञ्चगव्याभ्यां संशोध्य विधिना ततः ।
बालागारं यज्ञशालां पुण्याहमपि वाचयेत्

हुत्वाग्निकुण्डेष्वाघारं प्रधानाग्निं समिन्ध्य च ।
गायत्रीं वैष्णवीं चैव वैष्णवं विष्णुसूक्तकम्

पौरुषं चैकाक्षरादि श्रीभूसूक्तं च वारुणम् ।
पञ्चमन्त्रान् जयानभ्यातानान् राष्ट्रभृतस्तथा

मिदाहुती च विच्छिन्नमृद्धिं वैष्णवसंयुतम् ।
प्रत्येकं प्रतिमन्त्रं च हुत्वां च समनन्तरम्

श्वेताब्जं विष्णुगायत्षाघृताक्तं बिल्वपत्रकम् ।
हुनेदष्टोत्तरशतं सर्वदोषविनाशनम्

रात्रिपूजावसाने तु देवमभ्यर्च्य यत्नतः ।
हविर्निवेद्य तां शक्तिं कौतुकादिषु संगताम्

महाबेरे समारोप्य कुंभमाहृत्य पूर्ववत् ।
तन्तुना परिवेष्ट्यैव "शुची वो हव्यऽमन्त्रतः

प्रक्षाल्योत्पवनं कृत्वा "धारास्विऽति च मन्त्रतः ।
अद्भिरापूर्याभिमृश्य "इदमापश्शिवाऽ इति

वस्त्रयुग्मेन चावेष्ट्य नवरत्नादि विन्यसेत् ।
उच्चार्यविष्णुगायत्रीं तत्र कार्यं समाचरेत्

ततो ऽभ्यन्तरमाविश्य देवाग्रे धान्यमण्डले ।
सन्न्यस्य कुंभमासित्वा देवाग्रे तूत्तरामुखः

समाहितो हरिं ध्यायन् प्रार्थयेन्मन्त्रमुच्चरन् ।
"अनर्हमेतत्त्वद्गेहं जीर्णं तूर्णं व्यपोह्य च

किञ्चित्कालं च देवेश त्वयात्र स्थीयतां विभो ।
यावद्वयं नवं कृत्वा प्रतिष्ठां कारयामहे

प्रसादं कुरु तावत्त्वमस्मिन् गेहे जगत्पतेऽ ।
इत्युक्त्वाब्दमथ द्वौत्रीन् संकल्प्यावधिमादरात्

देव्यादिसहितं देवमावाह्यांभसि कुंभके ।
आचार्यश्शिरसा कुंभं धारयन्नग्रतस्त्वियात्

तदनु स्थापकाबिंबन्यादाय स्नपनावटे ।
यज्ञालये प्रतिष्ठाप्य चतुर्दशभिरेव च

कलशैस्स्नाप्य वस्त्राद्यैरलङ्कृत्य समर्च्यच ।
शय्यावेद्यां धान्यपीठे शयनानि तु पञ्चवै

आस्तीर्य चाथ वासांसि बद्ध्वा प्रतिसरं ततः ।
तथैव शाययेत्कुर्यादुत्तराच्छादनं पुनः

परिषिच्य प्रधानाग्निं हौत्रशंसनमाचरेत् ।
कृत्वा चावाहनादीनि हुनेदग्निषु पूर्ववत्

प्रधानाग्नौ स्रुवेणाज्यमादायैव तु वैष्णवम् ।
गायत्रीं वैष्णपं विष्णुसूक्तं पौरुषमेव च

एकाक्षरादिसूक्तं च श्रीभूदैवत्यमेव च ।
त्रिर्हुत्वा सर्वदैवत्यपर्षदां मन्त्रमेव च

हुत्वा व्यपोह्य विधिना रात्रिशेषं समाहितः ।
स्नात्वा प्रभाते देवेशं प्रणम्य प्रमवेन तु

विबोध्य दक्षिणां दद्याद्यजमानो मुदान्वितः ।
ततो ऽग्निं साधयित्वा तु गुरुस्स्विष्टकृतं तथा

पूर्णाहुतिं च हुत्वैव विसृज्याग्निं विधानतः ।
धारयन् शिरसा कुंभं शाकुनं सू"क्तमुच्चरन्

आचार्यः पुरतेगच्छेत्थ्सापकास्तदनस्तरम् ।
हस्ताभ्यां देवमादाय सर्ववाद्यसमायुतम्

सर्वालङ्कारसंयुक्तं तो यधारापुरस्सरम् ।
आलयं परितो गत्वा प्रविश्याभ्यन्तरं पुनः

विहाय स्थिरराशिं तु सुमुहूर्तेविशेषतः ।
"प्रतद्विष्णुऽरिति प्रोच्य प्राणपीठे हरिंस्मरन्

प्रतिष्ठाप्य तु देवेशं तस्य दक्षिणवामयोः ।
श्रियं भुवं च मन्त्राभ्यां तयोस्संस्थापयेत्क्रमात्

देवपादौ स्पृशन् पश्चाद्विष्णुसूक्तं जपन् गुरुः ।
कृत्वाक्षराणां न्यासादी "निदं विष्णुंऽति ब्रुवन्

कूर्चेनादाय कुंभस्थां शक्ति"मायातुऽ मन्त्रतः ।
"विष्णुमावाहयाऽमीति कौतुकस्य तु मूर्धवि

"श्रियंच "हरिणींऽचेति देव्यौ दक्षिणवामयोः ।
संस्राव्यावाहयेद्देवांस्ततः पारिषदानपि

कौतुकाद्दक्षिणे वामे स्नपनादीनि कौतुकात् ।
संस्थाप्य तु समावाह्य तावत्कालं समर्चयेत्

स्थापकैस्सह पुण्याहं कृत्वाभ्यर्च्यासनादिभिः ।
हविर्निवेद्य देवेशं हुत्वा होमं च नैत्यिकम्

बलिं निर्वाप्य कुर्वीत बलिभ्रमणमेव च ।
स्नपनं चोत्सवादीनि पूर्ववत्कारयेत्क्रमात्

बालालयार्चने कुर्यादर्चनं तु ध्रुवार्चयोः ।
आवाहनं विसर्गं च हित्वा सर्वं समाचरेत्

महानसादिनिर्माणं बालालयविधौ पुनः ।
सूलालयोक्तवत्कुर्याद्विपरीतं न कारयेत्

अज्ञानादर्थलोभाद्वा कालस्यातिक्रमे सति ।
देवं विशेषतो ऽभ्यर्च्यशान्तिं वैष्णवसंयुतम्

हुत्वा संपूज्य पूज्यांश्च यजमानो गुरुस्तथा ।
संप्रार्थ्य देवं कालस्य चावधिं ज्ञापयेत्पुनः

भक्तिनम्र स्ततःकुत्याच्छीघ्रङ्कर्मेदमादरात् ।
एवं द्वादशवर्षान्तं कारयेच्छ ततः परम्

न र मेत हरिस्तत्र तस्मा दुक्तं समाचरेत् ।
अशक्तश्चेत्तथा कर्तुं बालागालान्तरं पुनः

संकल्प्यस्थापयेत्तत्र विपरीतकृदन्यथा ।
देहाद्देहान्तरप्राप्तौ यथा संस्क्रियते नरः

तथा स्थानान्तनप्राप्तौ प्रतिष्ठां कारयेद्धरेः ।
प्रथमे ऽथ द्वितीये ना नष्टे बालालये ऽर्चिते

दुष्टे वा येन केनापि मण्डपादौ मनोरमम् ।
देशं तु समलङ्कृत्य संशोध्य विधिवत्पुनः

संस्थाप्य कौतुकादींश्च समभ्यर्च्येद्विधानतः ।
बालालयं नवीकृत्य तदेव त्वरितं यथा

वास्तुशुद्धिं च पुण्याहं कृत्वा संस्थाप्य चार्चयेत् ।
अयुक्तेतु ततस्तस्मिन्निधायान्यत्र मन्दिरम्

पुनः प्रतिष्ठामार्गेण प्रतिष्ठाप्य समर्चयेत्