ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 28

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથાષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથાષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ.
પ્રાયશ્ચિત્તમ્
અથાસ્પૃશ્યસ્પર્શનેતુપ્રાયશ્ચિત્તં પ્રવક્ષ્યતે ।
સર્પમૂષકમણ્ડૂકમાર્જારનકુલાદિષુ

ગર્ભાગારં પ્રવિષ્ટેષુ વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જને ।
વ્યપોહ્ય તત્પઞ્ચગવ્યૈસ્તથાબ્લિઙ્ગાભિરેવ ચ

વૈષ્ણવં વિષ્ણુગાયત્રીં શતમષ્ટોત્તરં જપેત્ ।
ધ્રુવં ચૈ વાધિતિષ્ઠત્સુ વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જને

ક્ષિપ્રં વસ્ત્રેણ સંશોદ્ય માર્જયિત્વા કુશેન ચ ।
"આપો હિરણ્યવર્ણાઽભિઃ "પાપમાનીઽભિરેવ ચ

સંસ્રોક્ષ્ય ચાર્ચયેદ્દેવમન્યતા વિપરીતકૃત્ ।
સ્પર્શેતૈરેવ બિંબાનાં શુદ્ધોદૈસ્સ્નાપયેદ્વિધિઃ

ઉદક્યયા સૂતિકયા રજકેનાન્ત્યજાતિભિઃ ।
પ્રથમાવરણે વિષ્ટે ચાર્ચાસ્થાને ચ પર્ષદામ્

પ્રવિષ્ટે ચાથ સંસ્પૃષ્ટે દાર્ભેણોદ્દીપ્ય વહ્નિના ।
હુત્વા ચ વાસ્તુ યજ્ઞેવ પઞ્ચગવ્યૈસ્સમુક્ષ્ય ચ

કૃત્વા પુણ્યાહમન્તે તુ નિત્યાગ્નૌ જુહુયાત્તતઃ ।
દૌવારિકમનું ચૈવ દ્વારપાલં ચ વૈષ્ણવમ્

બાઙ્યાવરણપક્ષે તુ માર્જનેનોપલેપનૈઃ ।
પ્રોક્ષણૈર્વાસ્તુયજ્ઞેવ શુદ્ધિર્ભવતિ સર્વતઃ

અર્ચાકાને તુ દૃષ્ટેષુ ચૈતેષુ વિધિના હરિમ્ ।
સંસ્નાપ્ય પઞ્ચગવ્યૈન્તુ શુદ્ધોદૈસ્સ્નાપ્ય ચાત્વરઃ

પ્રોક્ષણૈઃ પ્રોક્ષ્ય હુત્વા તુ પૂર્વવચ્છાર્ચયેત્તતઃ ।
એતેષુ સંપ્રવિષ્ટેષુ ચાલયાભ્યન્તરે તથા

તત્સ્પૃષ્ટહવિષાં ચૈવ પ્રમાદાત્તુ નિવેદને ।
શોધયિત્વાથ તદ્દ્રવ્યં યથાવિધિ વિશેષતઃ

વાસ્તુહોમં ચ હુત્વાથ પર્યગ્નિકરણં ચરેત્ ।
પઞ્ચગવ્યૈસ્સમભ્યુક્ષ્ય પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

સંસ્નાપ્ય કલશૈર્દેવં હુત્વા નિત્યાનલે તતઃ ।
વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ નૃસૂક્તં રૌદ્રમેવ ચ

બ્રાહ્મં ચ શ્રીમહીસૂક્તે બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તતઃ ।
સ્પૃષ્ટેતુ ચૈતૈર્બિંબેષુ ધ્રુવાદિષુ વિશેષતઃ

કૃત્વાતુ પૂર્વવચ્છુદ્ધિં વાસ્તુહોમં ચ કારયેત્ ।
પર્યગ્નિપઞ્ચગવ્યાભ્યાં શોધયિત્વા તતઃપરમ્

સંસ્નાપ્ય કલશૈર્દેવમબ્જાગ્નૌ વિધિવત્તદા ।
મહાશાન્તિં ચ હુત્વૈવ પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્

શૂદ્રાદ્યૈરનુલોમૈશ્ચ સ્પૃષ્ટં દત્વા હવિસ્તતઃ ।
પઞ્ચ ગવ્યૈશ્ચ શુદ્ધોદૈર્દેવં સંસ્નાપ્ય ચાદરાત્

પુણ્યાહં કારયેત્પશ્છાદ્દ્વિગુણં તુ નિવેદયેત્ ।
મહાપાતકિભિશ્ચૈવ ચણ્ડાલૈ પુલ્કસાદિભિઃ

આલયે સંપ્રવિષ્ટે તુ તત્સ્પૃષ્ઠે વિનિવેદિતે ।
સપ્તાહં મહતીં શાન્તિં હુત્વાબ્જાગ્નૌ વિધાનતઃ

સંસ્નાપ્ય કલશૈર્દેવં પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્ ।
પુનશ્ચધ્રુવબેરે વા બિંબેષ્યન્યેષુ મન્દિરે

સ્પૃષ્ટેષુ પૂર્વવચ્છુદ્ધિં કૃત્વા દ્વિગુણમેવ ચ ।
હુત્વા તુ મહતીં શાન્તિં સંસ્નાપ્ય કલશૈર્વિભુમ્

પ્રતિષ્ઠોક્તક્રમેણૈવ પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્ ।
પતિતે ચૈવ પાષણ્ડે ચાન્યતન્ત્રેણ દીક્ષિતે

પ્રવિષ્ટે ગર્ભગેહે તુ વાસ્તુશુદ્ધિં વિધાય ચ ।
હુત્વા તુ મહતીં શાન્તિં પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્

ઉક્તેષ્વેતેષુ સતતં પ્રથમાવરણે તથા ।
દ્વિતીયે વા સંચરત્સુ માસે ઽતીતે વિશેષતઃ

માસમેકં મહાશાન્તિં હુત્વા કૃત્વા વિધાનતઃ ।
કર્ષણાદિ પુનઃકૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્

તથા સંવત્સરે ઽતીતે ત્યક્ત્વા ચાવાહનાદિકમ્ ।
કૌતુકાદીન્ત્સુસંરક્ષ્ય ગર્ભાગારાદિ સર્વતઃ

વાસયેદ્ગા વિશેષેણ માસે ઽતીતે વિશેષતઃ ।
સર્વત્ર શુદ્ધિં કૃત્વાતુ હુત્વા માસત્રયં તતઃ

મહાશાન્તિં તથા કૃત્વા કર્ષણાદિ પુનઃક્રિયાઃ ।
બાલાલયં ચ સંકલ્પ્ય બિંબશુદ્ધિમાથાચરેત્

જલાધિવાસનાદ્યૈશ્ચ તથા વિત્તાનુસારતઃ ।
અશીત્યધિકસાહસ્રૈસ્સંસ્નાપ્ય કલશૈર્હરિવિમ્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વૈવ સંપૂજ્યાપિ ચ વૈષ્ણવાન્ ।
બાલાલયે પ્રતિષ્ઠાપ્ય દેવેશં વિધિવત્તતઃ

આલયં ચૈવ સર્વત્ર નવીકૃત્ય વિશેષતઃ ।
મહાપ્રતિષ્ઠાં કૃત્વૈવ દેવદેવં સમર્ચયેત્

એતૈસ્સંસર્ગિણાં સ્પર્શે સૂતિકાક્તૈવ નિષ્કૃતિઃ ।
સ્પર્શે તત્સંસર્ગિણાં ચ શુદ્ધિસ્સ્યાત્સ્નપનાદિના

તતસ્સંસર્ગિણાં ચૈવ ન દોષઃ પરિકથ્યતે ।
અશૌમવદ્દ્વિજસ્પૃષ્ટહવિષાં ચ નિવેદને

એકાહં તુ મહાશાન્તિં હુત્વા સંસ્નાપ્ય ચૌદકૈઃ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ પૂર્વવચ્ચ સમર્ચયેત્

સ્પૃષ્ટેષુ ચાથ બિંબેષુ કૌતુકાદિષુ વા ધ્રુવે ।
પૂર્વવન્મહતીં શાન્તિં હુત્વા સંસ્થાપયેત્પુનઃ

પ્રવિષ્ટે ચાલયાદ્બાઙ્યે સર્વત્ર ચ યથાર્હકમ્ ।
ગૌરવં લાઘવં જ્ઞાત્વા સર્વમૂહ્યૈવ કારયેત્

ખદ્યૈતપક્ષિજાતાદિપ્રવેશે ચાલયાન્તરે ।
સ્પર્શને ચૈવ બિંબાનાં કૃત્વા પર્યગ્નિ પૂર્વવત્

સંશોદ્ય પઞ્ચગવ્યૈસ્તુ શુદ્ધોદૈરભિષિચ્ય ચ ।
પ્રોક્ષણૈઃ પ્રોક્ષ્યનિત્યાગ્નૌ છુલ્લ્યાં વા વૈષ્ણવં હુનેત્

બિંબાદીન્ તત્સમીપસ્થાન્ સંશોધ્યૈવ ચ પૂર્વવત્ ।
શુદ્ધોદૈસ્સ્નાપ્ય પુણ્યાહં કૃત્વોક્તં હોમમાચરેત્

પૂર્વમુક્તેષુ દેશેષુ શ્વાદીનાં વા નૃણામપિ ।
છેદને તાડને ચૈવ રક્તસ્રાવે મૃતૌ તથા

તદ્વ્યપૌહ્ય ચ તદ્દેશશુદ્ધિં કૃત્વા વિધાનતઃ ।
વાસ્તુહોમં ચ હુત્વૈવ કલશૈસ્સ્નાપ્ય સપ્તભિઃ

તદ્દોષશમનાર્થં ચ મહાશાન્તિં હુનેત્તતઃ ।
અભ્યર્ચ્ય પૂર્વવદ્દેવં હવિસ્સમ્યઙ્નિ વેદયેત્

સંભૂતે ત્વાલયાદ્બાહ્યે કૃત્વા પર્યગ્નિ પૂર્વવત્ ।
દેવં શુદ્ધોદકૈસ્સ્નાપ્ય શાન્તિં હુત્વા વિધાનતઃ

સંપૂજ્ય વૈષ્ણવાંશ્ચૈવ પૂર્વવત્સમ્યગર્ચયેત્ ।
દેવેશસ્ય શવે દૃષ્ટે સંસ્નાપ્ય કલશૈર્હરિમ્

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પૌરુષં જુહુયાત્તતઃ ।
ગજાશ્વપશુમુખેષુ પ્રથમાવરણે પુનઃ,

મૃતેષુ તદ્વ્યપોહ્યૈવ ખનિત્વા તાદૃશં સ્થલમ્ ।
વાસ્તુહોમં ચ હુત્વા તુ શદ્ધોદૈરભિષિચ્ય ચ

વૈષ્ણપં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પૌરુષં જુહુયાદ્વિધિઃ ।
પ્રસ્વેદે રુધિરસ્રાવે રોદને જલ્પને તથા

હાસે દૃષ્ટે મહાબેરે સત્સુ ધૂમાદિષુ સ્વતઃ ।
આલયાભિમુખે ઽબ્જાગ્નિં સાધયિત્વાથ વૈષ્ણવમ્

વિષ્ણુસૂક્તં નૃસૂક્તં ચર્ ઇઙ્કારાન્ પારમાત્મિકમ્ ।
હુત્વા સંસ્નાપ્ય દેવેશં કલશૈસ્સપ્તભિઃ ક્રમાત્

સમભ્યર્ચ્ય હવિર્દત્વા બ્રાહ્મણાન્ ભોજ્ય સાદરમ્ ।
વૈષ્ણવાંશ્ચ સુસંપૂજ્ય દદ્યાદાયાર્યદક્ષિણામ્

તૃણવલ્મીકકીટાદાવુત્પન્ને તત્ર પૂર્વવત્ ।
શાન્તિં પૂર્વોદિતાં હુત્વાભોજયિત્વાપિ બ્રાહ્મણાન્

દેવં બાલાલયે સ્થાપ્ય નવીકરણમાચરેત્ ।
વિમાને તુ હઠાદ્ભિન્ને પતિતે વા વિધાનતઃ

શાન્તિં માસત્રયં હુત્વા કર્ષણાદિ વિધાય ચ ।
બાલાલયં ચ સંકલ્પ્ય કૃત્વા ચાપ્સ્વધિવાસનમ્

બિંબશુદ્ધિં તુ કૃત્વૈવ સંસ્નાપ્ય કલશૈર્હરિમ્ ।
અશીત્યધિકસ્રાહસ્રૈર્યથાવિભવવિસ્તરમ્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વૈવ સંપૂજ્યૈવ તુ વૈષ્ણવાન્ ।
દેવં બાલાલયે સ્થાપ્ય નવીકૃત્યાલયાદિકમ્

સર્વત્ર ચાવિશેષેણ પ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્ ।
તત્રાશનિહતે ચૈવ મક્ષિકાદિફિરાવૃતે

સંસ્નાપ્ય કલશૈર્દેવં પૂજાં કૃત્વા વિશેષતઃ ।
પ્રભૂતં તુ નિવેદ્યૈવ હુત્વા શાન્તિં વિધાનતઃ

બ્રાહ્મણાન્ ભૌજયિત્વૈવ પુનસ્સંધાનમાચરેત્ ।
સ્થૂપિકીલે વિનષ્ટે તુ વિમાનોપરિ સંસ્થિતે

વિમાનકલ્પવત્કૃત્વા પુનસ્સંધાનમાચરેત્ ।
અકાશે પ્રતિસૂર્યસ્ય દર્શને વૈષ્ણવં તથા

સૌરં ચ દશકૃત્વન્તુ હુત્વાભ્યર્ચ્ય વિશેષતઃ ।
દિગ્દાહે વૈષ્ણવં દિગ્દૈવત્યમાગ્નેયમેવ ચ

શિલાવર્ષે વારુણં ચ વૈષ્ણવં ત્રિશ્ચત્રિંશતા ।
અકાલે શશિનઃ પૂર્તૌક્ષયે વા પ્રતિદર્શને

મહોત્પાતે ચ મહતીં હુત્વા શાન્તિં વિધાનતઃ ।
દેવં વિશેષતો ઽભ્યર્ચ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તતઃ

આલયાભ્યન્તરે બાહ્યપ્રાકારે વા વિશેષતઃ ।
રક્તસ્ત્રીદર્શનેચૈવં તં દેશં પરિશોધ્ય ચ

દેવં વિશેષતો ઽભ્યર્ચ્ય હવિસ્સમ્યઙ્નિવેદયેત્ ।
ધ્રુવબેરે કૌતુકાદૌ સ્પૃષ્ટે ચૈવ ધ્રુવોદિતામ્

શુદ્ધિં જલાધિવાસં ચ કૃત્વા સંસ્થાપયેત્પુનઃ ।
ગર્ભાલયે તુ સર્પાદિદર્શને તદ્વ્યપોહ્ય ચ

ગોમયેનોપલિપ્યૈવ ગવ્યૈરભ્યુક્ષ્ય પઞ્ચભિઃ ।
ઔપાસનાગ્નિમાધાય વૈષ્ણવં શાન્તિમાચરેત્

પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તતઃ ।
સર્પાદૌ તુ મૃતે તત્ર તદ્વ્યપૌહ્યોપલિપ્ય ચ

પઞ્ચગવ્યૈન્તુ સંપ્રોક્ષ્ય વાસ્તુશુદ્ધિં વિધાય ચ ।
સંસ્નાપ્ય કલશૈર્ દેવં ચતુર્વિંશતિભિસ્તદા

એકાહં પૈણ્ડરીકાગ્નૌ મહાશાન્તિં વિધાય ચ ।
ધ્રુવાદિષુ તુ બિંબેષુ મુહુસ્સ્પૃષ્ટેષુ તૈસ્તથા

દેવં શુદ્ધોદકૈસ્સ્નાપ્ય મહાશાન્તિં વિધાય ચ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ વિશેષાર્ચનમાચરેત્

મૃતે પ્રાસાદબાહ્યે તુ તદ્વ્યપોહ્ય ચ પૂર્વવત્ ।
પ્રોક્ષણૈઃ પ્રોક્ષ્ય ચ હુનેદ્દિગ્દૈવત્યં ચ વૈષ્ણદમ્

પાકસ્થાને ગોપુરાદૌ મૃતે સર્પે વ્યપોહ્ય ચ ।
ઉપલિપ્ય ચ નિત્યાગ્નૌ વૈષ્ણવં ચ વિશેષતઃ

તત્થ્સાનાધિપદૈવત્યં દશશો જુહુયાદ્વિધિઃ ।
આલયાભ્યન્તરે ચૈવ સર્પત્રાવરણે ઽપિ વા

મહાવાતે ઽવિવૃષ્ટૌ વા શત્રુચોરાદ્યુપપ્લવે ।
સંસ્માપ્ય કલશૈર્દેવં વાસ્તુહોમં વિધાય ચ

પર્યગ્નિ પઞ્ચગવ્યાભ્યાં શોધયિત્વા વિધાનતઃ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તકમ્

નૃસૂક્તં શ્રીમહીમન્ત્રાન્ બ્રાહ્મં રૌદ્રં વિશેષતઃ ।
પ્રાજાપત્યં ચ હુત્વૈવ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્વિધિઃ

અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ ભયરક્ષાર્થનિષ્કૃતિમ્ ।
ચોરૈરમિત્રૈરથ વા પરચક્રેણ સંકુલે

લોહજપ્રતિમાનાં ચ તિરોધાનં પ્રકલ્પયેત્ ।
શુચૌ દેશે સુગુપ્તે તુ ખનિત્વા ચાવટં ઘનમ્

સિકતાભિઃ પ્રપૂર્યૈવ કુશાનાસ્તીર્ય ચોપરિ ।
અવટે ઽભ્યર્ચ્ય ભૂદેવી "મપો હિઽષ્ઠેતિ પ્રોક્ષ્ય ચ

દેવાગારં પ્રવિશ્યૈવ યજમાનયુતો ગુરુઃ ।
દેવદેવં પ્રણમ્યૈવ સમભ્યર્ચ્યાનુમાન્ય ચ

"યાવત્કાલં ભયં ભૂયાત્તાવદીશ જનાર્દન ।
હરિશ્યા સહિત સ્તત્ર શયીધાઽ ઇતિ સન્મનુમ્

વીજ્ઞાપ્ય શક્તિં બિંબસ્થાં ધ્રુવબેરે ઽવરોપયેત્ ।
બેરાભાવે તુ હૃદયે સમારોપ્ય વિધાનતઃ

"પરં રંહઽ ઇતિ પ્રોચ્ય પીઠાદાદાય ચાત્વરઃ ।
"પ્રતદ્વિષ્ણુ સ્તવતઽ ઇત્યવટે ન્યસ્ય રક્ષિતમ્

"યદ્વૈષ્ણવઽમિતિ પ્રોચ્ય પ્રાક્છિરશ્શાયયેત્તતઃ ।
અવટં સિકતાભિર્વા મૃદા વા પૂર્વ યત્નતઃ

અચ્છિદ્રં સુદૃઢં કુર્યાદવટં પરિરક્ષિતમ્ ।
પશ્ચાદભ્યન્તરં ગત્વા દેવદેવં પ્રણમ્ય ચ

ગ્રથિતં પઞ્ચદશભિર્દર્ભૈઃ કૂર્ચં પ્રગહ્ય ચ ।
દ્વાદશાંગુલદીર્ઘન્તુ જીવસ્થાને નિધાય ચ

ધ્રુવબેરાત્સમાદાય તત્કૂર્ચેર્ઽચનમાચરેત્ ।
બાલાલયં ભવેચ્છેત્તુ અર્ચાપીઠે વિશેષતઃ

કૂર્ચં સન્ન્યસ્ય હૃદયાત્પ્રણિધ્યાં વિનિવેશ્યચ ।
કૂર્ચં તુ બિંબવત્સ્મૃત્વા મનસૈવાક્ષરાણિ તુ

તત્તત્થ્સાને તુ સંસ્કૃત્ય સન્ન્યસ્યાવાહ્ય ચાર્ચયેત્ ।
સ્નપનાદૌ તુ સંપ્રાપ્તે કુર્યાદભ્યુક્ષણં બુધઃ

માસાદૂર્ધ્વં તુ તત્કૂર્ચં વ્યપોહ્યાન્યં નિધાપયેત્ ।
કાલે તુ બિંબમુદ્ધૃત્ય સંશોધ્યામ્લાદિભિસ્તદા

પુણ્યાહાન્તેકૃતે ઽસ્પૃશ્ય સ્પર્શને ત્વવિલંબિતમ્ ।
કૃત્વા જલાધિવાસાદીનઙ્કુરાર્પણપૂર્વકમ્

આલયાભિમુખે વાપિ દક્ષિણે વા મનોરમે ।
પ્રપાયાં મણ્ડપેકૂટે યત્વાબ્જાગ્નિં વિધાયચ

તદુત્તરે વાસ્તહોમં હુત્વાબિંબસમીપતઃ ।
પર્યગ્નિકરણં કૃત્વા ગવ્યૈસ્સંશોધ્ય પઞ્ચભિઃ

અબ્જાગ્નૌ પશ્ચિમે ભાગે બિંબાર્ધાધિકવિસ્તૃતામ્ ।
ભાગોન્નતાં યથાલોભોન્ન તાં ધાન્યૈર્વિધાય ચ

વેદિં મનોહરાં ચૈવ વાસાંસ્યાસ્તીર્ય પઞ્ચ ચ ।
સંસ્નાપ્ય કલશૈર્દિવ્યૈશ્ચતુર્દશભિરેવ ચ

પુણ્યાહાન્તે પ્રતિસરં બદ્ધ્વા કૌતુકપૂર્વકમ્ ।
બેરાણિ દેવીસહિતં શાયયેચ્છયને શુભે

અવતારાણાં તુ શયનં પૃથગેવ વિધીયતે ।
પરિષિચ્ય ચ પદ્માગ્નૌ હૌત્રશંસનમાચરેત્

દેવેશસ્ય ચ દેવ્યાશ્ચ અવતારગણસ્ય ચ ।
દક્ષિણપ્રણિધૌ ચૈવ પાર્ષદાનામથોત્તરે

આવાહ્ય કૃત્વા નિર્વાપં હુનેદાજ્યાહુતીઃક્રમાત્ ।
વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પુરુષસૂક્તં તથૈવ ચ

ગાયત્રી વૈષ્ણવી ચૈવ દ્વાદશાક્ષરમેવ ચ ।
પ્રાજાપત્યં મિન્દાહુતી વિચ્છિન્નં જુહુયાદયમ્

શાન્તિહોમ ઇતિ પ્રોક્તા મહાશાન્તિં જગુઃપરે ।
ષણ્માને સમતીતે તુ હુત્વા શાન્તિં વિશેષતઃ

સક્તુલાજતિલાપૂપૈરાજ્યમિશ્રૈસ્તુ વૈષ્ણવમ્ ।
વિષ્ણુસૂક્તં ચ પ્રત્યેકં શતશો જુહુયાદ્વિધિઃ

શ્વેતં રક્તં સરોજાતમલાભે બિલ્વકચ્છદમ્ ।
ઘૃતાપ્લુતં તુ વૈષ્ણવ્યા ગાયત્ષાજુહુયાત્તથા

સર્વદૈવત્યમન્તે ચ જુહુયાત્પારમાત્મિકમ્ ।
એનમેકે મહાશાન્તિહોમમાચક્ષતે બુધાઃ

પશ્ચાદપ્યવતારાણાં તત્તન્મન્ત્રં વિશેષતઃ ।
પૃથગષ્ટોત્તરશતં હુત્વા રાત્રિં નયેત્તતઃ

સ્નાત્વા પ્રભાતે દેવેશં પ્રણમ્ય પ્રણવેન તુ ।
બોધયિત્વાભિવન્દ્યૈવ "કરુણાબ્ધે ક્ષમસ્ય મે

શતં સહસ્રમયુતમસંખ્યેયં મુહુર્મુહુઃ ।
કૃતાનામપરાધાનાઽમિતિ સંપ્રાર્થ્ય ભક્તિતઃ

પ્રાચીન વસ્ત્રમાલ્યાદીન્ દ્યપોહ્યન્યૈર્વિભૂષ્ય ચ ।
સર્વવાદ્ય સમાયુક્તં શાકુનં સૂક્તમુચ્ચરન્

તોયધારાં પુરસ્કૃત્ય ગચ્છેત્તુ પુરતો ગુરુઃ ।
સ્થાપકા દેવમુદ્ધૃત કૃત્વા ધામપ્રદક્ષિણમ્

અભ્યન્તરં પ્રવિશ્યૈવ સ્થાપયેયુશ્ચ પૂર્વવત્ ।
દેવપાદૌ ગુરુસ્સ્પષ્ટ્વા વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તકમ્

પૌરુષં ચાત્મસૂક્તં ચ જપ્ત્વા ધ્યાત્વા વિધાનતઃ ।
ધ્રુવાદ્વા હૃદયાચ્છક્તિં પ્રણિધ્યાં તુ નિવેશ્ય ચ

કૃત્વાક્ષરાણાં વિન્યાસમાવાહનમથાચરેત્ ।
તદાલયગતાંશ્ ચૈવ દેવાનન્યાં ત્સમાહ્વયેત્

પુણ્યાહં વાચયેત્પશ્ચાદ્યથોક્તં પૂર્વમાચરેત્ ।
યજમાનોપિ શુદ્ધાત્મા દદ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્

પશ્ચાદગ્નિં પરિસ્તીર્ય શાન્તિહોમં સમાચરેત્ ।
યથાવિભવવિસ્તારમુત્સવં સ્નપનં ચરેત્

અશક્તસ્સ્નપનં કુર્યાદન્યત્સર્વં ચ પૂર્વવત્ ।
કૂર્ચાદાવર્ચને હીને તન્નિષ્કૃતિમથાચરેત્

એવં ચૈદ્વત્સ રે ઽતીતે પુનસ્થ્સાપનમાચરેત્ ।
અવતારવિશેષસ્ય પૃથક્કુર્યાદિતીતરે

તેષાં પુનઃપ્રતિષ્ઠા ચેત્તત્તદ્ધોમં તુ કે ચન ।
ઇદ્થં સ્યાદ્ભયરક્ષાર્થનિષ્કૃતિસ્સર્વસિદ્ધિતા

અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ પુનર્બાલાલયં બુધાઃ ।
મહાબેરે વિમાને ચ પતિતે જરિતે તથા

ભિન્નેંગહીને નિહતે વાત્યયાશનિનાથ વા ।
વર્ણક્ષયે સ્થલભ્રંશે ગર્ભગેહસ્ય ચાન્યથા

પીઠગર્ભાદિનાશે વા અસ્પૃશ્યૈર્વા પ્રવેશને ।
ઉન્નતસ્થાપનેચ્છાયાં કુર્યાદ્બાલાલયં હરેઃ

બાલાલયે ઽભ્યર્ચ્યમાને સંભૂતે સ્થાનસંકટે ।
ચણ્ડાલાધિષ્ઠિતે ચૈવ સ્થાનનાશે હ્રદાદિભિઃ

અન્યત્ર તૂચિતે દેશે કૃત્વા પૂર્વોક્તમાર્ગતઃ ।
કર્ષણાદિક્રિયાસ્સર્વા બિંબમાનીય ચાદરાત્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય તુ તત્રૈવ કુર્યાન્મૂલાલયં તતઃ ।
બાહ્યે ચૈવ વિમાનસ્ય ચાઙ્ગોપાઙ્ગક્ષતૌ તથા

મક્ષિકાતૃણવલ્મીકપાદપાદ્યૈર્વિભેદને ।
વિના બાલાલયસ્થાનં શક્તિં ગૃહ્ય વિમાનગામ્

તદઙ્ગદેવતાનાં ચ સમારોપ્ય ધ્રુવે પુનઃ ।
નવીકૃત્ય વિમાનોક્તપ્રતિષ્ઠાં પુનરાચરેત્

અકૃત્વા દેવતારોપં મહાબેરે વિશેષતઃ ।
વિમાનં નાધિતિષ્ઠેત સર્વત્રાયં વિધિસ્સ્મૃતઃ

વિમાનધ્રુવયોર્નાશે યુગપત્તત્રનિષ્કૃતિઃ ।
કૌતુકાદીન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિહાય પ્રાર્થનામનુમ્

બાલાલયં પ્રકલ્પ્યૈવ વિધિના તત્ર ચાર્ચયેત્ ।
તસ્ય કાલે ઽપ્યતીતે તુ તદા તત્ર ન દોષકૃત્

યસ્યાઙ્ગસ્ય ભવેદ્ધાનિસ્તત્ર બાલાલયં ભવેત્ ।
કૃત્વા તસ્ય તુ સંસ્કારં યથોક્તં તત્પુનશ્ચરેત્

કૌતુકાદિવિનાશે ચ દોષયુક્તે ધ્રુવે તથા ।
વિમાને ચ તથા દુષ્ટે કૃત્વા બાલાલયં પુનઃ

યથાલાભેન માનેન બિંબમાહૃત્ય દારવમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાપ્યાદ્યતરુણાલયોક્તવિધિના તતઃ

કૌતુકાદીંશ્ચ સંકલ્પ્ય પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચયેત્ક્રમાત્ ।
અલાભે કૌતુકાદીનાં દોષયુક્તે તુ દારવે

બિંબમસ્યં સમાહૃત્ય પ્રતિષ્ઠાપ્યૈવ દારવમ્ ।
તદ્બેરં વિધિવત્ત્યક્ત્વા કૃત્વા મૂલાલયે પુનઃ

વિધિના મૂલબેરં તુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમર્ચયેત્ ।
બાલાલયસ્ય સંસ્થાનં વક્ષ્યે મૂલાલયસ્ય તુ

મધ્યસૂત્રાદ્દક્ષિણે ચ પ્રથમાવરણે તથા ।
દ્વિતીયાવરણે વાથ મણ્ટપાદૌ મનોરમે

યત્રાવકાશસ્તત્રૈવં બાલાગારં પ્રકલ્પયેત્ ।
દ્વિતીયાવરણાદૂર્ધ્વં ન બાલાગારકલ્પનમ્

એકાદિ તુ ત્રિહસ્તાન્તં વિસ્તારં તુ વિધીયતે ।
અધ્યર્ધં ચૈવ પાદોનમુત્સેધં દ્વિગુણં તુ વા

ઉત્સેધં પઞ્ચધા કૃત્વાધિષ્ઠાનં ચૈકમંશકમ્ ।
ભિત્ત્યુચ્ચં દ્વ્યંશમથ ચ દ્વ્યંશં તુ શિખરં મતમ્

લુપોપરે તૃણાચ્છન્નં મૃણ્મયં કારયેત્સુધીઃ ।
ભિત્તિવિષ્કંભમાનં સ્યાન્મૂલાલયસમં તથા

દ્વિગુણં ચતુર્ગુણં કૃત્વા યચ્છિષ્ટં વિધિના કૃતમ્ ।
નાલીગૃહં ભવેદ્વિન્દ્યાત્તમેવ તરુણાલયમ્

મણ્ડપાદિષુ ચેદ્ભિત્ત્યા સહ તસ્ય યથાર્હકમ્ ।
નાલીગૃહં મણ્ડપેન પ્રમુખે રહિતં તુ વા

સહિતે તુ સમં કુર્યાત્ત્રિપાદં ચાર્ધમેવ વા ।
પૂર્વાપરયુતં વાથ દક્ષિણોત્તરમાયતમ્

સમં વા તરુણાગારં શિલ્પશાસ્ત્રોક્તવચ્ચરેત્ ।
પઞ્ચવિંશતિભાગં તુ કૃત્વા ગર્ભાલયં તતઃ

મધ્યે બ્રાહ્મં પદં ચૈકં પરિતો ઽષ્ટૌ તુ દૈવિકમ્ ।
માનુષં તસ્ય પરિતઃ પદાન્યન્યાનિ ષોડશ

કૌતુકં બ્રહ્મણસ્થ્સાને સ્થાપયેદુત્તમં ભવેત્ ।
દૈવિકે માનુષે સ્થાપ્ય મધ્યમં ચાધમં ભવેત્

ત્રીણિ તુ સ્નપનાદીનિ બેરાણિ સ્થાપયેત્સદા ।
અન્ત્યયોરેવ નાન્યત્ર સ્થાનભેદઃ પ્રશસ્યતે

પ્રાણસ્થાનેતુ પીઠં સ્યાદ્રમ્યમેકત્રિમેખલમ્ ।
યથાલાભાયતં તદ્વદ્વિસ્તારો ત્સેધસંયુતમ્

રત્નન્યાસવિહીનં વા કૃત્વા વિભવવિસ્તરાત્ ।
આલયાગ્રે ઽથ વા બાલાગારાગ્રે પૂર્વવદ્બુધઃ

યાગશાલાં તુ કૃત્વૈવ તોરણાદીન્વિધાય ચ ।
સુભૃત્યૈવ ચ સંભારાનૃત્વિજોવરયેત્ક્રમાત્

શાલામધ્યે પ્રકલ્પ્યૈવ શય્યાવેદિં મનોહરમ્ ।
ચતુરશ્રાં પાદહીનામર્ધહીનાં વિશેષતઃ

તદ્ભિત્ત્યાતુ સમાં તત્તુરીયાંશોત્સેધસમ્મિત્તામ્ ।
પઞ્ચત્રીનથવૈ કાગ્નિં સંકલ્પ્યૈવ ચ પૂર્વવત્.

પર્યગ્નિ પઞ્ચગવ્યાભ્યાં સંશોધ્ય વિધિના તતઃ ।
બાલાગારં યજ્ઞશાલાં પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

હુત્વાગ્નિકુણ્ડેષ્વાઘારં પ્રધાનાગ્નિં સમિન્ધ્ય ચ ।
ગાયત્રીં વૈષ્ણવીં ચૈવ વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તકમ્

પૌરુષં ચૈકાક્ષરાદિ શ્રીભૂસૂક્તં ચ વારુણમ્ ।
પઞ્ચમન્ત્રાન્ જયાનભ્યાતાનાન્ રાષ્ટ્રભૃતસ્તથા

મિદાહુતી ચ વિચ્છિન્નમૃદ્ધિં વૈષ્ણવસંયુતમ્ ।
પ્રત્યેકં પ્રતિમન્ત્રં ચ હુત્વાં ચ સમનન્તરમ્

શ્વેતાબ્જં વિષ્ણુગાયત્ષાઘૃતાક્તં બિલ્વપત્રકમ્ ।
હુનેદષ્ટોત્તરશતં સર્વદોષવિનાશનમ્

રાત્રિપૂજાવસાને તુ દેવમભ્યર્ચ્ય યત્નતઃ ।
હવિર્નિવેદ્ય તાં શક્તિં કૌતુકાદિષુ સંગતામ્

મહાબેરે સમારોપ્ય કુંભમાહૃત્ય પૂર્વવત્ ।
તન્તુના પરિવેષ્ટ્યૈવ "શુચી વો હવ્યઽમન્ત્રતઃ

પ્રક્ષાલ્યોત્પવનં કૃત્વા "ધારાસ્વિઽતિ ચ મન્ત્રતઃ ।
અદ્ભિરાપૂર્યાભિમૃશ્ય "ઇદમાપશ્શિવાઽ ઇતિ

વસ્ત્રયુગ્મેન ચાવેષ્ટ્ય નવરત્નાદિ વિન્યસેત્ ।
ઉચ્ચાર્યવિષ્ણુગાયત્રીં તત્ર કાર્યં સમાચરેત્

તતો ઽભ્યન્તરમાવિશ્ય દેવાગ્રે ધાન્યમણ્ડલે ।
સન્ન્યસ્ય કુંભમાસિત્વા દેવાગ્રે તૂત્તરામુખઃ

સમાહિતો હરિં ધ્યાયન્ પ્રાર્થયેન્મન્ત્રમુચ્ચરન્ ।
"અનર્હમેતત્ત્વદ્ગેહં જીર્ણં તૂર્ણં વ્યપોહ્ય ચ

કિઞ્ચિત્કાલં ચ દેવેશ ત્વયાત્ર સ્થીયતાં વિભો ।
યાવદ્વયં નવં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં કારયામહે

પ્રસાદં કુરુ તાવત્ત્વમસ્મિન્ ગેહે જગત્પતેઽ ।
ઇત્યુક્ત્વાબ્દમથ દ્વૌત્રીન્ સંકલ્પ્યાવધિમાદરાત્

દેવ્યાદિસહિતં દેવમાવાહ્યાંભસિ કુંભકે ।
આચાર્યશ્શિરસા કુંભં ધારયન્નગ્રતસ્ત્વિયાત્

તદનુ સ્થાપકાબિંબન્યાદાય સ્નપનાવટે ।
યજ્ઞાલયે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચતુર્દશભિરેવ ચ

કલશૈસ્સ્નાપ્ય વસ્ત્રાદ્યૈરલઙ્કૃત્ય સમર્ચ્યચ ।
શય્યાવેદ્યાં ધાન્યપીઠે શયનાનિ તુ પઞ્ચવૈ

આસ્તીર્ય ચાથ વાસાંસિ બદ્ધ્વા પ્રતિસરં તતઃ ।
તથૈવ શાયયેત્કુર્યાદુત્તરાચ્છાદનં પુનઃ

પરિષિચ્ય પ્રધાનાગ્નિં હૌત્રશંસનમાચરેત્ ।
કૃત્વા ચાવાહનાદીનિ હુનેદગ્નિષુ પૂર્વવત્

પ્રધાનાગ્નૌ સ્રુવેણાજ્યમાદાયૈવ તુ વૈષ્ણવમ્ ।
ગાયત્રીં વૈષ્ણપં વિષ્ણુસૂક્તં પૌરુષમેવ ચ

એકાક્ષરાદિસૂક્તં ચ શ્રીભૂદૈવત્યમેવ ચ ।
ત્રિર્હુત્વા સર્વદૈવત્યપર્ષદાં મન્ત્રમેવ ચ

હુત્વા વ્યપોહ્ય વિધિના રાત્રિશેષં સમાહિતઃ ।
સ્નાત્વા પ્રભાતે દેવેશં પ્રણમ્ય પ્રમવેન તુ

વિબોધ્ય દક્ષિણાં દદ્યાદ્યજમાનો મુદાન્વિતઃ ।
તતો ઽગ્નિં સાધયિત્વા તુ ગુરુસ્સ્વિષ્ટકૃતં તથા

પૂર્ણાહુતિં ચ હુત્વૈવ વિસૃજ્યાગ્નિં વિધાનતઃ ।
ધારયન્ શિરસા કુંભં શાકુનં સૂ"ક્તમુચ્ચરન્

આચાર્યઃ પુરતેગચ્છેત્થ્સાપકાસ્તદનસ્તરમ્ ।
હસ્તાભ્યાં દેવમાદાય સર્વવાદ્યસમાયુતમ્

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં તો યધારાપુરસ્સરમ્ ।
આલયં પરિતો ગત્વા પ્રવિશ્યાભ્યન્તરં પુનઃ

વિહાય સ્થિરરાશિં તુ સુમુહૂર્તેવિશેષતઃ ।
"પ્રતદ્વિષ્ણુઽરિતિ પ્રોચ્ય પ્રાણપીઠે હરિંસ્મરન્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય તુ દેવેશં તસ્ય દક્ષિણવામયોઃ ।
શ્રિયં ભુવં ચ મન્ત્રાભ્યાં તયોસ્સંસ્થાપયેત્ક્રમાત્

દેવપાદૌ સ્પૃશન્ પશ્ચાદ્વિષ્ણુસૂક્તં જપન્ ગુરુઃ ।
કૃત્વાક્ષરાણાં ન્યાસાદી "નિદં વિષ્ણુંઽતિ બ્રુવન્

કૂર્ચેનાદાય કુંભસ્થાં શક્તિ"માયાતુઽ મન્ત્રતઃ ।
"વિષ્ણુમાવાહયાઽમીતિ કૌતુકસ્ય તુ મૂર્ધવિ

"શ્રિયંચ "હરિણીંઽચેતિ દેવ્યૌ દક્ષિણવામયોઃ ।
સંસ્રાવ્યાવાહયેદ્દેવાંસ્તતઃ પારિષદાનપિ

કૌતુકાદ્દક્ષિણે વામે સ્નપનાદીનિ કૌતુકાત્ ।
સંસ્થાપ્ય તુ સમાવાહ્ય તાવત્કાલં સમર્ચયેત્

સ્થાપકૈસ્સહ પુણ્યાહં કૃત્વાભ્યર્ચ્યાસનાદિભિઃ ।
હવિર્નિવેદ્ય દેવેશં હુત્વા હોમં ચ નૈત્યિકમ્

બલિં નિર્વાપ્ય કુર્વીત બલિભ્રમણમેવ ચ ।
સ્નપનં ચોત્સવાદીનિ પૂર્વવત્કારયેત્ક્રમાત્

બાલાલયાર્ચને કુર્યાદર્ચનં તુ ધ્રુવાર્ચયોઃ ।
આવાહનં વિસર્ગં ચ હિત્વા સર્વં સમાચરેત્

મહાનસાદિનિર્માણં બાલાલયવિધૌ પુનઃ ।
સૂલાલયોક્તવત્કુર્યાદ્વિપરીતં ન કારયેત્

અજ્ઞાનાદર્થલોભાદ્વા કાલસ્યાતિક્રમે સતિ ।
દેવં વિશેષતો ઽભ્યર્ચ્યશાન્તિં વૈષ્ણવસંયુતમ્

હુત્વા સંપૂજ્ય પૂજ્યાંશ્ચ યજમાનો ગુરુસ્તથા ।
સંપ્રાર્થ્ય દેવં કાલસ્ય ચાવધિં જ્ઞાપયેત્પુનઃ

ભક્તિનમ્ર સ્તતઃકુત્યાચ્છીઘ્રઙ્કર્મેદમાદરાત્ ।
એવં દ્વાદશવર્ષાન્તં કારયેચ્છ તતઃ પરમ્

ન ર મેત હરિસ્તત્ર તસ્મા દુક્તં સમાચરેત્ ।
અશક્તશ્ચેત્તથા કર્તું બાલાગાલાન્તરં પુનઃ

સંકલ્પ્યસ્થાપયેત્તત્ર વિપરીતકૃદન્યથા ।
દેહાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ યથા સંસ્ક્રિયતે નરઃ

તથા સ્થાનાન્તનપ્રાપ્તૌ પ્રતિષ્ઠાં કારયેદ્ધરેઃ ।
પ્રથમે ઽથ દ્વિતીયે ના નષ્ટે બાલાલયે ઽર્ચિતે

દુષ્ટે વા યેન કેનાપિ મણ્ડપાદૌ મનોરમમ્ ।
દેશં તુ સમલઙ્કૃત્ય સંશોધ્ય વિધિવત્પુનઃ

સંસ્થાપ્ય કૌતુકાદીંશ્ચ સમભ્યર્ચ્યેદ્વિધાનતઃ ।
બાલાલયં નવીકૃત્ય તદેવ ત્વરિતં યથા

વાસ્તુશુદ્ધિં ચ પુણ્યાહં કૃત્વા સંસ્થાપ્ય ચાર્ચયેત્ ।
અયુક્તેતુ તતસ્તસ્મિન્નિધાયાન્યત્ર મન્દિરમ્

પુનઃ પ્રતિષ્ઠામાર્ગેણ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમર્ચયેત્