Bhṛgusaṃhitā · Chapter 27
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ.
atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
prāyaścittam
ācāryasyartvijāṃ caiva pūjakasya viśeṣataḥ /
yathoktavaraṇe hīne śāntiṃ kuryādyathāvidhi
abjāgnau tu mahāśāntiṃ daśavāraṃ hunettataḥ /
yathoktaṃ varaṇaṃ kṛtvā paścātkarma samācaret
aṅkurārpaṇakāle tu brahmādīnāmathār'cane /
havirnivedane vāpi hīne śāntiṃ samācaret
taddaivatyaṃ vaiṣṇavaṃ ca hutvā-bhyarcya nivedayet /
aṅkurārpaṇahīne tu vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
puruṣasūktaṃ ca brāhmaṃ ca vyāhṛtīśca hunettathā /
punarapyaṅkurān kṛtvā paścātkāryaṃ samācaret
kṛtvāṃkurārpaṇaṃ paścānnācaretkarma cettataḥ /
rājarāṣṭravināśassyānmahāśāntiṃ samācaret
"kṣama'sveti praṇamyaiva punaraṅkuṃmācaret /
akṣyunmeṣāttu pūrvaṃ cetpīṭhasaṃghātakarmaṇi
alābhe caiva ratnānāṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
sūktaṃ tu pauruṣaṃ brāhmaṃ saumyaṃ caiva tu vyāhṛtiḥ
hutvā suvarṇaṃ bahuśa stattatthsāne vinikṣipet /
akṣyunmeṣaṇakāle tu gavādīnāmasaṃbhave
darśanadravyarūpāṇāṃ yathālābhaṃ pragṛhya ca /
tattaddravyādhidaivatyaṃ vaiṣṇavaṃ juhuyātkramāt
tattaddravyaṃ ca saṃpādya vidhivaddarśayetpunaḥ /
akṣyunmeṣaṇahīne vā rāhusaurodaye 'tha vā
andhakecaiva nakṣatre kṛte caivākṣimocane /
sarvanāśo bhavettasmādvaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
navagrahādimantrāśca hutvākṣyunmīlanaṃ caret /
pañcagavyādiṣu dravyeṣvadhivāse vivarjite
hutvā vaiṣṇavamārṣañca viṣṇusūktaṃ tathaiva ca /
jalādhivāsaṃ triyahamekāhaṃ vāpi kālayet
yajñālaye mahāvedyāṃ kṛtāyāmapramāṇataḥ /
anyadeśakṛtāyāṃ vā vihīnāyāṃ ca śobhanaiḥ
tattaddeśādhidaivatyaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
śrībhūdaivatyaṃ ca hutvaiva yathoktaṃ punarācaret
dhruvaberākṣimokṣānte yadi beraṃ na śodhayet /
viparīte 'pi vā hutvā vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
puruṣasūktaṃ raudramārṣaṃ vāruṇaṃ ca punaścaret /
agnikuṇḍānyavidhinā kṛtānyālakṣya satvaram
brāhmaṃ saumyamathāgneyaṃ vidhinā kārayettataḥ /
apramāṇeṣu kūrcādiṣvājyapātra sruvādiṣu
mindāhutī ca sāvitraṃ vyāhṛtīśca hunedbadhaḥ /
pañcāgniṣu yathāsthānaṃ prokṣaṇollekhane kṛte
mathitāgnāvalābhe tu prāpya cācāryamandiram /
atha vā śrotriyāgārādāhṛtyāgniṃ samācaret
nidhāya gārhapatyegnimāghāraṃ juhuyādbudhaḥ /
vaiṣṇavaṃ bhūmidaivatyamāgneyaṃ ca hunetkramāt
tamagniṃ vardhayitvātu dakṣiṇāgnau praṇīya ca /
tata āhavanīyāgnāvāvasadhye tataḥ param
sabhye padmānale caivaṃ kramātpraṇayanaṃ caret /
viparīte praṇayane tattanmantravivarjite
vaiṣṇavaṃ pāvakaṃ brāhmaṃsaumyaṃ hutvā punaścaret /
tattadagniṣu cāghārātpūrvaṃ teṣāmathāntarā
nagacchedyadi gacchettu tattaddikpāladaivatam /
vaiṣṇavaṃ pāvakaṃ ceti prāyaścittaṃ hunaitkramāt
utpanne mathitāgnau tu śānte tatra pramādataḥ
ādau praṇayanādarvāgathavāgniṣu sarvaśaḥ śāntiṃ yathoditāṃ kuryādagni sūktaṃ sahasraśaḥ) /
taṇḍulair ekajātīyairdviprasthaiḥ pācayeccarum gavyaṃ ca navanītaṃ ca laukikānalasaṃskṛtam
saṃskārakāle saṃskuryāttadagniṃ mantravattadā /
ājyasthālyāmatha carau makṣikādiḥ patedyadi
tadvyapohyānyadādāya prājāpatyaṃ ca pāvakam /
vaiṣṇavaṃ ca hunedājye tvalabdhe nūtane pūnaḥ
vyapohya doṣaṃ taṃ darbhairuddīpyotpūya cācaret /
āghārite 'gnau naṣṭe tu "ayaṃ te yoni' muccaran
āropayecca samidhaṃ tadbhasmani yathārhataḥ /
"udbuddhya'sveti nikṣipya vidhinā laukike 'nale
vicchinnaṃ mindāhutī ca vaiṣṇavaṃ vyāhṛtipūrvakam /
paristarādidravyāṇāṃ dāhe bhede 'tha nāśane
punastattacca saṃyojya mahāvyāhṛtipūrvakam /
āgneyaṃ mindāhutī ca vaiṣṇavaṃ ca hunedbudhaḥ
pātre 'nukte sruvaṃ pātraṃ gṛhṇīyāddhomakarmaṇi /
havirviśeṣe 'nu ktetu ghṛtaṃ vā saghṛtaṃ caru
dravye pramāṇahīne tu kāpilena ghṛtena vai /
vaiṣṇavaṃ viṃśatirhutvā paścātkāryaṃ samācaret
prāyaścittānale 'nukte chullyāṃ nityānale 'pi vā /
kriyāhīne viparyāse mantrāṇāṃ saṃkare 'pi vā
vaiṣṇavaṃ vyāhṛtīścaiva vyāhṛtyantaṃ hunetkramāt /
puṇyāhahīne puṇyāhamantrān dvādaśaśo japet
vāstuhomavihīne tu tanmantrān daśaśo hunet /
prāyaścittaviśeṣe yadyanukte vaiṣṇavaṃ tataḥ
viṣṇusūktaṃ pauruṣaṃ ca sūktaṃ hutvā samācaret /
ratnapratinidhī rukmaṃ dhātūnāṃ pāradaṃ tathā
bījānāṃ ca yavāḥ proktāḥ pūrvālābhe parassmataḥ /
ratnānāṃ praṇidhiṃ gṛhya vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
digdaivatyaṃ vaiṣṇavaṃ ca dhātūnāmatha tatparam /
bījānāṃ praṇidhiṃ gṛhya vāyavyaṃ vaiṣṇavaṃ tathā
hune dviṃśativāraṃ tu pratyekaṃ doṣaśāntaye /
vastrelakṣaṇahīne vā yukte chedādinā tataḥ
tattyaktvānyaṃ samāhṛtya śrīdaivatyaṃ ca vaiṣṇavam /
aṇḍajādidvalabdheṣu vastraṃ pratyekamāharet
vaiṣṇavaṃ śrībhūdaivatyaṃ hutvā kāryaṃ samācaret /
pramāṇahīneṣu punastoraṇādiṣu cātvaraḥ
pṛthagdvārādhidaivatyaṃ juhuyādviṃśatiṃ budhaḥ /
darbharajjvāṃ vihīnāyāṃ hunaidārṣaṃ ca vaiṣṇavam,
kuṃbhe pramāṇahīne vā doṣayukte 'pi vā tathā /
vastrābhyāṃ varṇacihnaiśca hīne nātravaseddhariḥ
yatnena tāni nikṣipya vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
puruṣasūktaṃ brāhmaṃ ca munimantrāṃśca pāvakam
juhuyāddaśakṛtvantu viprāṇāṃ bhojanaṃ caret /
ācāryadakṣiṇāndadyātsaphalaṃ bhavati dhruvam
bhinne tu sādhite kuṃbhe vaiṣṇapaṃ viṣṇusūktakam /
puruṣasūktaṃ brāhmamaindramāgneyaṃ cārṣameva ca
hutvā viṃśatikṛtvantu dadyādācāryadakṣiṇām /
brāhmaṇān bhojayitvaiva saṃpūjyaiva ca vaiṣmavān
anyatkuṃbhaṃ samāhṛtya pūrvavatsādhayedbudhaḥ /
spṛṣṭe tu sāthite kuṃbhe patitaiḥ kukkuṭādibhiḥ
tadvyapohyāryadādāya pūrvavatsādhayettathā /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tathaiva ca
brāhmaṃ sauramathāgneyamaṣṭādhikaśataṃ yajet /
ācāryadakṣiṇāṃ dadyādvaiṣṇavān pūjayedvidhiḥ
sparśaduṣṭe tathā bere snapanaṃ śāstrataścaret /
pūrvoktāṃ niṣkṛtiṃ kṛtvā paścātkāryaṃ samācaret
nruvādīnāmalābhetu sruveṇaiva huneddhaviḥ /
śvakukkuṭādyaissaṃspṛṣṭe kuṇḍe taṃ taṃ vyapohya ca
kuṇḍaṃ tu pūrvavatkṛtvā kṛtvāghāraṃ yathāvidhi /
āgneyaṃ vaiṣṇavaṃ pañcavāruṇaṃ mūlahomakam
śataśo juhuyātkuryādbrāhmaṇānāṃ ca bhojanam /
alābhe samidhāṃ kṛhya pālāśīrvaṭasaṃbhavāḥ
āgneyaṃ vaiṣṇavaṃ brāhmaṃ hutvākāryaṃ samācaret /
darbhān kuśānvā samidho māsātītān pragṛhya ca
vāruṇaṃ vaiṣṇavaṃ brāhmaṃ saumyamāgneyameva ca /
ādityaṃ juhuyāccaiva doṣa śāntirbhavettathā
dadhi kṣīraṃ gṛhītaṃ cedājaṃ māhiṣameva vā /
vaiṣṇavaṃ brāhmamāgneyaṃ sauraṃ ca vyāhṛtīrhunet
anuktadeśādānītā mṛdo vā vālukās tathā /
agnikuṇḍārthamāhṛtya vāruṇaṃ vaiṣṇave hunet
ārdraṃ sadhūmaṃ durgandhaṃ lepayuktaṃ sakaṇṭakam /
jantuyuktaṃ kṣipedvahnāvindhanaṃ tatparityajet
anyatprakṣipya cāgneyaṃ vaiṣṇavaṃ vyāhṛtīrhunet /
vastrādidravye darbheṣu prapāyāṃ kūṭa eva vā
dagdhāyāmagninā brāhmaṃ vaiṣṇavaṃ saurameva ca /
āgneyaṃ vaiṣṇavamiti pratyekaṃ daśaśo hunet
kalaśanyāsaracanāviparyāne tu vaiṣṇavam /
paṅktīśadaivatyaṃ ca hunettataśśāstravadācaret
snapane tu viparyāne berasya juhuyādbudhaḥ /
pañcavāruṇamantrāṃśca vaiṣṇavaṃ ca yathāvidhi
śayane cedviparyāso vaiṣṇavaṃ śrīmahīmanūn /
kalaśasnānaśayane pratyekaṃ daśaśo hunet
hīne vā viparīte vā tatra hautrapraśaṃsane /
brāhmaṃ munīndramantrāṃścahunetpāriṣadāmapi
avāhanādāvarcāyāṃ viparīte vivarjite /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca brāhmaṃ raundraṃ huneddaśa
sarveṣāmuktahomānāṃ viparīte vivarjite /
padmāgnau vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ sūktaṃ ca pauruṣam
śayānamuddhareddevamakāle cāpyamantrakam /
hutvā śrībhūmidaivatyaṃ catuṣkṛtvantu śāyayet
hīne cādhyayane sārasvatamaṣṭādhikaṃ śatam /
prāyaścittaṃ ca hutvaiva yathāśāstraṃ samācaret
yathālābhaṃ ca gṛhṇīyādalābhe ṣoḍaśartvijām /
tantreṇa kārayetsarvameṣa śāstravidhissmṛtaḥ
pratiṣṭhāyāmutsavevā tathānyacchubhakarmaṇi /
kurvatāṃ tu puraścaryāmācāryasya rtvijāṃ tathā
āsnānāddīkṣitānāṃ tu nāśaucaḥparikīrtitaḥ /
mohādanuṣṭhitāśaucāḥpatantinarake 'śucau
gṛhṇīyā tsaṃskṛtāṃstānvā punaranyānathāpi vā /
ācārya sthsāpakādīṃstu bhartsanādikamācaran
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca sūktaṃ pauruṣameva ca /
brāhmaṃ sārasvataṃ hutvā tānanujñāpya cācaret
ācāryadakṣiṇākāle 'tīte hutvā tu vaiṣṇavam /
munimantrañca juhuyātpṛthagaṣṭottaraṃ śatam
yathoktadakṣiṇāṃ dadyādarthalobhaṃ na kārayet /
brāhmaṇānāmannadāne vihīne śāntimācaret
triyahaṃ tu mahāśānti staddoṣavinivāriṇī /
hantyalpadakṣiṇo yāgaḥ phalaṃ dadyātsadakṣiṇaḥ
yajñasya dakṣiṇā jīvastasmādyatnena pālayet /
iyaṃ tātkālikījñeyā bhūmimagre pradāpayet
arcakasyārcanārdhaṃ ca kuṭuṃbārthaṃ viśeṣataḥ /
bhūmibhogamakalpyaiva mahāśāntiṃ samācaret
asaṃkalpitavṛttistu devāvāso na vardhate /
arcakaḥ praṇidhiryasmādrājño rāṣṭrasya kalpate
tasmātsamāhitaḥ kuryādyathā pūjā na lupyate /
āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ pūjāmetāṃ na lopayet
yadaiva lupyate pūjā yena kenāpi hetunā /
agrer'cakamiyāddoṣa ārdrameṣo 'parādhyati
tasmāddāyena bhūmyādi sthiradānena sādaram /
rūḍhādhikāra evāgre pravartetār'caner'cakaḥ
yasmādarcanahīne tu rājarāṣṭrādisaṃkṣayaḥ /
tadgrāmavāsinastasmādrājā rāṣṭragatā api
bhagavatpūjanāheto rupakuryuḥ prayatnataḥ /
ārdrāparādho bhavati yasmāddoṣeṣu pūjakaḥ
taṃ vṛttikarśitaṃ dṛṣyvā rājā ca grāmavāsinaḥ /
sukhitaṃ taṃ tathā kuryuryathā devastathārcakaḥ
datvṛttimadhikāṃ cāpina śaṅkeyurasūyavaḥ /
yathārhamupayuñjīran svaśaktiṃ tatsukhāya vai
pratiṣṭhānte tu vidhivadarcake tvaprakalpite /
āsurī sā bhavedarcā kartā naivāpnu yātphalam
devena sārthamuddiṣṭaṃ yatkulaṃ pūjakasya tu /
tadatikramya pūjāṃ tu kārayeditareṇa cet
rauravaṃ narakaṃ yāti kartā kārayitā ca yaḥ /
tasmā tsarvaprayatnena śāstroktaṃ paripālayet
śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam /
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ
na tya ktavibhavo jātu bhavecca vibhave sati /
yathāśakti prakurvīta vibhavāṃśca na lobhayet
alābhe kautukādīnāṃ suvarṇaṃ nyasya vaiṣmavam /
viṣṇusūktaṃ nṛsuktaṃ ca vāyavyaṃ digadhīśvaram
sabhye 'ntahomahīne tu vaiṣṇavaṃ pāvakaṃ tathā /
vyāhṛtīśca hunedvidvān daśakṛtvassamāhitaḥ
agnigrahaṇahīne tu hutvā pūrvoktaniṣkṛtim /
śrotriyāvasathādagnimāhṛtyāghāravūrvakam
nityahomaṃ ca juhuyāttataḥ prabhṛti cācaret /
dhruvādāvāhayedyasmātkautukādi caturṣvapi
pramādātkuṃbhatīrthena teṣāmāvāhane kṛte /
"iṣetve'tyādinā snāpya śīghraṃ śuddhena vāriṇā
anumānya ca deveśaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
juhuyātpauruṣaṃsūktaṃ dhruvādāvāhayetpunaḥ
athanityārcanāyāntu prāyaścittaṃ pravakṣyate /
sūryodayācca madhyāhnātpūrva mastamayādapi
kavāṭodghāṭane hīne nityāgnau vā mahānane /
vaiṣṇavaṃ dhātrādidaivatyaṃ hutvā dauvārikaṃ tathā
śīghramudghāṭayeddvāraṃ devadevaṃ praṇamya ca /
amantrakamathānyairvā kavāṭodghāṭane kṛte
pūrvoktaṃ juhuyācchāntiṃ japeddvādaśasūktakam /
mārjanādiṣu hīneṣu nirmālyecāpyaśodhite
vaiṣṇavaṃ vāruṇaṃ hutvā vāyavyaṃ śāntameva ca /
yathāvatkārayetsarvaṃ mantreṇaiva punarguruḥ
dravyapratinidhistoyamalābhe tena cācaret /
devasya snapane hīne vaiṣṇave vāruṇaṃ hunet
"apo hi'ṣṭhādibhirmantraissnāvayen niṣkṛtirbhavet /
paśnānnityaṃ prakurvīta snānaṃ nityārcanoditam
aśaktausnāpane prokṣyaṃ mantreṇa kuśavāribhiḥ /
vastrādīṃśca vyapohyaiva dhautavastraṃ samarpayet
nityaṃ snānamaśakyaṃ cedviṣṇupañcadineṣu vai /
snāpayeddevadeveśamiti kecidvadantihi
dhruvapīṭhetu nirmālyaṃ saṃśodhya punareva ca /
puṣpanyāsaṃ prakurvīta dhruve nityārcanaṃ bhavet
puṣpanyāsaṃ vinākuryātkautukasyārcanaṃ yadi /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tadhaiva ca
hutvā ca viṣṇugāyatrīṃ puṣbanyāsaṃ kramāccaret /
saṃbandhakūrcahīnetu vaiṣṇavaṃ munimantrakam
hutvāsannyasya kūrcaṃ tu paścātkāryaṃ samācaret /
dhātrādyarcanahīne tu taddaivatyaṃ savaiṣṇavam
hutvārcayed dhātṛmukhān tathā pariṣadaḥ kramāt /
upacāraviparyāse "kṣama'nveti praṇamya ca
anumānyārcayed devaṃ hīne caiva tu vigrahe /
taddevatāmanuṃ japtvā vaiṣṇavaṃ ca viśeṣataḥ
punastadupacārādi pūjaye tsarvavigrahaiḥ /
uktadravye ṣvalabdheṣu puṣpaṃ toyamathākṣatam
gṛhītvā caiva tatsarvaṃ dhyātvā devaṃ samarcayet /
arcākāle 'nyakālaṃ vā smaye vā mūṣikādibhiḥ
marutā vāpi vicchinnamajasraṃ dīpamādarāt /
dviguṇaṃ tu samuddīpya sauraṃ raudraṃ ca pāvakam
vaiṣṇavaṃ ca tathāhutvā punararcanamācaret /
tatkāle sarvadīpānāṃ nāśe doṣo mahattaraḥ
devaṃ śuddhodakaissnāpya kuśodairabhiṣicya ca /
pūrvoktāṃ niṣkṛtiṃ hutvā dviguṇaṃ tu nidevayet
bahudīpeṣucaikasminnaṣṭe tenana duṣyati /
mantrāṇāṃ skhalane mūrtyāpraṇavena sahācaret
arcākāle yavanikāhīne caiva prajāpatim /
vaiṣṇapaṃ caiva hutvā tu paṭaṃ kṛtvār'cayetpunaḥ
vedadūṣaka pāṣaṇḍa pāparogānvitairjanaiḥ /
pratilomādibhirlmecchairantyajātibhireva ca
tatkāle darśane hutvā vaiṣṇavaṃ brāhmameva ca /
raudraṃ ca pāvakaṃ hutvā vyāhṛtīśca tator'cayet
yadi cāvaraṇādbāhye pañcāśaddaṇḍakāntare /
manuṣyāṇāṃ mṛtissyāttaduddhṛtyaivārcayeddharim
naivārcanaṃ havirdānaṃ tataḥ pūrvaṃ samācaret /
dhruvakautukayoḥ kuryātpuṣpanyāsāvasānakam
paścātkālātyaye śāntiṃ hutvā dviguṇamarcayet /
ekakālārcane hīne dvitīye dviguṇaṃ caret
tṛtīye triguṇaṃ kuryādekāher'cāvivarjite /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣa sūktaṃ tathaiva ca
hunecchrībhūmidaivatyaṃ dvyahe tu dviguṇaṃ bhavet /
tṣahe triguṇamevantu dvādaśāhāntamācaret
atīte dvādaśāhetu saṃdhāyaupāsanānale /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tathaiva ca
ālaye pariṣaddeva mantrān hutvā ca śaktitaḥ /
kalaśaissnāpya deveśamabhyarcya havirarpayet
māsaṃ hīner'cane kuryādālayābhimukhe guruḥ /
sabhyāgnau vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ sūktaṃ ca pauruṣam
hutvā śrībhūmidaivatyaṃ sarvadaivatyameva ca /
kalaśairaṣṭabhiśca tvāriṃśadbhissnāpayeddharim
viśeṣeṇa havirdadyāddvitīyedviguṇaṃ tathā /
tṛtīye triguṇaṃ caivaṃ vatsarānantu vardhayet
atīte vatsare caivaṃ padmāgnau saptavāsaram /
mahāśāntiṃ tu hutvaiva kṛtvā vaiṣṇavapūjanam
brāhmaṇān bhojayitvaiva śatāṣṭakalaśaiḥ punaḥ /
saṃsnāpya devadeveśaṃ punasthsāpana mācaret
akṣyunneṣādhivāsau tu punasthsāpanakarmaṇi /
hitvānyatsakalaṃ karma pūrvavattu samācaret
havirhīne janāssarvetadgrāmasthāssamīpagāḥ /
pīḍitāḥ kṣutpipāsādyairbhaveyurvyādhitā api
tasmādatiprayatnena havissamya ṅnivedayet /
hīne haviṣyeka kāle dvitīye dviguṇaṃ bhavet
tṛtīye triguṇaṃ kuryādekasmin divase gate /
vaiṣṇavaṃ śrīmahīmantrān mūrti homaṃ tathā hunet
devaṃ śuddhodakaissnāpya prabhūtaṃ tu nivedayet /
sopadaṃśamapakvaṃ ca śītaṃ paryuṣitaṃ tathā
pātrāntareṣvanikṣiptaṃ sāvaśeṣaṃ ca laṅghitam /
vivṛtaṃ srāvitaṃ caiva vikṛtaṃ dṛṣṭi dūṣitam
aprokṣitamathāspṛṣṭa magṛhītamamudritam /
havirnivedayeccettu vaiṣṇavaṃ śrīmahīmanūn
āgneyaṃ vāruṇaṃ caiva vāyavyaṃ daśaśo hunet /
dviguṇaṃ tu punaḥkṛtvā prabhūtaṃ tu nivedayet
nivedya cāśumispṛṣṭaṃ devaṃ saṃsnāpya mantrataḥ /
vaiṣṇavaṃ viṣṇugāyatrīṃ trayastriṃśatkramāddhunet
juhuyādvidhināśāntiṃ prokṣaṇairapi prokṣayet /
puṇyāhaṃ vācayitvaiva dviguṇaṃ cārcanaṃ haviḥ
vrīhyaṅgāratuṣairyukteśarkarādivimiśrite /
nivedite tu haviṣi mantreṇāṣṭākṣareṇa tu
vaiṣṇapyā caiva gāyatṣā mantraissaṃstūya vaiṣṇavaiḥ /
"kṣama'svetyanumānyaiva praṇamayaiva ca yācayet
makṣikādyairjantubhiśca keśādyairapi dūṣite /
nivedite tu haviṣi śuddhodaissnāvyavai harim
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca śrībhūdaivatyameva ca /
aṣṭottaraśataṃ hutvā dviguṇaṃ tu nivedayet
mahāhaviṣi caitaintu saṃyukte tatra dūṣitam /
puruṣāśanamātraṃ tu vyapohya tadanantaram
bhasmāṃbhasākuśai "rāpo hiraṇya pavamāna'kaiḥ /
prokṣya devaṃ susaṃprārdhya tadgṛhītvā nivedayet
pūrvamarkodayātpakva mupadaṃśamatho haviḥ /
koṣṇaṃ cedarpayet prātararcanāntena doṣabhāk
pūrva mastamayātpakvaṃ tathā sāyaṃ nivedayet /
asaṃskṛtaṃ tu tāṃbūlaṃ lepakeśānvitaṃ tathā
jantuspṛṣṭaṃ nivedyaiva vaiṣṇavaṃśrīmahīmanun /
hutvā saṃskṛtya tāṃbūlaṃ punaranyannivedayet
arcanāṃgeṣu cānyeṣu padārtheṣvevameva hi /
dūṣiteṣvadha hīneṣu tasya tasyādhidaivatam
mantraṃ sa vaiṣṇavaṃ hutvā punaranyaissamarcayet /
alābhe caiva sarveṣāṃ puṣpaṃ toyaṃ pragṛhyaca
saṃkalpyaiva pratinidhiṃ tattatsmṛtvā samarcayet /
nityahome vihīnetu vaiṣṇavaṃ daśaśo hunet
yathoktahomaṃ dviguṇamācarettadanantaram /
agnisaṃrakṣaṇe 'śaktā "vayante yo'nimuccaran
samidhyāropayetkuṇḍātpaścātsaṃsthāpya laukike /
nyasya "copāvaro'hetipratyahaṃ juhuyātkramāt
surarṣimanujānāṃ tu balaṃ yasmātpṛvardhate /
tasmādbalissamākhyātastadarthaṃ pratyahaṃ harim
uktadravyeṣu cāvāhya triṣu kāleṣu deśikaḥ /
abhyarcya bhrāmayedevamaśaktaḥ kartumuttamam
yathoktapātre nikṣipya balidkavyantu kevalam /
tasyopari yathoktaṃ tu baliberaṃ ca vinyaset
śirasā dhārayan pātraṃ trirdvirvā sakṛdeva vā /
dene tataḥ parīyācca devāgāraṃ pradakṣiṇam
atha hitvā balidravyaṃ śibikādau gaje 'thavā /
aropya yāne vidhivatkārayecca pradakṣiṇam
prātarbhramaṇahīne tu vaiṣmavaṃ saurasaumyakam /
prājāpatyaṃ ca juhuyāddhīne coktapradakṣiṇe
vaiṣṇavaṃ gāruḍaṃ hutvā balibhramaṇamācaret /
hīne prātarbalau kuryānmadhyāhne dviguṇaṃ balim
tathā hīne ca madhyāhne rātrau triguṇamācaret /
ekāhe tu balau hīne nityāgnau vā mahānane
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tathaiva ca /
digdaivatyaṃ ca hutvā tu pradakṣiṇanuthācaret
devālaṅkārahīne tu śrīdaivatyaṃ yajedbudhaḥ /
chatrapiñchādyalābhe tu vāruṇaṃ juhuyāttathā
alābhe cāmarādīnāṃ vāyavyaṃ caiva hūyate /
dīpālābhe pāvakaṃ ca vyāhṛtyantaṃ yajettrayam
dvyahe tu dviguṇaṃ kurvāttṣahe triguṇameva ca /
dvādaśāhāntamevaṃ syāddvādaśāhe gate tataḥ
aupāsanāgnimādhāya vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
puruṣasūktaṃ ca śrībhūmidaivatyaṃ brāhma meva ca
raudraṃ digdevatāmantraṃ hutvaiva bhramaṇaṃ caret /
māne 'tīte tu padmāgnau vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktam
nṛsūktaṃ pāramātmīkamīṅkārādīṃ stadālaye /
pariṣaddevamantrāṃśca hutvā bhramaṇamācaret
dvimāse dviguṇaṃ kuryāttrimāse triguṇaṃ caret /
vardhaye dvatsarāntaṃ cāpyatīte vatsare punaḥ
sabhyaṃ saṃsādhya devābhimukhe vā dakṣiṇe nalam /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca sūktaṃ pauruṣameva ca
śrībhūmyoścaiva daivatyaṃ sarvadaivatyameva ca /
hutvā cāryaṃ ca saṃpūjya balyuddharaṇamācaret
patite 'nnabalau bhūmyāṃ bhinne jīrṇe ca pūrvavat /
balimāpādya hutvā ca vaiṣṇavaṃ gāruḍaṃ tathā
prājāpatyaṃ tu vidhinā tataḥ kuryātpradakṣiṇam /
balyuddharaṇakāle tu vighnaścedāpatettadā
sauraṃ saumyaṃ vaiṣṇavaṃ ca hutvā punarathācaret /
pātrālābhe haviḥpātraṃ hunaidādāya vaiṣṇavam
pramāṇahīne 'nnabalau vaiṣṇavaṃ ca prajāpatim /
juhuyāddoṣaduṣṭe tu havirniṣkṛtimācaret
āvāhanaṃ vinā cānnabalau tu bhramaṇekṛte /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca puruṣasūktaṃ tathaiva ca
hutvā śrībhūmidaivatyaṃ vidhinā bhramaṇaṃ caret /
balyagrakhaṇḍe vidhinā śāntāya tvanivedite
vaiṣṇavaṃ mūrtimantraṃ ca hutvaiva daśaśaḥ kramāt /
nivedya viṣvakcenāya pradāya mukhavāsanam
punaśca balyuddharaṇaṃ vidhinā kārayettataḥ /
akṛte balidāne tu prāśya pādodakaṃ hareḥ
prasādaṃ cāpi saṃprāśya punardviguṇamarcayet /
pravṛttāyāṃ tu pūjāyāṃ havirdānāntameva ca
tīrthaprasādadānaṃ vā pādukāgrahaṇaṃ tathā /
naśastamanyathā kṛtvā śāntihomaṃ samācaret
pūjānte pūjakātpūrvamanyastīrthādikaṃ pibet /
prasādaṃ vāpi gṛhṇīyāttatpūjā niṣphalā bhavet
mahāśāntiṃ tathā hutvā punaḥpūjāṃ samācaret /
tīrthaṃ puṣpaṃ tataḥ kṣīraṃ gandhaṃ ca tadanantaram
sarvāṇvapi havīṃṣyatra nāgavallīdalānyapi /
yadyanniveditaṃ deve dadyādagrer'cakāya ca
arcakastu harissākṣāccararūpo yatassmṛtaḥ /
nitye karmaṇi sarvatra pūjakaṃ pūrvamarcayet
ācārya marcakaṃ vātha tathā naimittiker'cayet /
yadyavaikhānaso vipraḥ kadāpi harimandire
samicchedagrasanmānaṃ taddevasya vimānanam /
yajamāno vipannassyādrājarāṣṭraṃ vinaśyati
ajñānādatha vā mohādācale danyathāyadi /
dviguṇaṃ tu samabhyarcya cānyaddviguṇa mācaret
aśucirvāpyanācāraḥ sadāvaikhānasa śśuciḥ /
pitā mṛṣyati putrāṇāṃ viśaṅkaṃ doṣasaṃcayam
pitā hi bhagavān viṣṇuputrāssyuḥ pūjakā hareḥ /
tasmātteṣu na kupyeta dīrghamāyurjijīviṣuḥ
ataḥparaṃ pravakṣyāmi niṣkṛtiṃ snapanāśritām /
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ snapanaṃ bhavet
viṣuve cāyanadvandve snapanaṃ nityamucyate /
candra sūryoparoge yannaimittikamiti smṛtam
śeṣeṣu snapanaṃ yattatkāmyaṃ tu parikīrtitam /
nityasnāpanahīne tu vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
puruṣasūktaṃ vāruṇaṃ ca daśakṛtvo hunetpunaḥ /
snapanaṃ vidhivatkuryānni tyasnapana niṣkṛtiḥ
grahaṇe snapane hīne pūrvavanniṣkṛtiṃ caret /
kāmye ca pūrvavatkṛtvā śuddhodairabhiṣecayet
anyathā cenmahādoṣo yajamāno vinaśyati /
ālayātpurataścaiva uttare vā manorame
uttamaṃ snapanāgāramaiśānyāṃ madhyamaṃ bhavet /
paścime dakṣiṇe caivamadhamaṃ saṃprakīrtitam
āgneyyādiṣu koṇeṣu snapane vaiṣṇavaṃ tathā /
viṣṇusūktaṃ nṛsūktaṃ ca digīśānāṃ manuṃ hunet
snapanaṃ kārayetpaścādeṣā vyatyaya niṣkṛtiḥ /
saṃdhyākāletu saṃprāpte nimittasnapane tathā
naimittikaṃ samāpyaiva nityapūjaṃ samācaret /
anyathā vaiṣṇavaṃ mantraṃ śatavāraṃ japetsudhīḥ
pūrvarātrau pratisare hīne ca śayane tathā /
vaiṣṇavaṃ śrīmahīmantrān hutvā saudarśanaṃ tathā
śayyādhivāsanaṃ hitvā bandhayetkautukaṃ punaḥ /
emabere kautuke tu kartavye śayanaṃ vinā
baddhvā pratisaraṃ sadyassnapanaṃ samyagācaret /
kṛte 'ṃkurārpaṇe hīne snapane vaiṣṇapaṃ tathā
saumyaṃ śrībhūmidaivatyaṃ vaighnaṃ hutvābhiṣecayet /
vināṃkurārpaṇaṃ cātha snāpayediti kecana
pramāṇahīne 'dhike vā paṅktau snānāvaṭe 'pi ca /
vaiṣṇavaṃ bhūmidaivatyaṃ paṅktīśasya manuṃ yajet
hīne śāntādyarcane ca vaiṣṇavaṃ śāntameva ca /
paṅktīśasyārcane hīne tanmantraṃ ca jayādīkān
indrādyarcanahīne tu tanmantraṃ vaiṣṇavaṃ hunet /
kalaśeṣvapramāṇeṣu vaiṣṇavaṃ vāyudaivatam
āgneyaṃ juhuyānmṛtsu hīnāsvatra ca vaiṣṇavam /
bhūdaivatyaṃ ca juhuyānmṛtsu sarvāsvayaṃ vidhiḥ
parvateṣyapramāṇeṣu vaiṣṇavaṃ pāvakaṃ hunet /
dhānyeṣu vaiṣṇavaṃ caiva vāyavyaṃ ca hunedbudhaḥ
aṅkureṣu vihīneṣu vaiṣṇavaṃ gāruḍaṃ tathā /
juhuyādvyāhṛtīścaiva yathārhaṃ saṃbharetpunaḥ
varṇahīneṣvamāneṣu maṅgaleṣu tu vaiṣṇavam /
aindraṃ ca juhuyātkuryādyathārhaṃ saṃbharedapi
pañcagavye mantrahīne vihīne yogakarmaṇi /
juhuyādvaiṣṇavaṃ raudraṃ mantreṇaiva suyojayet
uktapramāṇahīneṣu pañcagavyādiṣu kramāt /
pradhāneṣu jalaiḥpūrva dravyādhipamanuṃ tathā
vaiṣṇavenaiva mantreṇa saha hutvā samācaret /
prāśanaṃ prokṣaṃ vāpi śāstre 'smin yatra codyate
ayameva vidhirjñeyaḥ pañcagavyasya sarvataḥ /
sādhite kalaśebhinne tvanyamādāya pūrvavat
āpūryābhyarcya daśaśo vaiṣṇavaṃ juhuyāttataḥ /
kalaśānāṃ viparyāme taddhṛtenaiva cāplute
vaiṣṇavaṃ dravyadaivatyaṃ hutvā saṃśodhya tatpunaḥ /
śuddhodaissnāpayec caiva yathāvacca punarnyaset
kṛte tu kalaśanyāse śvakākādibhireva vā /
aspṛśyairvāpi saṃsparśe saṃsādhyānyattu pūrvavat
śāntiṃ vaiṣṇavamantrāṃśca hutvā kāryaṃ samācaret /
kṛmikīṭādipatane tattaddravyaṃ parityajet
anyadādāya juhuyādvaiṣṇavaṃ dravyadaivatam /
ratnālābhe vaiṣṇavaṃ tu hutvā svarṇaṃ tu nikṣipet
vastrālābhe vaiṣṇavaṃ ca śrīdaivatyaṃ ca hāvayet /
yathoktasnapane hīne kathaṃ citsnapanaṃ caret
atha vā kārayec chuddhasnapanaṃ vā vidhānataḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāyaścittamathotsave
kālādibhedanteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ ca puroditam /
puraskṛtya tithiṃ kecit kecinnakṣatrapūrvakam
saṃkalpayantyavabhṛthaṃ varamṛkṣāpavargakam /
akṛte niyate kālaṃ kṛte vāniyate tathā
kālotsave mahān doṣastatra kuryāttuniṣkṛtim /
utsavātpūrvamuddisya mahāśāntiṃ tṣahaṃ caret
vijñāpya devadeveśaṃ tataḥ kālotsavaṃ caret /
anyathā tu kṛtaṃ kāryamakṛtaṃ syādasaṃśayam
anyasmin vāpi māse tu na kuryādyadi cotsavam /
eṣa eva vidhiḥ proktaḥ parasminvatsare kṛte
evaṃ trivatsarebhyassyādata ūrdhvaṃ viśeṣataḥ /
saptāhantu mahāśāntiṃ kṛtvā tūtsava mācaret
eve dvādaśavarṣāntaṃ tataścasthāpanaṃ punaḥ /
tatra devo na ramate yo 'sāvutsava daivatam
yatra devālaye viṣṇusthsāpyate prathamaṃ tataḥ /
tenaiva kārayetsarvamācāryeṇār'cakena ca
tadabhāve tu tatputraiḥpautrais tadvaṃśajaistathā /
tanniyuktais tadīyairvāpūrvābhāve paraiścaret
anyathā kriyate cettu yajamāno vinaśyati /
utsavāhassu hīneṣu prāyaścittaṃ samācaret
vardhayedvaiṣṇavaṃ kāryaṃ hrāsayenna kadā cana /
pramādādvāpyaśaktau vā kṛtvā saṃprārthayeddharim
mahāśāntiṃ tu hutvaiva śeṣaṃ kuryātprayatnataḥ /
eṣa eva vidhirvṛddhau sa tu śreyo 'bhivṛddhidaḥ
yadā tvavabhṛthedaivātkṛte vinimayena tu /
asaṃkalpitavatkuryāttatra pūrvokta niṣkṛtiḥ
pramādādbuddhipūrvaṃ vā tattadvelotsavādiṣu /
akṛteṣu yathāśāstraṃ kṛtvā tantreṇa vaipunaḥ
mantreṇa vā punassūkṣmaṃ kāle 'vabhṛthamācaret /
yajñasyāpabhṛtho 'ntassyānnotsavastadanantaram
akṛtotsavakāryāṇi yathoktaṃ pūrvamācaret /
nityotsavaṃ hareḥ kuryānnityaśrī rnityamaṅgalaḥ
harirnārāyaṇo devo nālaṃ devā stamarcitum /
ācārye yajamāne vā pūjake 'nyapadārthini
naṣṭe sadyastadānyantu varayitvā samācaret /
na daivaṃ pratibadhnāti kāryaṃ yatkarma mānuṣam
deveśamanumānyātha mahāśāntiṃ tu padmake /
samṛto brahmamedhār'haḥ pūtaṃ tadgātramucyate
sarve padārthinaḥ proktā gurupūrvāḥpadārthinaḥ /
grāmāntaraṃ prayāte tu dīkṣāmadhye padārthini
aspṛśyasparśadoṣeṇa surāpānādinā tathā /
anuktadoṣairvā duṣṭe rogācchaucādyasaṃbhave
śāvādyāśausayogye vā śavānugamane tathā /
vāhane dāhane caiva pretānnaśrāddhabhoktari
śrāddhasya yājake śrāddhaśiṣṭabhoktaribhoktari /
doṣassyādvidhinā tatra mahāśāntimathācaret
śrāddhakartiri no doṣa statra dātā bhavetsahi /
parānnena mukhaṃ dagdhaṃ hastau dagdhau pratigrahāt
parastrībhirmanodagdhaṃ brahmaśāpaḥ kutaḥ kalau /
dīkṣāmadhye nānyadīkṣāṃ garbhadīkṣāṃ vinā caret
vidhure yajamāne tu dīkṣitaḥ puruṣo bhavet /
sadāro vā pyadārovā dīkṣitassyātkalatravān
daṃpatī yajamāno cedayamabhyudayo bhavet /
anagnimatyadāre vā gurau taṃ tu na dīkṣayet
anyasmin padabhājī syādyathāsaṃbhavamādaraḥ /
vaidhuryasaṃbhave tveṣāṃ madhye duṣyanti naiva te
vatsarāśaucamitaraccāśaucaṃ na pravartate /
mātāpitrormṛtau yattu proktamabhyudaye punaḥ
dhvajārohaṇahīne tu kṛte niṣphala utsavaḥ /
kṛtvaivārohaṇaṃ tasmāddhvajasyotsavamācaret
dhvajasyārohaṇaṃ kṛtvā nācaredyadi cotsavam /
ajñānādarthalobhādvāmāse ' nyasmintsamācaret
nakuryācceddvitīye tu māse kartā vinaśyati /
tasmānniṣkṛtimabjāgnau hutvā tūtsavamācaret
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca nṛsūktaṃ caiva gāruḍam /
dhvājaṃ śāntaṃ ca cakraṃ ca tathaivotsavadaivatam
vyāhṛtyantaṃ ca hutvā tu vaiṣṇavān pūjya cācaret /
dhvajasya lakṣaṇaṃ vakṣye yena mānena kārayet
vimānena samaṃ vātha pādenār'dhena vādhikam /
pādenārdhena hīsaṃ vā pañcadhāpi prakalpayet
jayaśrīkīrtivijayamaṅgalākhyāḥ prakīrtitāḥ /
ardhahīnaṃ na kurvīta tadevāgatikaṃ bhavet
tasmāccahīnaṃ naiva syādadhikaṃ syāttu śaktitaḥ /
avakramṛjumanyenāsaṃbaddhaṃ kīlitādibhiḥ
ślakṣṇaṃ manoharaṃ dāru gṛhītvākhaṇḍamuttamam /
taṃ caturdaśadhā kuryāmmālāgre tena kārayet
bhāgamekaṃ vihāyāgre tatra kuryāttrimekhalāḥ /
mekhalānāmathāyāmastadbhāgena samo bhavet,
tritālavistṛtaṃ kuryāddaṇḍavistṛtameva vā /
antaraṃ ca samaṃ teṣāṃ tisraḥ kuryāttu yaṣṭikāḥ
yaṣṭī dve purataḥ kuryātpaścādekā vidhīyate /
sarvatra kiṅkiṇīnāṃ tu kuryācchatama śeṣataḥ
paścāccheṣaṃ tridhā kuryāccaturdhā vā dhvajaṃ budhaḥ /
aṣṭāśraṃ ca ṣaḍaśraṃ ca caturaśraṃ ca vṛttakam
mūlādārabhya kurvīta caturdhā vihitaṃ dhvajam /
tridhā kṛte na kuryāttu ṣaḍaśraṃ śeṣamācaret
ādyaṃ bhāgaṃ tridhā kṛtvā kecidevaṃ prakurvate /
śikharaṃ śira ityāhurardhena śikharaṃ bhavet
pramādātpatitaṃ gṛhya śikharaṃ sthāpayedvidhiḥ /
spuṭitevātha bhinne vā biṃbasyoktavadācaret
adhiṣṭite tu śikhare dvijairgṛdhrādibhissakṛt /
viṣṭhādikaraṇe vāpi uṣite vā nirantaram
vāstuhomaṃ ca hutvaiva paryagnikaraṇaṃ caret /
eṣa eva vidhiḥ prokto vimānaśikharādiṣu
adhiṣṭhānena pādena prastareṇa ca saṃyutam /
dhvajamūle tviṣṭakābhirvediṃ kuryānmanoharām
na tāmapyadhitiṣṭheta naro dīrghaṃ jijīviṣuḥ /
kiṃ punastatra vaktavyamālayādyavarohaṇe
vimānaṃ viṣṇurūpaṃ syānna tatpādādivā kramet /
dhāmapradakṣiṇe pūrvaṃ kuryāttatra namastriyāḥ
na laṅghayeddhvajachāyāṃ pradakṣiṇavidhiṃ vinā /
gopurasya vimānasya prākārasyālayasya ca
pramādādatilaṅghyaiva prāṇāyāmaśataṃ caret /
śivadṛṣṭiṃ viṣṇuvṛṣṭhaṃ durgāyāḥ pārśvato dṛśam
vighneśasyordhvadṛṣṭiṃ ca tīkṣṇamāhurmanīṣiṇaḥ /
yāvacchāvatarec chāyā tāvatī doṣabhūmikā
doṣabhūmiṃ parityajya nivāsaṃ parikalpayet /
tyāge saṃpatsamṛddhissyādanyathā viparītakṛt
radhyādibhiryathā bhūyādantaraṃ tanna doṣakṛt /
atha vā śatadaṇḍāntaṃ tyaktvānve vasatiṃ jaguḥ
yāvaddhāmāyataṃ dāvatpṛṣṭhaṃ vā mughameva vā /
tatodhikaṃ tacca tacca kecidāhurmanīṣiṇaḥ
dhvajaṃ nityamuśantyeke yatraiko hyanavāyiṣu /
tatrārohaṇakarmādi necchanti paramarṣayaḥ
autsavaṃ dhvajamāsthāpya tatra kāryaṃ prakurvate /
dhvajamekaṃ tu sarvatra kecidāhurmanīṣiṇaḥ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dhvajadaṇḍe tu niṣkṛtim /
pramādātpatite bhūmyāṃ dhvaje vātādinā dṛḍhe
abhagne vātha bhagne vā dhvajaṃ tatra pūnaḥ kṣipet /
abhagne taṃ dhvajaṃ gṛhya kṛtvā mantreṇa takṣaṇam
adhivāsādikaṃ kṛtvā tatthsāne sthāpayedbudhaḥ /
bhagne dhvaje na sagrāhyastamapsu vidhinā tyajet
tato 'nyaṃ dhvajamādāya sthāpayedavilaṃbitam /
corādyairbuddhipūrvaṃ vā pātite pūrvavadvidhiḥ
tatrādhikaṃ prakurvīta śilpibhistakṣaṇaṃ punaḥ /
abhagnadhvajavatkuryādanyatpūrvavadatvaraḥ
bhāgenānupayuktasya dhvajasya tyājyataiva hi /
duṣṭabhāgasya dānena na kadācitparigrahaḥ
atha vā sudṛḍaṃ gṛhya pratiṣṭhāṃ mahatīṃ caret /
duṣṭaṃ bhāgaṃ vyapohyaiva pramāṇaṃ lakṣayetpunaḥ
pramāṇamapramāṇaṃ vā dhvajaṃ nānyena dāruṇā /
saṃyutāṃ vardhitāṃ kuryādeṣa sārvatriko vidhiḥ
yantu tāmrādinā kuryāllohena kavacādikam /
bālālayaṃ prakalpyaiva tatrakāryaṃ samācaret
sthitameva dhvajaṃ kuryānna tu taṃ cālayetkvacit /
dagdhaṃ dhvajaṃ parityajya punaranyaṃ samāharet
dhvaje 'ntyajātibhisspṛṣṭe mahāśāntimathācaret /
taissamīpamupetaintu sahasrāhutimācaret
patite vātyayā caivaṃ dhvajasya śikhare tathā /
mekhalāsu ca tatsarvaṃ navīkṛtya yathāvidhi
dhvajadaṇḍe tu saṃyojya pratiṣṭhāṃ punarācaret /
dhvajasya calane cāpi pramādādvraścane tathā
bhagnābhagna dhvajasyoktaniṣkṛtiṃ tu samācaret /
eṣa eva vidhiḥ prokto daṇḍeṣvanveṣu sarvataḥ
aśanyādinipātena dhāmanyantarite yadi /
deve naṣṭe dhvaje susthe dhvajasyārādhanaṃ bhavet
ālayaṃ ca punaḥkṛtvā tamevārādhayeddhvajam /
nirīkṣyatrīṇi varṣāṇi devāgāre tvanirmite
tatra devo na ramate taddhvajaṃ tu tyajetsudhīḥ /
atha vā yatra kutrāpi pratiṣṭhāpya samarcayet
atha vakṣye dhvajasthānaṃ yathāśāstraviniścitam /
piṭhagopurayormadhye pañcabhāgaṃ prakalpya ca
pīṭhāttyaktyā caturbhāgaṃ pañcame dhvajasaṃsthitiḥ /
tatsaṃdhau tu praśastaṃ syādyathā saṃphavamācaret
yadi prākārabāhye syāddhvajaśśāstravadācaret /
anuktasthānanihitaṃ taṃ ca śāstravadācaret
aśaktau punaranyaṃ ca prākāraṃ kārayetkramāt /
devadṛgviṣayaṃ kuryāddhvajaṃ laivāparokṣayet
yadā cānyālayairvāpi gopurādibhireva vā /
abhyantaraṃ bhaveccettu chidraṃ kuryāttu dṛkpathe
vṛkṣādyaiḥpatitairnaṣṭe cālite 'vanate 'pi ca /
taddhyajaṃ pūrvavatkuryāttrimāsābhyantare 'tvaraḥ
kṛmyādibhirvihaṅgairvākoṭarādau kṛte dhvaje /
kṛtvā bālālayaṃ paścātsamīkṛtyārcayetpunaḥ
rajjubandhādikaraṇe dhvajasyārohaṇe kṛte /
bālālayaṃ na tatra syādvāstuśuddhiṃ samācaret
prākṣayetpañcagavyaistu dhvajamantreṇa hūyate /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niṣkṛtāvarcanakramam
uktena vidhinā yatra naṣṭe duṣṭe 'pi vā dhvaje /
punasthsāpanaparyantaṃ kuryādveṇudhvajaṃ śubham
atha vā kārayedvidvān suvarṇarajatādibhiḥ /
dhvajaṃ tālonnataṃ sthāpya garbhagehe tu pūjayet
adhivāsādi tatsarvaṃ pratiṣṭhoktavadācaret /
acalo veṇudaṇḍaḥ syādgarbhagehe bhaveccalaḥ
utsavādau tu sarvatra veṇudaṇḍaṃ samācaret /
caladaṇḍo veṇudaṇḍa iti syādutsavedvayam
utsavādau pravṛtte tu uktadoṣe tvayaṃ vidhiḥ /
dhvajasthaṃ garuḍaṃ tasmādavamucya samāhitaḥ
nītvātu yāgaśālāyāṃ saṃsthāpya tu samarcayet /
veṇudaṇḍaṃ pratiṣṭhāpya sadyastasmin prayojayet
mahāśāntiṃ tathā kuryātsahasrāhutimeva ca /
vaiṣṇavaṃ viṣṇudaivatyaṃ gāruḍaṃ dhvājameva ca
saudarśanaṃ ca kūśmāṇḍān śatamaṣṭādhikaṃ yajet /
tathaiva dīpadaṇḍasya bhavetsarvatra cakramaḥ
dhvaje nāropayeddīpaṃ dīpadaṇḍaḥ pṛthagbhavet /
tatra dīpaṃ samāropya na labhetphalamavyayam
dhvaje dīpaṃ samāropya vaiṣṇavaṃ śataśo yajet /
āpatkalpaṃ pravakṣyanti dhvaje dīpāvarohaṇam
dīpayukte dhvaje naṣṭe pūrvavanniṣkṛtiṃ caret /
vīśapratiṣṭhāhīne tu dhvajasyārohaṇe kṛte
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca nṛsūktaṃ dhvājameva ca /
gāruḍaṃ daśaśo hutvā pratiṣṭhāṃ punarācaret
dhvajadevasya cakrasya śāntanandīśayos tathā /
hīner'cane vaiṣṇavaṃ ca taddaivatyasamanvitam
hutvaiva punarabhyarcya paścātkāryaṃ samācaret /
bherītāḍanahīne ca raudraṃ ca vyāhṛtīstathā
hutvā mahāvyāhṛtīśca bherītāḍanamācaret /
arcanādiṣu sarvatra yatra ghaṇṭāninādanam
eṣa eva vidhiḥ proktaḥ prāyaścittaṃ samācaret /
āropite tu garuḍe hīne caiva nivedane
vaiṣṇavaṃ dhvaṃmetrau ca hutvā gāruḍameva ca /
nivedayettudviguṇaṃ "kṣama'svetyanumānayet
mudgānne tu tathā hīne vaiṣṇavaṃ vāyudaivatam /
āgneyamīṅkārādīṃśca gāruḍaṃ dhvājameva ca
hutvā yatnena bahuśo maudgikaṃ ca nivedayet /
varṣavātātapaissamyagupaghātādisaṃbhave
viṣṭhādyupahate caiva pakṣiṇāmasakṛtsakṛt /
rajjvāditruṭane caiva pramādātpatane 'pi ca
pātite buddhipūrvaṃ vā akāle 'pyavaropite /
śūdrādyairanulomairvā spṛṣṭe dhvajagate paṭe
aśuciṃ śodhayitvānyatsamīkṛtyāsamīkṛtam /
utsavādhipadaivatyaṃ ṣaḍvāraṃ juhuyādguruḥ
gāruḍaṃ dhvajamantraṃ ca sahastaṃ caiva hūyatām /
tataśśeṣaṃ samāpyeta viparītaṃ na kārayet
pramādādbuddhipūrvaṃ vā paṭe dagdhe 'nyamāharet /
śāntiṃ pūrvoditāṃ kṛtvā pratiṣṭhāṃ punarācaret
avarohaṇamudvāsantaṃ ca mantreṇa kārayet /
avarohaṇahīne tu mantreṇodvāsanaṃ bhavet
tataśśeṣaṃ prakūrvīta aśaktāvavarohaṇe /
apramāṇaṃ paṭaṃ gṛhya mahāśāntiṃ samācaret
punaranyaṃ samādāya karmaśeṣaṃ samācaret /
hīne tu cotsavāraṃbhasnapane vaiṣṇavaṃ tathā
viṣṇusūktaṃ nṛsūktaṃ ca vāruṇaṃ caiva hūyate /
śuddhodadair abhiṣākassyātprāyaścittavidhissmṛtaḥ
hīne kautukabandhe tu vaiṣṇavaṃ śāntameva ca /
saudarśanaṃ ca hutvā tu kautukaṃ bandhayetpunaḥ
yajñāgāre kuṃbhavedyāhīne vāpyadhike 'pi vā /
vaiṣṇavaṃ pāvakaṃ bhūmidaivatyaṃ ca hunedbudhaḥ
toraṇānāmalābhe tu huneddauvārikānmanūn /
hīnāyāṃ darbhamālāyāmārṣaṃ hutvetarāṅkriyāt
alaṅkāravihīne tu śrīdaivatyaṃ tadhā hunet /
prātarbaliṃ tu nirvāpya hīne nityotsave tathā
vaiṣṇavaṃ śāntavīśau ca hutvā cotsavadaivatam /
sāyaṃ kuryādutsavaṃ tu dviguṇaṃ kārayetkramāt
sāyaṃ hīnaṃ tu dviguṇaṃ prātarutsavamācaret /
ekakālotsavaścettu kṛtvā kāladvayaṃ balim
sāyāhne cotsavaṃ kuryātkālātīte 'pyayaṃ vidhiḥ /
digdevatāssamāvāhya prathame 'hani pūjayet
prācyādi balidānaṃ syādīśānāntaṃ pradakṣiṇam /
devāhvāne vyatyayassyādvyatīhāro 'tha vā bhavet
pūrvoktāṃ niṣkṛtiṃ kṛtvā dviguṇaṃ tu baliṃ dadet /
brahmaṇaśca digīśānāṃ balidānaṃ tu naityikam
adāne niṣkṛtiṃ kṛtvā pūrvoktaṃ ṣaḍguṇaṃ baliḥ /
catuṣpathādhidevānāṃ vṛkṣādīnāmathecchayā
prathamāvāhanādarvāgvyatyaye pūrvaniṣkṛtiḥ /
prathamaṃ vāstuśuddhissyādya vai dīyate baliḥ
antaṃ śuddhyanti rathyāstāśśurdhyanti samaye punaḥ /
akṛtāyāṃ vāstuśuddhau dadyādrathyāsu cedbalim
śāntiṃ kṛtvātu pūrvoktāṃ vāstuśuddhiṃ panarbaliḥ /
antaśśace vāstuni tu na balibhramaṇaṃ caret
śavamuddhṛtya paścāttu paryagni karaṇaṃ bhavet /
akāle balidānaṃ syādasuraprītivardhanam
akāle tu baliṃ datvā kāle tu triguṇaṃ baliḥ /
balibhramaṇadeśassyāddevasya bhramaṇāya hi
nānyatra caryā devasya laghuprokṣaṇa manyathā /
na hi śraddhotsave doṣamuśantyenaṃ sa hītaraḥ
vāstuvṛddhau tathā hrāse grāmasīmānavīkṛtau /
anumānya ca deveśaṃ śatāṣṭakalaśāplavaḥ
kṛtvā sīmāṃ viniścitya tataḥ kāryaṃ samācaret /
astarā cotsavaṃ kuryātsahasrakalaśāplavaḥ
devatāvāhanaṃ kṛtvā tathaivotsava mācaret /
devādīnāṃ balaṃ yasmādvardhate sa balissmṛtaḥ
śvasūkarādibhirduṣṭairnabhakṣyo balirucyate /
balibhugvāyasaḥ prokto gomukhyā medhyajantavaḥ
viparīte mahān doṣastanmantrairhāvayecchatam /
baliśeṣaṃ na śūdro 'dyādarcako baliśeṣabhāk
balāvamantrakaṃ kṣipte saṃkṣipte vidhivarjite /
bhakṣite cānulomādyaiḥpūrvoktāṃ niṣkṛtiṃ caret
balau paryuṣite 'tyuṣṇe tathā caivānivedite /
nivedanātprāgarvāgvādṛṣṭe śūdrādibhirbalau
pūrvoktāṃ niṣkṛtiṃ kṛtvā sarvatra dviguṇaṃ baliḥ /
devatāvāhanaṃ yatra deśeprāk kriyate tataḥ
tatraiva balidānaṃ syādyāvadudvāsanaṃ bhavet /
maṇḍalaṃ ca jalaṃ kūrcamāhvānādhāra ucyate
rathyāsu balidānāya pīṭhaṃ śailādibhirbhavet /
balidānaṃ tu guptaṃ syānna tatbaśyantyavaidikāḥ
tatthsāvaṃ tu tiraskuryātkāle yavanikādibhiḥ /
balipradānahīne tu vaiṣṇavaṃ balirakṣakam
hutvā tu niṣkṛtiṃ kuryādbalidānaṃ punastadā /
balidravye 'tha vā pātre patite bhūtale tathā
bhinne naṣṭe ca pūrvoktaṃ hutvānyaṃ balimāharet /
balidānaṃ tu kṛtvaiva bhutapīṭhe kṣipettataḥ
baliśeṣamanukte tu sthāne buddhyā tu nirvapet /
vaiṣṇavaṃ cākṣahamanuṃ vaiṣvakcenaṃ ca gāruḍam
saudarśanaṃ ca hutvaiva bhūtapīṭhe bali kṣipet /
havirnivedane hīnehīne ca dviguṇārcane
śāntiṃ ca vaiṣṇavaṃ hutvā tathābhyarcya nivedayet /
yathoktahome hīne tu vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
nṛsūktaṃ ca trayastriṃśatkṛtvo hutvā hunetpunaḥ /
cakravīśāmitānāṃ ca kuṃbhasthānāmathāpivā
devānāmarcane hīne vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
nṛsūktaṃ sāntamantrau ca gāruḍaṃ cākrameva ca
hutvā punassamabhyarcya viśeṣeṇa nivedayet /
devālaṅkaraṇe hīne śrīdaivatyaṃ ca vaiṣṇavam
hudvālaṅkāramāsādya vidhīnā bhūṣayedguruḥ /
alaṅkāreṣu dravyeṣu niryāsaṃ candanaṃ sumam
taddhitvānyatsamādāya dravyaṃ prakṣālyamantrataḥ /
pañcagavyaissamabhyukṣya tenālaṅkāra ucyate
nṛtte geye 'tha vā hīne vaiṣṇavaṃ rudradaivatam /
stotrahīne tathā brāhmaṃ hutvā sārasvataṃ tataḥ
bhaktabṛndaiḥ parivṛtau hīnāyāṃ vāruṇaṃ tathā /
vaiṣṇavaṃ śāntadaivatyaṃ hīne picchādike tathā
vaiṣṇavaṃ juhuyāttadvaddhavirakṣamanuṃ tataḥ /
yānātkāle yāgaśālāṃ deve na pratigacchati
bhavennityārcanaṃ tatra yatradevo 'dhivāsitaḥ /
dhruvārcanaṃ yathā pūrvaṃ na tatrāsti vyatikramaḥ
devaṃ pratyāgataṃ dṛṣṭyā punaranyotsavaṃ caret /
dinavyapāye kuryācca tatkālaniyatotsavam
atītamutsavaṃ cāpi tantreṇātra samācaret /
taddinepyapramādāccedbhūyātkālasya yāpanam
na jahyā devakuryācca tatkālocitamutsavam /
atra pramādetu bhavetpūrvoktaiva hi niṣkṛtiḥ
dīkṣito vastramālyādyaiḥ pañcāgārpitabhūṣaṇaiḥ /
carennityaṃ viśuddhātmā viparīte tu doṣakṛt
dīkṣāṅgasya tu vastrasya tathā pratisarasya vā /
nāśe tatra mahān doṣastadānyatpunarāharet
sahasraṃ viṣṇugāyatrīṃ hutvā śāntimathācaret /
yāvaddīkṣābhavettāvaddīkṣāṅgasya parigrahaḥ
antetu tadgatāśaktissvayamevāvahīyate /
atha vā mocanaṃ kuryādite ke cidvadantihi
tatra pūrṇāhutiṃ kālaṃ pravadanti vipaścitaḥ /
pratiṣṭhānte tu sā dīkṣā bhavedutsavasaṃgatā
na tatra dīkṣāsāṃkaryaṃ dvayamekatra cedyadi /
anyonyaṃ kalahāyante yadyācāryādayaḥkratau
mahānanarthastatra syātpratibhūrgururatra hi /
guruvākyaṃ ca rājājñāṃ samamāhurmaharṣayaḥ
dīkṣite vartamāne tu nānyaṃ tatra praveśayet /
nahyekasmin bhavetkārya ācāryadvaya saṃgatiḥ
pramādādbuddhipūrvaṃ vā kalahe kṣatajasrutiḥ /
kṣatāni vā bhaveyustaṃ visṛjyānyena kārayet
na tasya tu bhaveddīkṣā mahāśāntiṃ tu kārayet /
sa dīkṣito bhavedeva pūrvasya pkaṇidhissa hi
yāvadāśaucasaṃkrānti rāśaucetvaśucirbhavet /
punaranyaṃ samādāya śeṣaṃ pūrvavadāyaret
ādau madhye tadhānte ca hīne brāhmaṇabhojane /
trivākaṃ tu mahāśāntiṃ hutvā brāhmaṇabhojanam,
dviguṇaṃ kārayeccaiva vaiṣṇavānāṃ tu pūjanam /
punāti pūjitassadyaḥ pāpmabhyo vaiṣṇapassakṛt
avaiṣṇavaiśca pāṣaṇḍairūḍhe deve dvanarthakṛt /
taddoṣaśāntaye kuryātsahasrakalaśāplavam
avaiṣṇavakṛtāpūjā hanti puṇyaṃ purātanam /
yānāttu patite deve śīghramuddhṛtya sādaram
"kṣama'svetyanumānyaiva śuddhodairabhiṣicyaca /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca nṛsūktaṃ sahitaṃ kramāt
dinādhipasya daivatyaṃ hutvā cotsavamācaret /
cakravīśākhamitādīnāṃ biṃbābhāve pṛthak pṛthak
taṇḍuloparipātreṣu kūrceṣvāvāhya mantrataḥ /
tattadrūpaṃ tu saṃsmṛtya samabhyarcya vidhānataḥ
hutvā ca tattaddaivatyaṃ paścādutsavamācaret /
patane tu tathaiteṣāmuddhṛtyaiva ca pūrvavat
snāpayitvā hunettattaddaivatyaṃ vaiṣṇavaṃ tathā /
yānāttu patite biṃbe hīnāṅge doṣagaurave
padmānale mahāśāntiṃ hutvā taddoṣaśāntaye /
dhruvabere samāropya taccaktiṃ vidhinā tataḥ
kautukaṃ snāpanaṃ vātha baliberamathāpi vā /
yathārhaṃ samalaṅkṛtya samāvāhya yathāvidhi
samabhyarcyotsavaṃ kuryānna tatrasyādvyatikramaḥ /
berāntarasyālābhe tu ratnaṃ vā kāñcanaṃ tathā
nyasya pātre samāvāhya samabhyarcya dine dine /
mahāśāntiṃ ca hutvaiva punarutsavamācaret
hīnāṅgaṃ ca punarberaṃ saṃdhānavidhinā punaḥ /
saṃdhāya cātvareṇaiva pratiṣṭhāṃ punarācaret
patane gāyagādīnāṃ śrīdaivatyaṃ ca vaiṣṇavam /
vādakānāṃ tu patanai brāhmaṃ raudraṃ tathaiva ca
ācāryādīnāṃ tu patane saṃkṣobhe ca tathākṛte /
ārṣabhaṃ vaiṣṇavaṃ tadvaddhvajādīnāṃ ca pātane
dhvājaṃ ca vāruṇaṃ caiva vāyavyaṃ ca hunedvidhiḥ /
varṣadhārāsu vātyāyāṃ vidyudvrajasamāhatau
kāle na cotsavaṃ kuryātkuryāccedvaiṣṇavaṃ tathā /
viṣṇusūktaṃ nṛsūktaṃ ca śrībhūdaivatyameva ca
hutvotsavaṃ prakurvīta viparīte tu doṣakṛt /
vīthyantare varṣadhārāpraveśe 'śanigarjite
tṛṇapāṃsu samāyuktavātasparśe viśeṣataḥ /
kalahadhvanisaṃyukte devaṃ saṃsnāpya mantravit
vaiṣṇavaṃ digdaivatyaṃ ca vāruṇaṃ vāyudaivatam /
yaddevādīṃśca hutvaiva punarutsavamācaret
kalahe rudhirasrāve dāhe cāpyutsave tataḥ /
vaiṣṇapaṃ cāgnidaivatyaṃ brāhmaṃ raudraṃ tathaiva ca
taddinādhipadaivatyaṃ juhuyātprārthayeddharim /
ālayābhyantare caiva śastrādyairmaraṇe sati
tacchīghramapahāyaiva padmāgnau juhuyāttathā /
mahāśāntiṃ taddinādhidaivatyaṃ ca viśeṣataḥ
vīthyāṃ cenmarahaṇādautu tacchīghraṃ tu vyapohya ca /
śāntihomaṃ ca hutvaiva punarutsavamācaret
nāḍikāyā athāryākcetpunarutsavamācaret /
ālayasyāśītidaṇḍābhyantare tu śave sati
tatrotsavaṃ na kuryāttu kuryāccetsa vinaśyati /
tacchīghramapahāyeva prāyaścittaṃ yathoditam
mahāśāntiṃ pārṣadaṃ ca cahutvā cotsavamācaret /
lagare vidhireṣassyādgrāmenaiṣa vikalpyate
antaśsavenaiva kuryādutsavaṃ grāmavṛddhaye /
dhvajasvārohaṇādurdhvaṃ yāvattīrthadinaṃ bhavet
anyātsavaṃ śubhaṃ karma kuryāccedābhicārikam /
taddoṣaśamanāyaiva vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
nṛsūktaṃ pārṣadaṃ caiva hutvā viprāṃstu bhojayet /
tīrthāhātpūrvarātrau tu hīne kautuka bandhane
śayane vā vaiṣṇavaṃ ca śrībhūdaivatyameva ca /
saudarśanaṃ ca hutvānte yathoktaṃ tu samācaret
tīrthasnāne tu kālasyātīte hīne ca vaiṣmavam /
vāruṇaṃ skandadaivatyaṃ hutvā cauktaṃ samācaret
dhvajāvarohaṇe hīne tadrātrau dhvājameva ca /
gāruḍaṃ vaiṣṇavaṃ hutvā deveśaṃ prārthayedguruḥ
avarohaṇakāre tu balau hīne viśeṣataḥ /
dhvajadevaṃ susaṃpūjya vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam
tadālayasthadevānāṃ mantrāṃścaiva viśeṣataḥ /
hutvā deveśamabhyarchya dhvajaṃ samavarohayet
utsavāntāplavehīne vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktakam /
puruṣasūktaṃ jayādīnaśca mūrtimantrāśca hāvayet
atrānukteṣu doṣeṣu prāyaścittaṃ bhavedidam /
vaiṣṇavaṃ viṣṇusūktaṃ ca nṛsūktaṃ ca tathaiva ca
hūyate viṣṇugāyatrī sarvapāpaprāṇāśini /
evamaṣṭāviṃśatirvā śaktāvaṣṭottaraṃ śatam
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0