Bhṛgusaṃhitā · Chapter 18
iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛsuproktāyāṃ
saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre saptadaśo 'dhyāyaḥ
athāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ.
bhagavadarcanam
atha vakṣye viśeṣeṇa viṣṇorarcanamuttamam /
"pravaḥ pāntama'ndhetyādi śrutibhirvihitaṃ tathā
yaccoktaṃ guruṇā sūtre samāsena maharṣiṇā /
tenaiva vivṛtaṃ śāstre sārdhakoṭī pramāṇataḥ
asmābhistu susaṃkṣiptaṃ cāturlakṣapramāṇataḥ /
tadarcanakramaṃ vakṣye śruṇudhvamṛṣisattamāḥ
vaikhānasena sūtreṇa niṣekādi kriyānvitaḥ /
ṛtviguktaguṇopetassupuṣṭāṅgassamāhitaḥ
gṛhastho brahmacārī vā bhaktyaivār'canamācaret /
dravyairanekaissaṃpādyaṃ tathānantopacārakaiḥ
āśakyaṃ vidhivatkartuṃ brahmādyairapi pūjanam /
manuṣyaiḥkimuvaktavyaṃ daridrairadṛḍhātmabhiḥ
yathāśakti tataḥ kuryāttasmādbahubhirarcakaiḥ /
bahubhiḥ paricāraiśca tathai vānyapadārthibhiḥ
nirvartyaṃ pūjanaṃ viṣṇośśraddhābhaktisamanvitaiḥ /
tasmānnavavidhā grāhyā arcakāḥ paricārakāḥ
uttame tūttamaṃ proktamarcakānāntu viṃśatiḥ /
aśītiḥ paricārāṇāmuttame madhyamaṃ tataḥ
paricārāṇāṃ catuṣṣaṣṭidarcakāṣṣoḍaśa smṛtāḥ /
uttame tvadhamaṃ proktamarcakā dvādaśa smṛtāḥ
pañcāśatparicārāśca madhyame cottamaṃ punaḥ /
catvāriṃśatparicarāḥ pūjakāścāṣṭakīrtitāḥ
madhyame madhyamaṃ proktamacankāṣṣaḍudīritāḥ /
pañcaviṃśatparicarā madhyame tvadhamaṃ punaḥ
catvāraḥ pūjakāstatra paricārāstu ṣoḍaśa /
trayor'cakāḥ paricarā nava syuradhamottame
pūjakau dvauparicarāścatvāro 'dhamamadhyame /
ekor'cakaḥ paricarau dvauproktāvadhamādhame
ācāryassyādupadraṣṭā devassānnidhyakārakaḥ /
arcanādyakhilaṃ kāryaṃ tanniyogena kārayet
sa hi kāryasya nirṇetā goptādharmasyadeśikaḥ /
arcako devadevasya kuryānmantrāsanādiṣu
upacārānanantāṃśca vidhinā śāstracoditān /
arcakasya sahāyantu kiṅkaraḥ paricārakaḥ
bahukāryakarāścaite grāhyāstu paricārakāḥ /
sammājannakaraścaiva tathā syādupalepakaḥ
dīpoddīpayitā cauva potraśodhanakārakaḥ /
pānīya vāhakaścaiva puṣpāpacayakārakaḥ
dhūpadīpādikartā ca gandhapeṣaṇatatparaḥ /
tattatparicchadāhartā tathaiva balivāhakaḥ
evamādīni kāryāṇi kurvanti paricārakāḥ /
pācakaḥ paricārassyātpacanālayasaṃgataḥ
haviṣpākavidhānajñaśśaucācāraparāyaṇaḥ /
etānvaikhānasāneva vṛṇetsarvān padārthinaḥ
alābhe tatra sarveṣāmācāryaṃ cārcakānpusaḥ /
vaikhānasāneva vṛṇannakyudaryādanyasūtriṇaḥ
avaikhānasa viprastu pūjayedālaye harim /
sa vai devalako nāma sarva karmabahiṣkṛtaḥ
paricārāṃntu vṛṇuyādalābhe tvanyasūtriṇaḥ /
dīkṣitānevasadvṛttānāgamoktavidhānataḥ
yajamānassadādhyātmarato mokṣārthacintakaḥ /
dhanī sarvasamastyāgī bhaktiyuktaḥ prasannadhīḥ
śāstroktena vidhānena viṣṇulāñchanalāñchitaḥ /
devasya nityapūjārthamutsavārthaṃ viśeṣataḥ
tathānyavibhavārthaṃ ca dāpayeddhanasaṃcayam /
ācāryājñāpratīkṣassyātṝjake hitacintakaḥ
paricāre prasannaśca kiṅkareṣu dayāparaḥ /
tīrthaprasādasevī ca nirmālyeṣu kṛtādaraḥ
iti lakṣaṇasaṃpannāḥ prabhavantyālayārcane /
athārcakaḥ pramannātmā pañcakālaparāyaṇaḥ
brāhmemuhūrte codthāya nārāyaṇamanusmaret /
kṛtvā sūtroktavidhinā śaucādīni yathāvidhi
snātvā snānavidhānena dhṛtvā dhautāṃbare punaḥ /
ūrdhvapuṇḍrāṇi saṃdhārya vidhinā keśavādibhiḥ
dhṛtvā pavitrapadmākṣatulasīmaṇimālikāḥ /
dhṛtvobhayapavitre ca tathā sandhyāmupāsya ca
uṣṇīṣeṇa ca pañcāgabhūṣaṇainsuvibhūṣitaḥ /
samāpya nityakarmāṇi mahāmantrādikaṃ japan
aruṇaṃ tu japitvaiva nārāyaṇamataḥ param /
praṇamya yantrikāñcaiva karābhyāṃ parigṛhya ca
bāhvośśirasi vā nyasya bhaktyā paramayā yutaḥ /
saṃgataḥ paricāraiśca yajamānena sādaram
sarvavādya samāyuktaḥ sarvamaṅgalaśobhitaḥ /
kramamāṇaśśanairvidvān devāgāraṃ prati vrajet
"pratadviṣṇu'riti procya cālayaṃ paritaḥkramāt /
yugmapradakṣiṇaṃ kuryāddeva devamanusmaran
yugmapradakṣiṇaṃ kuryādayugmaṃ tvābhicārikam /
āyugmaṃ tu parītyāpi tathāyugmaṃ praṇamya ca
prekṣetodyantamādityaṃ japeddvādaśasūktakam /
chāyālaṅghanadoṣantu na tatra syātpradakṣiṇe
devāgāraṃ praviśyaiva tattanmantramanusmaran /
dvāradevān praṇamyātha nirastaṃ rakṣamastrataḥ
gṛhītvā yantrikāṃ caiva "hiraṇyapāṇi' muccaran /
kavāṭe tu susaṃyojya "divaṃ' vīti samuccaran
kavāṭodghāyanaṃ kṛtvā praviśedantaraṃ budhaḥ /
"ato devā' itiprocya devaṃ vīkṣyapraṇamya ca
paricārakamāhūya dīpānuddīpayetkramāt /
praṇavaṃ mantramuccārya tatra kāryaṃ samācaret
trissaṃprahārya pāṇibhyāṃ "śāmyantvi'tyādi coccaran /
ādarśaṃ gāśca kanyāśca hastyaśvādīn śubhodayān
brāhmaṇānvedaviduṣo nartakāṃścaiva gāyakān /
devasya puratasthsāpya mukhamaṇḍapa evacā
pracchanna paṭamudvāsya kṛtvā nīrājanaṃ tathā /
sarvavādyasamāyuktaṃ darśayeddharaye mudā
dhāroṣṇaṃ caiva gokṣīraṃ navanītaṃ saśarkaram /
deveśāya nivedyātha kuryādyavanikāṃ punaḥ
"bhūḥ prapadye' samuccārya deveśaṃ praṇamenmuhuḥ /
"paraṃ raṃ'hīti mantreṇa śayanasthaṃ śriyaḥpatim
"bhūrasī bhū'riti procya jīvasthāne niveśayet /
tasmin kāletu ye bhaktyā sevante puruṣottamam
teṣāṃ puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śakyaṃ tridaśairapi /
tataśśiṣyaṃ samāhūya vinayānvitamādarāt
sammārjanādikarmāṇi gurustasmai samādiśet /
"ava dhūti'miti procya garbhagehādi sarvataḥ
mārjanyā mārjayecchiṣyaḥ prādakṣiṇyakrameṇa vai /
pāṃsvādīn parihṛtyāpi prākārāntaṃ ca sarvaśaḥ
"āśā'sviti samuccārya gomayenopalepayet /
pañcagavyaistu saṃprokṣya raṅgavallīssamācaret
"ā mā vājasya' mantreṇa yathoktena vidhānataḥ /
sarvaṇyapi ca pātrāṇi śodhayetsumanorame
to yasaṃgrahaṇārthaṃ tu niyuktaḥ pūjakena tu /
ghaṭamādāya śiṣyastu "duhatāṃ diva'muccaran
nadītaṭākakūpānāṃ pūrvālābhe paraṃ vrajet /
upasthāya jalaṃ smṛtvā jāhnavīṃ lokapāvanīm
"ājyamabhigṛhṇā'mīti cāppavitreṇa vāsasā /
gṛhītvotpūtamādhāvaṃ gāyatrīmuccaran punaḥ
alaṅkṛtyaghaṭaṃ samyak kṣaumenācchādya tanmukham /
gaje śirasi vā kṣiptvā sarvavādyasamāyutam
punarālayamāviśya kṛtvā caiva pradakṣiṇam /
somaṃ rājānamuccārya garbhagehe tu dakṣiṇe
vinyasecca tataḥ kuṃbhaṃ tripādopari śobhite /
elośīrādicāhṛtya gandhadravyaṃ yathāvidhi
dadyādarcakahaste tu gṛhītvā tattu pūjakaḥ /
pūrṇakuṃbhe tu nikṣipyatoyaṃ tadadhivāsayet
alābhe kuśadūrvairvā tulasīdalamiśritaiḥ /
abhimṛśya tataḥ kuṃbha "midamāpaśśivā'iti
sūtroktavidhinā kṛtvā puṇyāhaṃ vidhivattadā /
"śuci vo havya'mantreṇa saṃbhārān prokṣayetkramāt
śodhayitvātu nirmālyaṃ "naśyastu jagatā'miti /
"ahameveda'muktvā tu pīṭhapuṣpaṃ ca śodhayet
"pūtastasya' samuccārya vedimadbhissuśodhayet /
dhruvasya pādapuṣpastu viṣṇugāyatriyā tathā
pañcabhirmūrti mantraiśca datvā devaṃ praṇamya ca /
devanirmālyaśeṣeṇa viṣvaksenaṃ vibhūṣya ca
anyannirmālyamādāya śucisthāne 'psu vā kṣivet /
pūjanārthāṃśca saṃbhārān yathāśakti susaṃbharet
tatassamāhito bhūtvāsaṃbhārārcanamārabhet /
tattatthsāneṣu pātrāṇi yathārhaṃ sthāpayedbudhaḥ
snānārthamagnikoṇe syādarghyarthaṃ nairṛte 'pi ca /
pādyārthaṃ vāyudeśe syādācamārthamatheśake
śuddhyarthamekaṃ madhye tu pañcapātramidaṃ kramāt /
tripādopare nikṣipte viśāle tāmrabhājane
"agniśśu'cīti mantreṇa sthāpayecca hariṃ smaran /
kuryācca pātrasaṃskāraṃ śoṣaṇādi yathāvidhi
uddhariṇyāṃ gṛhītvātu praṇavena jalaṃ tadā /
nikṣipya tulasīṃ tasyāṃ puṣpaṃ vā dhāraṇaṃ caret
vārikuṃbhamukhe brahmā tadadho rudra īritaḥ /
varuṇastu jale dhyeyastathai vāvāhanaṃ caret
tripāde candramāvāhya cādityaṃ cordhvabhājane /
vasiṣṭhasomayajñāṅgāninduṃ mandraṃ krameṇavai
āgneyādikrameṇaiva pañcapātreṣu cāhvayet /
karpūrośīrakaṃ caiva gandhānelālavaṅgakam
snānadravyamidaṃ proktaṃ snānapātre tunikṣipet /
viṣṇuparṇaṃ padmadalaṃ dūrvāṃ śyāmākameva ca
prādyadravyāṇisaṃpādya pādyapātre tu nikṣipet /
kuśākṣatatilavrīhiyavamāṣāṃstathaiva ca
priyaṅgūṃścaiva siddhārthānarghyapātre tu nikṣipet /
elośīralavaṅgādiṃ stakkolānīti ca kramāt,
kṣipedācāmapātre tu śuddhatoye tataḥkramāt /
puṣpāṇi gandhānvinyasyedyathālābhamathāpivā
alābhetattaduccārya tulasīṃ vā vinikṣipet /
"dhārā'sviti ca mantreṇa pātrāṇyadbhiḥ prapūrayet
"idamāpaśśivāḥ' procya surabhimudrāṃ pradarśya ca /
pātrābhimantraṇaṃ kuryāddasadigbandhanaṃ caret
viṣṇugāyatrīmuccārya tatrakāryaṃ samācaret /
ghaṇṭāyāṃ caiva brahmāṇaṃ nāde vedānsamarcayet
tajjihvāyāṃ ṣaḍāsyastusūtrenāgāntsamarcayet
ūrdhvevīśaṃ ca śaṅkhārī pārśvayostasyacārcayet
nāle caiva mahādevamiti ghaṇṭādhidevatāḥ /
tripādasyottaresthāpya vimalantu patadgrahe
varuṇaṃ śaṅkhakukṣau tu mūle tu pṛthivīṃ tathā /
dhārāyāṃ sarvatīrthāṃśca śaṅkhe candraṃ samarcayet
uddhariṇyāṃ ca pānīyapātre somamathārcayet /
āsane dharmamāvāhyaplote tvaṣṭārameva ca
aṃbare sūryamāvāhya cottarīye niśākaram /
bhūṣaṇe ṣaṇmukhaṃ caiva yajñasūtre niśākaram
puṣpe pullaṃ tathā gandhe mukhavāse ca medinīm /
akṣate kāśyapaṃ dhūpe bṛhaspatimadhāhvāyet
dīpe śriyaṃ ghṛte sāmataile pitṝntsamarcayet /
upadhāne tathāchatre pāduke śeṣamarcayet
yantrikāyāṃ ca mārtāṇḍaṃ siddhārthe somamarcayet /
kuśāgre jāhnavīṃ caiva tileṣu pitṛdevatāḥ
taṇḍule ravimāvāhya dadhni cāvāhayedyajuḥ /
kṣīre 'tharvāṇamāvāhya madhuparke ṛcaṃ tathā
mātrāyāṃ śarvamāvāhya haviḥpātre divākaram /
haviṣṇu padmagarbhaṃ ca pānapātre niśākaram
upahārādipātreṣu divākaramathārcayet /
jyeṣṭhāmāvāhya mārjanyāṃ nartakeśarvamarcayet
gāyake sāmavedaṃ ca nandīśaṃ vādaker'cayet /
pāñcajanyaṃ ca śaṅkhe tu gaṇikāsvapcarastsriyaḥ
garuḍaṃ paricāreṣu samāvāhya tataḥ kramāt /
anukteṣu tu dravyeṣu viṣṇumāvāhya kārayet
tattaddravyādhipe smṛtvātattaddravyasamīpataḥ /
tattaddravyadharatvena caturbhirvigrahairyajet
tattatkarmasu kāle vai yathārhamupayojayet /
tatkāle pyatha vāvāhyatasmin karmaṇi yojayet
tator'cakaḥ prasannātmādhyātvātmānaṃ janārdanam /
devasya dakṣiṇebhāge kūrmapīṭhe samāhitaḥ
biṃbārhaṃ saṃsthito vāpi samāsīno 'tha vā punaḥ /
dhyātvā dhyānavidhānena japtvācāryapalaṃparām
yogaśāstroktamāgenṇa prāṇāyāmādikaṃ caret /
bhūtaśuddhiṃ vidhāyādau nyāsānanyāntsamācaret
akārādikṣakārāntamakṣarāṇi yathāvidhi /
sarvatra sandhiṣu nyasya brahmanyāsaṃ samācaret
"brahma brahmantarātme'ti hṛdayaṃ cābhimarśayet /
"dyaurdyaira'sīti coccārya mūrdhānaṃ cābhimarśayet
"śikhe udvartayā'mīti spṛśeccaiva śikhāṃ tathā /
"devānāmāyudhai'ruktvā kavacaṃ bandhayettataḥ
"nārāyaṇāya vidmaha' iti daśadigbhandhanaṃ caret /
"sudarśanama'bhītyuktvā dakṣiṇe tu sudarśanam
"ravipā'miti vāme ca śaṅkhaṃ ca bibhṛyātkare /
"sūryosi ca dro 'sī'tyuktvā netrayordakṣavāmayoḥ
sūryācandramasoścaiva maṇḍale sannyasedbudhaḥ /
"ahuraṇyaṃ vidhiṃ yajñaṃ brahmāṇaṃ devendra'mityapi
aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ karanyāsaṃ samācaret /
"antarasminnima'iti brahmāṇaṃ ca hṛdi nyaset
prāṇānāyamya saṃkalpya tithivārādikīrtayet /
tato mantrāsanaṃ vidvān saṃkalpya ca yathāvidhi
"pratadviṣmussavata'iti iti ta"thāstvāsana'mityapi /
puṣpadabhankuśeṣvekaṃ pīṭhānte cāsanaṃ dadet
"viśvādhikānā'mityuktvā svāgataṃ tu samācaret /
"mano 'bhimantā'mantreṇa deveśamanumānya ca
"trīṇi pa'deti mantreṇa dadyātpādyaṃ padadvaye /
"āmāvājasya'mantreṇa spṛśyamaghaṃny pradāya ca
devasya dakṣiṇe haste spṛśyaṃ ssṛśyāghanymucyate /
"śannodevī'riti procya dadyādācamanīyakam
"devasya'tveti mantreṇa cādarśaṃ darśayettataḥ /
annādyāya samuccārya dantadhāvanamācaret
hiraṇmayaṃ vā raupyaṃ vā dantakāṣṭhaṃ ṣaḍaṅgulam /
jauduṃbaraṃ vā saṃpādya yathālābhaṃ samācaret
"idaṃ bra'hmeti mantreṇa jihmāśodhanamācaret /
"yanme garbhe'samuccārya gaṇḍūṣaṃ kṣālanaṃ tathā
"śannodevī'riti procya dadyādācamanaṃ tataḥ /
"vicakrame' namuccārya mukhavāsaṃ pradāpayet
pūrvavastraṃ visṛjyaiva paridhāpyānyavāsasā /
grīvāyāḥ pṛṣṭhataḥ kuryādavakuṇṭhanamādarāt
keśānvikīrya mantrajño vāmabhāge ca susthitaḥ /
"uvānahā'viti procya purastātpādukenyaset
"bhūḥprapadye' samuccārya praṇamya jagatāṃ patim /
"para bra'hmeti mantreṇa samādāya tu kautukam
svastisūktaṃ tato japtvā "pratadviṣṇu'riti bruvan /
snānapīṭhe susaṃsthāpya pādyamācamanaṃ dadet
ato devādimantraistu tailamālipya mūrdhani /
tathaiva viṣṇugāyatṣā sarvāṃgāṇyanulepayet
"parilikhita'miti mantreṇa sarvāṅgamapi śodhayet /
āmlena khaṇḍaśīkena śarkarābhiryathocitam
alāśodhanaṃ kuryācchrīpatrāmalakāṃbunā /
śālipiṣṭena gandhādyairaṅgaśodhanamācaret
viśadaṃ śodhayitvātu saṃsnāpyoṣṇena vāriṇā /
"vārīścatasra'ityuktvā śuddhodairabhiṣecayet
"namo varuṇa'ityuktvā gokṣīrairabhiṣecayet /
"bhūrānilaya'mantreṇa snāpayedgandhavāriṇā
"agnimīle'samuccārya madhunā snānamācaret /
"sīnīvā'līti mantreṇa hāridrodakasecanam
tattaddravyāntare caiva bhavecchuddhodakāplapaḥ /
punargandhodakenaiva "gandhadvārā' mudīrya ca
snāpayeddevadeveśaṃ tūryaghoṣapurassaram /
caturvedādimantraiśca śuddhodaissnāpayetpunaḥ
"mitrassuparṇa'ityuktvā vimṛjya plotavāsanā /
pūrvavastraṃ visṛjyaipa parīdhāpya tathetarat
pādyamācamanaṃ dadyātpūrvoktena vidhānataḥ /
praṇamya devadeveśaṃ datvāpuṣbāñjaliṃ tataḥ
"bhūrasi bhū'rityuccārya jīvasthāne niveśayet /
"trirdeva'mantramuccārya dṛśyāghanyntu samarpayet
tataḥprokṣya dhruvasthānaṃ gāyatrīmantramuccaran /
"saṃyuktameta'duccārya dhruvakautukayontataḥ
saṃbandhārthaṃ nyasetkūrcaṃ kautukāgraṃ vidhānataḥ /
gāyatṣā dhruvapīṭhantu prokṣya śuddhena vāriṇā
"viṣṇave nama'ityuktvā devadevamanusmaran /
dhruvasya pādayormadhye puṣpanyāsaṃ samācaret
prāgādi ca nyasettatra pādakṣiṇyakrameṇa vai /
caturthyantena puṣpāṇipuruṣaṃ satyamacyutam
aniruddhamiti rocya mahādikṣu caturṣu ca /
āgneyādi tathā nyanyedvidikṣu ca krameṇa vai
kapilaṃ caiva yajñaṃ ca nārāyaṇaṃ puṇyameva ca /
prathamāvaraṇaṃ caitaddvitīyāvaraṇe tataḥ
pūrvoktena krameṇaiva vārāhaṃ nārasiṃhakam /
vāmanaṃ trivikramaṃ caiva subhadraṃ ca tataḥ param
īśitātmānamityuktvā sarvodvahamataḥ param /
sarvavidveśvaraṃ ceti samabhyarcyedbahirmukhān
tṛtīyāvaraṇe tattaddigīśāṃśca samarcayet /
śrīphūmyormūrtimantraiśca devyorapi samācaret
evaṃ dhruvasya pīṭhe tu puṣpanyāsa udāhṛtaḥ /
atha kautukapīṭhe tu pūrvoktena krameṇa vai
prācyāṃ subhadramāvāhya hayātmakamataḥ param /
rāmadevaṃ puṇyadevaṃ sarvaṃ caiva sukhāvaham
saṃvahaṃ suvahaṃ ceti prathamāvaraṇer'cayet /
dvitīyāvaraṇe tadvanmitra matriṃ śivaṃ tataḥ
viśvaṃ sanātanaṃ caiva sanarthanamataḥ param /
sanatkumāraṃ sanakamarcayecca bahirmukhān
tṛtīyāvaraṇe tadvallokapālāntsamarcayet /
praṇavādi namo 'ntaṃ syādarcanaṃ nyāsa ucyate
ekādaśabhiraṣṭābhirupacārais tathārcayet /
tatra devyośca vidhinā dhruvatevyorivācaret
mārkaṇḍeyaṃ bhṛguṃ caiva devadakṣiṇavāmayoḥ /
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ tadvadbhittipārśve samarcayet
deveśābhimukhānetānyathāvidhi samarcayet /
dvārārcanaṃ samārabhya śiṣyaḥ kuryādgurūditaḥ
dvāre dvāre dvāradevān dvārapālāntsamarcayet /
vimānapālān lokeśāṃs tathā caiva'napāyinaḥ
parivārāṃs tathānyāṃśca viṣṇubhūtāntameva ca /
tattannāmnā samabhyarcya "bhūrānilaya' mantrataḥ
dvāraprakṣālanaṃ kṛtvā dakṣiṇe madhyavāmayoḥ /
dharmaṃ jñānamathaiśvarya māvāhya susamarcayet
sarvatra dvāravāme tu rakṣārthaṃ śāntamarcayet /
tato yavanikāṃ kuryāddvāre kṣaumādinirmitām
striyaśśūdrāntu patitāḥ pāṣaṇḍā vedanindakāḥ /
devatāntara bhaktāśca pāparogādipīḍitāḥ
abhiśastāśca ye pāpāśśāstreṣu tu vininditāḥ /
pūjākāle tu nārhanti sevituṃ harimavyayam
dhyānamāviśya tatkāle pūjakassusamāhitaḥ /
ātmasūktaṃ japitvaiva sākṣānnārāyaṇo bhavet
viṣṇuṃ vyāpinamātmāna makhaṇḍānandacinmayam /
rukmābhaṃ raktanetrāsyapāṇipādaṃ sukhodvaham
kirīṭahārakeyūrakuṇḍalāṅgadabhūṣitam /
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ varadābhayacihnitam
śrīvatsāṃkaṃ mahābāhuṃ kaustubhodbhāsitorasam /
śukapiñchāṃbaradharaṃ pralaṃbabrahmasūtriṇam
divyāyudhaparīvāraṃ divyabhūṣāvibhūṣitam /
devībhyāṃ parivāraiśca sevyamānaṃ jagatpatim
dhyāyetsannihitaṃ biṃbe nārāyaṇamanāmayam /
yathāberaṃ tathā thātvā nyāsakarma tataścaret
suvarbhuvarbhūr ityuktvā mūrdhni nābhau ca sādayoḥ /
biṃbasya vyāhṛtīrnyasyedvyāhṛtinyāsa ucyate
pādayorantare pīṭhe yakāraṃ ca tatonyaset /
akāraṃ hṛdayenyasya cādibījaṃ tataḥpunaḥ
āveṣṭya praṇavenaitān praṇāmaṃ punarācaret /
puṣpagandhākṣatairyuktaṃ śuddhodairabhipūritaṃ
praṇidhiṃ caurdhvamuddhṛtya dīpāddīpamivakramāt /
"idaṃ viṣṇuriti'procya "cāyātu bhagavā'niti
praṇavātmakamavyaktaṃ divyamaṅgalavigraham /
dhruvātpraṇidhitoye tu kūrcevāvāhayeddharim
tadvyāptaṃ to yamādāya kautukasya tu mūrdha ni /
praṇavena samāsrāvya kūrcevāvāhayedguruḥ
mūrtimantrāntsamuccārya tatra kāryaṃ samācaret /
devyau caiva tathāvāhya samyagabhyarcayedbudhaḥ
tathaivāvāhayedvidvān vidhinā cotsavādiṣu /
kaitukādbaliberasya kecidāvāhanaṃ viduḥ
alaṅkārāsanaṃ paścātsaṃkalsya ca yathāvidhi /
asanaṃ mantravaddadyāddeveśamanumānayet
pādyamācamanaṃ cāpi dadyātpūrvoktamantrataḥ /
"tejovatkyāva'vamantreṇa vastraṃ kṣaumādicārpayet
"bhūto bhūteṣu' mantreṇa bhūṣaṇaiśca vibhūṣya ca /
"somasya tanūra'sītyuktvādhārayeduttarīyakam
aṣṭākṣareṇa mantreṇa cordhvapuṇḍraṃ ca dhārayet /
"agniṃ dūtami'ti procya yajñasūtraṃ samarpayet
"tadviṣṇoriti mantreṇa puṣpādyaiḥ pūjayettataḥ /
mūrtimantrāntsamuccārya keśavādibhireva vā
aṣṭottaraśataistadvadaṣṭottarasahasrakaiḥ /
anantainānmabhiḥ pūjyo 'nantanāmā bhavān hariḥ
"tadviprāsa' iti procya candanenānulepayet /
"paromātra'yetyuccārya dhūpamāghrāpayettataḥ
"viṣṇoḥ karmāṇi' mantreṇa dīpaṃ tasmai pradarśayet /
"trirdeva'iti mantreṇa dadyādaghaṃ ca pūrvavat
upacāreṣu sarveṣu priyamaghaṃny haressmṛtam /
tasmānnivedayeddhīmān madhupakonpamaṃ śubham
acamanantu tasyānte pūrvamantreṇa kārayet /
droṇataṇḍulamādāya tadardhaṃ pādamevavā
taṇḍulārthatilairyuktaṃ mukhavāsaphalānvitam /
gṛhītvā kāṃsyapātretu devasyāgre nidhāya ca
daśanyeddevadevasya "somaṃ rājāna'muccaran /
devārpitaistu nirmālyaiḥ pūjayitvār'cakaṃ tataḥ
"ghṛtātpa'rīti mantreṇa daśanyitvākaraṃ hareḥ /
arcakāya pradeyaṃ syānmātrādānamiti smṛtam
bahuśo dakṣiṇāṃ dadyāddānasādguṇyasiddhaye /
"devasya'tveti mantreṇa parigṛhya tadarcakaḥ
upayuñjyātkuṭuṃbārthe sa hi dāyaharo hareḥ /
devadravyovabhoge tu yaśśāstraidonṣa īritaḥ
vaikhānasānāṃ taddoṣā nāsti devaprasādataḥ /
praṇamya devadeveśaṃ mantrairvedādisaṃbhavaiḥ
strotraiśca vividhaintsutvā pāde puṣpāñjaliṃ kṣipet /
daśanyedvividhākārān dīpānmantreṇa tatra tu
kuṃbhadīpaṃ samādāya devāgre tu vinikṣipet /
vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca cāmanaṃ ca trivikramam
daleṣvabhyarcya vidhinā dīpe lakṣmīṃ samarcayet /
vartikāyāṃ śriyaṃ caiva dhūme 'bhyarcyabhavaṃ tathā
prokṣyopacārairabhyarchya puṣpagandhādibhiḥ kramāt /
"śubhrā jyoti'riti procya karābhyāṃ parigṛhya ca,
pradakṣiṇaṃ trivāraṃ tu darśayan bhrāmayeddharim /
sarvavādyasamāyuktaṃ taṃ dīpaṃ parigṛhya ca
śiṣyo vā gaṇikā vāpi devāgāraṃ parītya ca /
visṛjeccaiva taṃ dīpaṃ pṛṣṭhe yūthādhipasya ca
taddīpadarśanānnṝṇāmāyuśśrīputrasaṃvadaḥ /
saṃbhavanti na sandeho viṣṇornī rājanaṃ hī tat
citraiścavālavyajanais tatkāle vījayedguruḥ /
darbaṇaṃ cāmaraṃ chatraṃ vyajanaṃ caturaṅgakam
nṛttaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca vaiṣṇavaṃ mantramuccaran /
devasya darśayitvātu stotraṃ vedaiḥkramāccaret
tathā nānāvidhaistotraiśśrāvayedacyutaṃ harim /
anuktaṃ caiva yatsarvamūhayitvā samācaret
śrībhūmyohṛndaye nyasya tattadbījākṣaraṃ pṛthak /
tatsūktābhyāṃ ṣoḍaśopacārairabhyarcayetkramāt
utcavādeśca pūrvoktaṃ sarvamarcanamācaret /
tatobhojyānanaṃ caiva saṃkalpya ca yathāvidhi
ghṛtaṃ madhu guḍaṃ caiva payo dadhi samanvitam /
prasthamātraṃ tu saṃgrāvyāṃ madhupakanmihocyate
"yanmadhuneti mantreṇa madhupākaṃ nivedayet /
paścādācamanaṃ datvāśiṣyaṃ kārye niyojayet
"athāvanīda'mantreṇa śodhayitvā sthalaṃ tataḥ /
maṇḍalaṃ caturaśraṃ ca kārayetbaricārakaḥ
haviḥ pātrāṇi saṃśodhya ravimabhyarchya teṣu vai /
abhighārya ghṛtenaiva havistatra tu nikṣipet
"amṛtopastaraṇama'sītyatra kāryaṃ samācaret /
upadaṃśādikaṃ tatra guḍaṃ dadhi phalāni ca
nikṣipya viṣṇugāyatṣā pṛthakpātreṣvasaṃkaram /
"yatte susīma' mantreṇa goghṛtenābhighārya ca
devasyāgre tu nikṣipya tripādeṣu yathāvidhi /
havirarpaṇakāle tu na sevyo harirucyate
tasmādvaikhānasān hitvā brāhmaṇā anyasūtriṇaḥ /
na viśeyustathānye ca tatkāle viṣṇumandiram
kavāṭaṃ bandhayetpaścāt ghaṇṭānādaṃ ca kārayet /
tūryaghoṣādikaṃ kuryānmṛḍuvādyapriyo hariḥ
tator'cakaḥ prasannātmā devadevamanusmaran /
haviḥpātreṣu tulasīṃ nikṣipyāṣṭākṣareṇa tu
puṣpairabhyarcya saṃprokṣya praṇavaiḥ pariṣicya ca /
abhimṛśyānnasūktena surabhimudrāṃ pradarśya ca
"tadasya priya'mityuktvā haviruṣṇaṃ nivedayet /
"subhūssvayaṃbhūṃ'tyuktvā apūpaṃ ca nivedayet
pṛthukādīni cānyāni "viśvabheṣaja'mantrataḥ /
apakvāni ca vastūni sarvamaṣṭākṣareṇa tu
"idaṃ viṣṇu'ssamuccārya pānīyaṃ svādu śītalam /
nivedayitvā gaṇḍūṣaṃ pādyamācamanaṃ dadet,
"ghṛtātba'rīti mantreṇa mukhavāsaṃ pradāpayet /
viṣṇugāyatrīmuccārya dadyātpuṣpāñjaliṃ tataḥ
nityāgnikuṇḍe chullyāṃ vā pariṣicya ca pāvakam /
caruṇājyena juhuyāsmūrtimantraiḥkramādbudhaḥ
devyādibhyastathā hutvā vaiṣṇavaṃ ca yajetkramāt /
puṣpanyāsoktadevebhyaḥ pāṣandānāṃ tathaiva ca
trikāleṣūttamaṃ proktamadhamaṃ prātarevahi /
prātarmadhyāhnayoścaiva madhyamaṃ homalakṣaṇam
rakṣedagnimavicchinnamaśakto yaśca rakṣitam /
samidhyātmani vāropya praṇīyāharaharyajet
tatoyātrāsanaṃ vidvān saṃkalpya vidhinā budhaḥ /
prokṣyālaṅkṛtya cādāya rathaṃ vā caturantaram
baliberaṃ samāropya sarvālaṅkārasaṃyutam /
"rathantaraṃ' samuccārya tatra kāryaṃ samācaret
"yogeśaṃ paraṃbrahmāṇaṃ paramātmānamityapi /
bhaktavatsala'mityuktvā mūrtimantraistathā harim
nārācarajjvā nudṛḍhaṃ bandhayedrahasikramāt /
"viṣṇustvā'miti mantreṇa pādau sṛṣṭvā namenmuhuḥ
"somaṃ rājāna'muccārya chatraṃ mūrdhani dhārayet /
"marutaḥ paramā'tmeti pārśvayoścāmare dadet
"vāyupa'rīti mantreṇa vyajanairvījayeddharim /
tathānyaissumahāhainśca yuktodivyaparicchadaiḥ
ghaṇṭāraveṇa saṃyuktaṃ śaṅkhabherīnināditaiḥ /
bherīmṛdaṅgapaṇavanissālaiḥ kāhalairapi
mardalairdivyavādyaiśca layaśrutisamanvitaiḥ /
upatiṣṭhejjagadyoniṃ nārāyaṇamanāmayam
śiṣyamāhūya tatkāle soṣṇiṣaṃ sottarīyakarm /
ūrdhvepuṣpaṃ ca sannyasya prokṣayitvā ca mantrataḥ
tasyoṣṇīṣoparisthāpya balipātraṃ vicakṣaṇaḥ /
alaṅkṛtya ca mālyādyaiḥpūjayettākṣanyvatsmaret
vāhayitvā baliṃ tena balipātreṇa caiva hi /
sarvadvāreṣu sarvatra puṣpanyāsoktamāgantaḥ
pūrvāntamuttarāntaṃ ca nikṣipettu baliṃ kramāt /
toyaṃ puṣpaṃ baliṃ toyaṃ catvārastatra vigrahāḥ
tato devaṃ samānīya kramamāṇāśśanaiśsanaiḥ /
vāhakā vāhayeyustaṃ rathaṃ sarvaṅgasundaram
krameṇa namrakāyastu kṣipecchiṣyo baliṃ kramāt /
baliṃ datpāgrato gaccheddevena saha vā pṛthak
tato devaṃ kramānnītvā prādakṣiṇyakrameṇa vai /
tatkāle tu balirdeya statkramastupravakṣyate
maṇikaṃ ca tatassandhyāṃ pradhamadvārapālakau /
tāpasaṃ siddhidaṃ caiva dvitīya dvārapālakau
nyakṣendrāvantarāle ca yathāvidhi samarcayet /
prathamāvaraṇadvāre kiṣkindhaṃ tīrdhameva ca
dditīyāvaraṇadvāre gaṇeśaṃ śeṣamarcayet /
tṛtīyāvaraṇadvāre śaṅkhapadmanidhī tathā
tuhiṇaṃ ca balindaṃ ca caturthāvaraṇe tathā /
pañcamāvaraṇe caiva khaḍgaṃ śāṅkhaṃ samarcayet
ṣaṣṭhe cāvaraṇa śaṅkhacakracūḍau samarcayet /
caṇḍaṃ tathā pracaṇḍaṃ ca saptamāvaraṇer'cayet
sopānamadhye śrībhūtaṃ garuḍaṃ ca samarcayet /
havīrakṣakamagniṃ ca āgneyyāṃ samyagarcayet
vimānadakṣiṇe pārśve vivasvantaṃ yamaṃ tathā /
nairṛtyāṃ vādya'rakṣaṃ ca nirṛtiṃ ca samarcayet
paścime mitramabhyarcyettathā varuṇameva ca /
vāyavyāmarcayeccaiva puṣpeśamarutau tathā
uttarasyāṃ tu kṣattāraṃ kuberaṃ ca samarcayet /
īśānaṃ bhāskaraṃ caiva tathaiśānye samarcayet
bhūtapīṭhe samabhyarcya cakraṃ caiva dhvajaṃ tathā /
śaṅkhaṃ yūthādhipaṃ caiva akṣahantaṃ tathārcayet
pīṭhasya dakṣiṇe bhāge "ye bhūtā' iti mantrataḥ /
bhūtayakṣapiśācebhyo baliśeṣaṃ tu nirvapet
pādau prakṣālya cācamya tatra kāryaṃ samācaret /
nṛttageyādiyuktaṃ tu divyastotraissamanvitam
pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā bhrāmayitvā jagadgurum /
sopānamadhye saṃsthāpya rajjubandhaṃ visṛjya ca
jayaśabdaistathāmantrairdadyānnī rājanaṃ tataḥ /
tato devaṃ samādāya svasthāne tu niveśayet
viṣṇusūktaṃ samuccārya praṇāmaṃ muhurācaret /
dadyātpuṣpāñjaliṃ caiva dvādaśāṣṭaṣaḍakṣaraiḥ
pauruṣaṃ sūktamuccārya praṇavaṃ ca samuccaran /
mukhavāsaṃ samarpyaiva śaktito dakṣiṇāṃ dadet
tataḥpatadgrahāttīrthamādāyaiva tu pūjakaḥ /
triḥpibenniyato bhūtvā tulasīmapi bhakṣayet
pratyūṣaśca prabhātaśca madhyāhnaścāparāhmakaḥ /
sāyaṅkālo niśīthaśca pūjākālāntu ṣaṭ smṛtāḥ
prātaḥkālercanaṃ kuryājjapahomābhivṛddhaye /
rājarāṣṭrābhivṛddhyarthaṃ madhyāhnārcanamiṣyate
sāyaṅkāler'canaṃ caiva sarvasasyābhivṛddhaye /
uṣaḥkālār'canaṃ proktaṃ prajāpaśuvivṛddhaye
aparāhṇārcanaṃ caiva daityanāśanahetave /
ardharātrār'canaṃ proktaṃ catuṣpādabhivṛddhaye
evaṃ ṣaṭkālapūjāyāṃ phalamuktaṃ viśeṣataḥ /
ṣaṭkālaṃ vā trikālaṃ vā dvikālaṃ kālameva vā
pūjanaṃ devadevasya tvaihikāmuṣmikapradam /
ṣaṭkāla pūjane kuryādādāvāhanaṃbudhaḥ
tathāntya velārcanāyāṃ kuryādudvāsanaṃ param /
upasandhyāsu deveśamāsanādyaṣṭavigrahaiḥ
samabhyarcya havirdadyādvinā homaṃ baliṃ tathā /
puṣpanyāsaṃ ca homaṃ ca parivārārcanaṃ balim
nityayātrotsavaṃ caivetyupasandhyāsu varjayet /
trikālamarcane 'nyatra mnapanaṃ prātareva hī
prokṣaṇaṃ cānyakāle tu mantreṇetyāha pūjanam /
śiṣyāṇāmapyabhāve tu varṣādyupahatau tathā
tathā vādyādyabhāve vā balikāle samāgate /
tadā devāntsamāvāhya dvārāgre nikṣipedbalim
sūryastvāmantramuccārya kavāṭaṃ bandhayettataḥ /
madhyāhne caiva sāyāhne kāle kāle tathācaret
tathaivodghaṭayetkāle sarvaṃ pūrvavadarcanam /
puṣpaṃ dvārārcitaṃ śodhya punardvāre samarcayet
dhruvapīṭhetu puṣpāṇi na śodhyāni punaḥpunaḥ /
tāni puṣpāṇyanuddhṛtya tadūrdhve nyāsamācaret,
sāyārcane tu tāni syuninrmālyāni na cānyataḥ /
kautukādyarcitaṃ puṣpamādāya vidhinā budhaḥ
pīṭhe pārśve nidhāyānyairarcayettu navairnavaiḥ /
antyavelārcanānte tu saṃkalbya śayanāsanam
vimucya vastramālyādīn sūkṣmavastraṃ samarpya ca /
abhyarcya puṣbagandhādyairdevadevaṃ śriyaḥpatim
sarvauṣadhivimiśraṃ ca kaṣāyaṃ toyameva ca /
nivedya devadevasya mukhavāsaṃpradāpayet
"yadvaiṣṇava'miti procya mṛduvādyairmanoramaiḥ /
divyopadhānasahite divyālaṅkāraśobhite
pariṣkṛte vitānādvairdivyadhūpaiḥ sudhūpite /
mahāhānstaraṇopete śayane śāyayeddharim
śrībhūmyau ca samādāya tanmantrābhyāṃ kramādguruḥ /
śāyayeddevapāśenv tu "dhruvanta'iti coccaret
"aricitassuṣṭutaścāsi suparṇagaruḍadhvaja /
cakrapāṇe mahābāho yatheṣṭaṃ vasa oṃ namaḥ'
iti mantraṃ samuccārya bhaktyā paramāyā yutaḥ /
prātarāvāhitāṃ śaktiṃ dhruvabere 'varopayet
pradakṣiṇaṃ praṇāmaṃ ca kṛtvā mantreṇa deśikaḥ /
stutvā puruṣasūktena viṣṇugāyatriyā tathā
vyāpakatrayamantraiśca tathā "viṣṇornukā'dibhiḥ /
"ato devā'dibhirmantrairmantrairanyaiśca vaiṣṇavaiḥ
ekākṣarādisūktaiśca dvādaśāṣṭaṣaḍakṣaraiḥ /
muhuḥpuṣpājaliṃ datvākṣāmayeddoṣasaṃcayam
atha vakṣye viśeṣeṇa pūjanaṃ cautsavādiṣu /
brahmasthānaṃ kautukasya pūrvameva samīritam
pāśanvyoḥkautukasyātha sthāpayetsnāpanautsavau /
uttare kautukasyaiva baliberasya saṃsthitiḥ
garbhālayasya saṃkoce tvatha vā mukhamaṇḍape /
antarāle 'tha vā sthāpya pūjayetsnāpanautsavau
snāpanautsavayoḥkuryātpūrvoktārcanamuttamam /
āsanādyupacārāṃśca kalpayet ṣoḍaśātha vā
trayodaśopacāraiśca śāntaṃ samyaksamarcayet /
navopacārairabhyarcyedanapāyigaṇāṃs tathā
dvāradevān dvārapālān lokapālāṃstathaiva ca /
aṣṭopacārairabhyarcyenmūrtimantraiḥ samācaret
itarān parīvārāṃśca yajet ṣoḍaśavigrahaiḥ /
tathaiva pākalakṣmyāśca dvāralakṣmyāśca kārayet
śrīvatsalakṣmyāśca tathā devena saha cācaret /
avatārapratiṣṭhāyāṃ dhruvarcāṃ vātha kārayet
trivikramapratiṣṭhāyāṃ dhruvārcāmarcayettataḥ
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0