Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 18

18.1

iti śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛsuproktāyāṃ
saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre saptadaśo 'dhyāyaḥ
athāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ.
bhagavadarcanam
atha vakṣye viśeṣeṇa viṣṇorarcanamuttamam /
"pravaḥ pāntama'ndhetyādi śrutibhirvihitaṃ tathā

18.2

yaccoktaṃ guruṇā sūtre samāsena maharṣiṇā /
tenaiva vivṛtaṃ śāstre sārdhakoṭī pramāṇataḥ

18.3

asmābhistu susaṃkṣiptaṃ cāturlakṣapramāṇataḥ /
tadarcanakramaṃ vakṣye śruṇudhvamṛṣisattamāḥ

18.4

vaikhānasena sūtreṇa niṣekādi kriyānvitaḥ /
ṛtviguktaguṇopetassupuṣṭāṅgassamāhitaḥ

18.5

gṛhastho brahmacārī vā bhaktyaivār'canamācaret /
dravyairanekaissaṃpādyaṃ tathānantopacārakaiḥ

18.6

āśakyaṃ vidhivatkartuṃ brahmādyairapi pūjanam /
manuṣyaiḥkimuvaktavyaṃ daridrairadṛḍhātmabhiḥ

18.7

yathāśakti tataḥ kuryāttasmādbahubhirarcakaiḥ /
bahubhiḥ paricāraiśca tathai vānyapadārthibhiḥ

18.8

nirvartyaṃ pūjanaṃ viṣṇośśraddhābhaktisamanvitaiḥ /
tasmānnavavidhā grāhyā arcakāḥ paricārakāḥ

18.9

uttame tūttamaṃ proktamarcakānāntu viṃśatiḥ /
aśītiḥ paricārāṇāmuttame madhyamaṃ tataḥ

18.10

paricārāṇāṃ catuṣṣaṣṭidarcakāṣṣoḍaśa smṛtāḥ /
uttame tvadhamaṃ proktamarcakā dvādaśa smṛtāḥ

18.11

pañcāśatparicārāśca madhyame cottamaṃ punaḥ /
catvāriṃśatparicarāḥ pūjakāścāṣṭakīrtitāḥ

18.12

madhyame madhyamaṃ proktamacankāṣṣaḍudīritāḥ /
pañcaviṃśatparicarā madhyame tvadhamaṃ punaḥ

18.13

catvāraḥ pūjakāstatra paricārāstu ṣoḍaśa /
trayor'cakāḥ paricarā nava syuradhamottame

18.14

pūjakau dvauparicarāścatvāro 'dhamamadhyame /
ekor'cakaḥ paricarau dvauproktāvadhamādhame

18.15

ācāryassyādupadraṣṭā devassānnidhyakārakaḥ /
arcanādyakhilaṃ kāryaṃ tanniyogena kārayet

18.16

sa hi kāryasya nirṇetā goptādharmasyadeśikaḥ /
arcako devadevasya kuryānmantrāsanādiṣu

18.17

upacārānanantāṃśca vidhinā śāstracoditān /
arcakasya sahāyantu kiṅkaraḥ paricārakaḥ

18.18

bahukāryakarāścaite grāhyāstu paricārakāḥ /
sammājannakaraścaiva tathā syādupalepakaḥ

18.19

dīpoddīpayitā cauva potraśodhanakārakaḥ /
pānīya vāhakaścaiva puṣpāpacayakārakaḥ

18.20

dhūpadīpādikartā ca gandhapeṣaṇatatparaḥ /
tattatparicchadāhartā tathaiva balivāhakaḥ

18.21

evamādīni kāryāṇi kurvanti paricārakāḥ /
pācakaḥ paricārassyātpacanālayasaṃgataḥ

18.22

haviṣpākavidhānajñaśśaucācāraparāyaṇaḥ /
etānvaikhānasāneva vṛṇetsarvān padārthinaḥ

18.23

alābhe tatra sarveṣāmācāryaṃ cārcakānpusaḥ /
vaikhānasāneva vṛṇannakyudaryādanyasūtriṇaḥ

18.24

avaikhānasa viprastu pūjayedālaye harim /
sa vai devalako nāma sarva karmabahiṣkṛtaḥ

18.25

paricārāṃntu vṛṇuyādalābhe tvanyasūtriṇaḥ /
dīkṣitānevasadvṛttānāgamoktavidhānataḥ

18.26

yajamānassadādhyātmarato mokṣārthacintakaḥ /
dhanī sarvasamastyāgī bhaktiyuktaḥ prasannadhīḥ

18.27

śāstroktena vidhānena viṣṇulāñchanalāñchitaḥ /
devasya nityapūjārthamutsavārthaṃ viśeṣataḥ

18.28

tathānyavibhavārthaṃ ca dāpayeddhanasaṃcayam /
ācāryājñāpratīkṣassyātṝjake hitacintakaḥ

18.29

paricāre prasannaśca kiṅkareṣu dayāparaḥ /
tīrthaprasādasevī ca nirmālyeṣu kṛtādaraḥ

18.30

iti lakṣaṇasaṃpannāḥ prabhavantyālayārcane /
athārcakaḥ pramannātmā pañcakālaparāyaṇaḥ

18.31

brāhmemuhūrte codthāya nārāyaṇamanusmaret /
kṛtvā sūtroktavidhinā śaucādīni yathāvidhi

18.32

snātvā snānavidhānena dhṛtvā dhautāṃbare punaḥ /
ūrdhvapuṇḍrāṇi saṃdhārya vidhinā keśavādibhiḥ

18.33

dhṛtvā pavitrapadmākṣatulasīmaṇimālikāḥ /
dhṛtvobhayapavitre ca tathā sandhyāmupāsya ca

18.34

uṣṇīṣeṇa ca pañcāgabhūṣaṇainsuvibhūṣitaḥ /
samāpya nityakarmāṇi mahāmantrādikaṃ japan

18.35

aruṇaṃ tu japitvaiva nārāyaṇamataḥ param /
praṇamya yantrikāñcaiva karābhyāṃ parigṛhya ca

18.36

bāhvośśirasi vā nyasya bhaktyā paramayā yutaḥ /
saṃgataḥ paricāraiśca yajamānena sādaram

18.37

sarvavādya samāyuktaḥ sarvamaṅgalaśobhitaḥ /
kramamāṇaśśanairvidvān devāgāraṃ prati vrajet

18.38

"pratadviṣṇu'riti procya cālayaṃ paritaḥkramāt /
yugmapradakṣiṇaṃ kuryāddeva devamanusmaran

18.39

yugmapradakṣiṇaṃ kuryādayugmaṃ tvābhicārikam /
āyugmaṃ tu parītyāpi tathāyugmaṃ praṇamya ca

18.40

prekṣetodyantamādityaṃ japeddvādaśasūktakam /
chāyālaṅghanadoṣantu na tatra syātpradakṣiṇe

18.41

devāgāraṃ praviśyaiva tattanmantramanusmaran /
dvāradevān praṇamyātha nirastaṃ rakṣamastrataḥ

18.42

gṛhītvā yantrikāṃ caiva "hiraṇyapāṇi' muccaran /
kavāṭe tu susaṃyojya "divaṃ' vīti samuccaran

18.43

kavāṭodghāyanaṃ kṛtvā praviśedantaraṃ budhaḥ /
"ato devā' itiprocya devaṃ vīkṣyapraṇamya ca

18.44

paricārakamāhūya dīpānuddīpayetkramāt /
praṇavaṃ mantramuccārya tatra kāryaṃ samācaret

18.45

trissaṃprahārya pāṇibhyāṃ "śāmyantvi'tyādi coccaran /
ādarśaṃ gāśca kanyāśca hastyaśvādīn śubhodayān

18.46

brāhmaṇānvedaviduṣo nartakāṃścaiva gāyakān /
devasya puratasthsāpya mukhamaṇḍapa evacā

18.47

pracchanna paṭamudvāsya kṛtvā nīrājanaṃ tathā /
sarvavādyasamāyuktaṃ darśayeddharaye mudā

18.48

dhāroṣṇaṃ caiva gokṣīraṃ navanītaṃ saśarkaram /
deveśāya nivedyātha kuryādyavanikāṃ punaḥ

18.49

"bhūḥ prapadye' samuccārya deveśaṃ praṇamenmuhuḥ /
"paraṃ raṃ'hīti mantreṇa śayanasthaṃ śriyaḥpatim

18.50

"bhūrasī bhū'riti procya jīvasthāne niveśayet /
tasmin kāletu ye bhaktyā sevante puruṣottamam

18.51

teṣāṃ puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śakyaṃ tridaśairapi /
tataśśiṣyaṃ samāhūya vinayānvitamādarāt

18.52

sammārjanādikarmāṇi gurustasmai samādiśet /
"ava dhūti'miti procya garbhagehādi sarvataḥ

18.53

mārjanyā mārjayecchiṣyaḥ prādakṣiṇyakrameṇa vai /
pāṃsvādīn parihṛtyāpi prākārāntaṃ ca sarvaśaḥ

18.54

"āśā'sviti samuccārya gomayenopalepayet /
pañcagavyaistu saṃprokṣya raṅgavallīssamācaret

18.55

"ā mā vājasya' mantreṇa yathoktena vidhānataḥ /
sarvaṇyapi ca pātrāṇi śodhayetsumanorame

18.56

to yasaṃgrahaṇārthaṃ tu niyuktaḥ pūjakena tu /
ghaṭamādāya śiṣyastu "duhatāṃ diva'muccaran

18.57

nadītaṭākakūpānāṃ pūrvālābhe paraṃ vrajet /
upasthāya jalaṃ smṛtvā jāhnavīṃ lokapāvanīm

18.58

"ājyamabhigṛhṇā'mīti cāppavitreṇa vāsasā /
gṛhītvotpūtamādhāvaṃ gāyatrīmuccaran punaḥ

18.59

alaṅkṛtyaghaṭaṃ samyak kṣaumenācchādya tanmukham /
gaje śirasi vā kṣiptvā sarvavādyasamāyutam

18.60

punarālayamāviśya kṛtvā caiva pradakṣiṇam /
somaṃ rājānamuccārya garbhagehe tu dakṣiṇe

18.61

vinyasecca tataḥ kuṃbhaṃ tripādopari śobhite /
elośīrādicāhṛtya gandhadravyaṃ yathāvidhi

18.62

dadyādarcakahaste tu gṛhītvā tattu pūjakaḥ /
pūrṇakuṃbhe tu nikṣipyatoyaṃ tadadhivāsayet

18.63

alābhe kuśadūrvairvā tulasīdalamiśritaiḥ /
abhimṛśya tataḥ kuṃbha "midamāpaśśivā'iti

18.64

sūtroktavidhinā kṛtvā puṇyāhaṃ vidhivattadā /
"śuci vo havya'mantreṇa saṃbhārān prokṣayetkramāt

18.65

śodhayitvātu nirmālyaṃ "naśyastu jagatā'miti /
"ahameveda'muktvā tu pīṭhapuṣpaṃ ca śodhayet

18.66

"pūtastasya' samuccārya vedimadbhissuśodhayet /
dhruvasya pādapuṣpastu viṣṇugāyatriyā tathā

18.67

pañcabhirmūrti mantraiśca datvā devaṃ praṇamya ca /
devanirmālyaśeṣeṇa viṣvaksenaṃ vibhūṣya ca

18.68

anyannirmālyamādāya śucisthāne 'psu vā kṣivet /
pūjanārthāṃśca saṃbhārān yathāśakti susaṃbharet

18.69

tatassamāhito bhūtvāsaṃbhārārcanamārabhet /
tattatthsāneṣu pātrāṇi yathārhaṃ sthāpayedbudhaḥ

18.70

snānārthamagnikoṇe syādarghyarthaṃ nairṛte 'pi ca /
pādyārthaṃ vāyudeśe syādācamārthamatheśake

18.71

śuddhyarthamekaṃ madhye tu pañcapātramidaṃ kramāt /
tripādopare nikṣipte viśāle tāmrabhājane

18.72

"agniśśu'cīti mantreṇa sthāpayecca hariṃ smaran /
kuryācca pātrasaṃskāraṃ śoṣaṇādi yathāvidhi

18.73

uddhariṇyāṃ gṛhītvātu praṇavena jalaṃ tadā /
nikṣipya tulasīṃ tasyāṃ puṣpaṃ vā dhāraṇaṃ caret

18.74

vārikuṃbhamukhe brahmā tadadho rudra īritaḥ /
varuṇastu jale dhyeyastathai vāvāhanaṃ caret

18.75

tripāde candramāvāhya cādityaṃ cordhvabhājane /
vasiṣṭhasomayajñāṅgāninduṃ mandraṃ krameṇavai

18.76

āgneyādikrameṇaiva pañcapātreṣu cāhvayet /
karpūrośīrakaṃ caiva gandhānelālavaṅgakam

18.77

snānadravyamidaṃ proktaṃ snānapātre tunikṣipet /
viṣṇuparṇaṃ padmadalaṃ dūrvāṃ śyāmākameva ca

18.78

prādyadravyāṇisaṃpādya pādyapātre tu nikṣipet /
kuśākṣatatilavrīhiyavamāṣāṃstathaiva ca

18.79

priyaṅgūṃścaiva siddhārthānarghyapātre tu nikṣipet /
elośīralavaṅgādiṃ stakkolānīti ca kramāt,

18.80

kṣipedācāmapātre tu śuddhatoye tataḥkramāt /
puṣpāṇi gandhānvinyasyedyathālābhamathāpivā

18.81

alābhetattaduccārya tulasīṃ vā vinikṣipet /
"dhārā'sviti ca mantreṇa pātrāṇyadbhiḥ prapūrayet

18.82

"idamāpaśśivāḥ' procya surabhimudrāṃ pradarśya ca /
pātrābhimantraṇaṃ kuryāddasadigbandhanaṃ caret

18.83

viṣṇugāyatrīmuccārya tatrakāryaṃ samācaret /
ghaṇṭāyāṃ caiva brahmāṇaṃ nāde vedānsamarcayet

18.84

tajjihvāyāṃ ṣaḍāsyastusūtrenāgāntsamarcayet
ūrdhvevīśaṃ ca śaṅkhārī pārśvayostasyacārcayet

18.85

nāle caiva mahādevamiti ghaṇṭādhidevatāḥ /
tripādasyottaresthāpya vimalantu patadgrahe

18.86

varuṇaṃ śaṅkhakukṣau tu mūle tu pṛthivīṃ tathā /
dhārāyāṃ sarvatīrthāṃśca śaṅkhe candraṃ samarcayet

18.87

uddhariṇyāṃ ca pānīyapātre somamathārcayet /
āsane dharmamāvāhyaplote tvaṣṭārameva ca

18.88

aṃbare sūryamāvāhya cottarīye niśākaram /
bhūṣaṇe ṣaṇmukhaṃ caiva yajñasūtre niśākaram

18.89

puṣpe pullaṃ tathā gandhe mukhavāse ca medinīm /
akṣate kāśyapaṃ dhūpe bṛhaspatimadhāhvāyet

18.90

dīpe śriyaṃ ghṛte sāmataile pitṝntsamarcayet /
upadhāne tathāchatre pāduke śeṣamarcayet

18.91

yantrikāyāṃ ca mārtāṇḍaṃ siddhārthe somamarcayet /
kuśāgre jāhnavīṃ caiva tileṣu pitṛdevatāḥ

18.92

taṇḍule ravimāvāhya dadhni cāvāhayedyajuḥ /
kṣīre 'tharvāṇamāvāhya madhuparke ṛcaṃ tathā

18.93

mātrāyāṃ śarvamāvāhya haviḥpātre divākaram /
haviṣṇu padmagarbhaṃ ca pānapātre niśākaram

18.94

upahārādipātreṣu divākaramathārcayet /
jyeṣṭhāmāvāhya mārjanyāṃ nartakeśarvamarcayet

18.95

gāyake sāmavedaṃ ca nandīśaṃ vādaker'cayet /
pāñcajanyaṃ ca śaṅkhe tu gaṇikāsvapcarastsriyaḥ

18.96

garuḍaṃ paricāreṣu samāvāhya tataḥ kramāt /
anukteṣu tu dravyeṣu viṣṇumāvāhya kārayet

18.97

tattaddravyādhipe smṛtvātattaddravyasamīpataḥ /
tattaddravyadharatvena caturbhirvigrahairyajet

18.98

tattatkarmasu kāle vai yathārhamupayojayet /
tatkāle pyatha vāvāhyatasmin karmaṇi yojayet

18.99

tator'cakaḥ prasannātmādhyātvātmānaṃ janārdanam /
devasya dakṣiṇebhāge kūrmapīṭhe samāhitaḥ

18.100

biṃbārhaṃ saṃsthito vāpi samāsīno 'tha vā punaḥ /
dhyātvā dhyānavidhānena japtvācāryapalaṃparām

18.101

yogaśāstroktamāgenṇa prāṇāyāmādikaṃ caret /
bhūtaśuddhiṃ vidhāyādau nyāsānanyāntsamācaret

18.102

akārādikṣakārāntamakṣarāṇi yathāvidhi /
sarvatra sandhiṣu nyasya brahmanyāsaṃ samācaret

18.103

"brahma brahmantarātme'ti hṛdayaṃ cābhimarśayet /
"dyaurdyaira'sīti coccārya mūrdhānaṃ cābhimarśayet

18.104

"śikhe udvartayā'mīti spṛśeccaiva śikhāṃ tathā /
"devānāmāyudhai'ruktvā kavacaṃ bandhayettataḥ

18.105

"nārāyaṇāya vidmaha' iti daśadigbhandhanaṃ caret /
"sudarśanama'bhītyuktvā dakṣiṇe tu sudarśanam

18.106

"ravipā'miti vāme ca śaṅkhaṃ ca bibhṛyātkare /
"sūryosi ca dro 'sī'tyuktvā netrayordakṣavāmayoḥ

18.107

sūryācandramasoścaiva maṇḍale sannyasedbudhaḥ /
"ahuraṇyaṃ vidhiṃ yajñaṃ brahmāṇaṃ devendra'mityapi

18.108

aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ karanyāsaṃ samācaret /
"antarasminnima'iti brahmāṇaṃ ca hṛdi nyaset

18.109

prāṇānāyamya saṃkalpya tithivārādikīrtayet /
tato mantrāsanaṃ vidvān saṃkalpya ca yathāvidhi

18.110

"pratadviṣmussavata'iti iti ta"thāstvāsana'mityapi /
puṣpadabhankuśeṣvekaṃ pīṭhānte cāsanaṃ dadet

18.111

"viśvādhikānā'mityuktvā svāgataṃ tu samācaret /
"mano 'bhimantā'mantreṇa deveśamanumānya ca

18.112

"trīṇi pa'deti mantreṇa dadyātpādyaṃ padadvaye /
"āmāvājasya'mantreṇa spṛśyamaghaṃny pradāya ca

18.113

devasya dakṣiṇe haste spṛśyaṃ ssṛśyāghanymucyate /
"śannodevī'riti procya dadyādācamanīyakam

18.114

"devasya'tveti mantreṇa cādarśaṃ darśayettataḥ /
annādyāya samuccārya dantadhāvanamācaret

18.115

hiraṇmayaṃ vā raupyaṃ vā dantakāṣṭhaṃ ṣaḍaṅgulam /
jauduṃbaraṃ vā saṃpādya yathālābhaṃ samācaret

18.116

"idaṃ bra'hmeti mantreṇa jihmāśodhanamācaret /
"yanme garbhe'samuccārya gaṇḍūṣaṃ kṣālanaṃ tathā

18.117

"śannodevī'riti procya dadyādācamanaṃ tataḥ /
"vicakrame' namuccārya mukhavāsaṃ pradāpayet

18.118

pūrvavastraṃ visṛjyaiva paridhāpyānyavāsasā /
grīvāyāḥ pṛṣṭhataḥ kuryādavakuṇṭhanamādarāt

18.119

keśānvikīrya mantrajño vāmabhāge ca susthitaḥ /
"uvānahā'viti procya purastātpādukenyaset

18.120

"bhūḥprapadye' samuccārya praṇamya jagatāṃ patim /
"para bra'hmeti mantreṇa samādāya tu kautukam

18.121

svastisūktaṃ tato japtvā "pratadviṣṇu'riti bruvan /
snānapīṭhe susaṃsthāpya pādyamācamanaṃ dadet

18.122

ato devādimantraistu tailamālipya mūrdhani /
tathaiva viṣṇugāyatṣā sarvāṃgāṇyanulepayet

18.123

"parilikhita'miti mantreṇa sarvāṅgamapi śodhayet /
āmlena khaṇḍaśīkena śarkarābhiryathocitam

18.124

alāśodhanaṃ kuryācchrīpatrāmalakāṃbunā /
śālipiṣṭena gandhādyairaṅgaśodhanamācaret

18.125

viśadaṃ śodhayitvātu saṃsnāpyoṣṇena vāriṇā /
"vārīścatasra'ityuktvā śuddhodairabhiṣecayet

18.126

"namo varuṇa'ityuktvā gokṣīrairabhiṣecayet /
"bhūrānilaya'mantreṇa snāpayedgandhavāriṇā

18.127

"agnimīle'samuccārya madhunā snānamācaret /
"sīnīvā'līti mantreṇa hāridrodakasecanam

18.128

tattaddravyāntare caiva bhavecchuddhodakāplapaḥ /
punargandhodakenaiva "gandhadvārā' mudīrya ca

18.129

snāpayeddevadeveśaṃ tūryaghoṣapurassaram /
caturvedādimantraiśca śuddhodaissnāpayetpunaḥ

18.130

"mitrassuparṇa'ityuktvā vimṛjya plotavāsanā /
pūrvavastraṃ visṛjyaipa parīdhāpya tathetarat

18.131

pādyamācamanaṃ dadyātpūrvoktena vidhānataḥ /
praṇamya devadeveśaṃ datvāpuṣbāñjaliṃ tataḥ

18.132

"bhūrasi bhū'rityuccārya jīvasthāne niveśayet /
"trirdeva'mantramuccārya dṛśyāghanyntu samarpayet

18.133

tataḥprokṣya dhruvasthānaṃ gāyatrīmantramuccaran /
"saṃyuktameta'duccārya dhruvakautukayontataḥ

18.134

saṃbandhārthaṃ nyasetkūrcaṃ kautukāgraṃ vidhānataḥ /
gāyatṣā dhruvapīṭhantu prokṣya śuddhena vāriṇā

18.135

"viṣṇave nama'ityuktvā devadevamanusmaran /
dhruvasya pādayormadhye puṣpanyāsaṃ samācaret

18.136

prāgādi ca nyasettatra pādakṣiṇyakrameṇa vai /
caturthyantena puṣpāṇipuruṣaṃ satyamacyutam

18.137

aniruddhamiti rocya mahādikṣu caturṣu ca /
āgneyādi tathā nyanyedvidikṣu ca krameṇa vai

18.138

kapilaṃ caiva yajñaṃ ca nārāyaṇaṃ puṇyameva ca /
prathamāvaraṇaṃ caitaddvitīyāvaraṇe tataḥ

18.139

pūrvoktena krameṇaiva vārāhaṃ nārasiṃhakam /
vāmanaṃ trivikramaṃ caiva subhadraṃ ca tataḥ param

18.140

īśitātmānamityuktvā sarvodvahamataḥ param /
sarvavidveśvaraṃ ceti samabhyarcyedbahirmukhān

18.141

tṛtīyāvaraṇe tattaddigīśāṃśca samarcayet /
śrīphūmyormūrtimantraiśca devyorapi samācaret

18.142

evaṃ dhruvasya pīṭhe tu puṣpanyāsa udāhṛtaḥ /
atha kautukapīṭhe tu pūrvoktena krameṇa vai

18.143

prācyāṃ subhadramāvāhya hayātmakamataḥ param /
rāmadevaṃ puṇyadevaṃ sarvaṃ caiva sukhāvaham

18.144

saṃvahaṃ suvahaṃ ceti prathamāvaraṇer'cayet /
dvitīyāvaraṇe tadvanmitra matriṃ śivaṃ tataḥ

18.145

viśvaṃ sanātanaṃ caiva sanarthanamataḥ param /
sanatkumāraṃ sanakamarcayecca bahirmukhān

18.146

tṛtīyāvaraṇe tadvallokapālāntsamarcayet /
praṇavādi namo 'ntaṃ syādarcanaṃ nyāsa ucyate

18.147

ekādaśabhiraṣṭābhirupacārais tathārcayet /
tatra devyośca vidhinā dhruvatevyorivācaret

18.148

mārkaṇḍeyaṃ bhṛguṃ caiva devadakṣiṇavāmayoḥ /
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ tadvadbhittipārśve samarcayet

18.149

deveśābhimukhānetānyathāvidhi samarcayet /
dvārārcanaṃ samārabhya śiṣyaḥ kuryādgurūditaḥ

18.150

dvāre dvāre dvāradevān dvārapālāntsamarcayet /
vimānapālān lokeśāṃs tathā caiva'napāyinaḥ

18.151

parivārāṃs tathānyāṃśca viṣṇubhūtāntameva ca /
tattannāmnā samabhyarcya "bhūrānilaya' mantrataḥ

18.152

dvāraprakṣālanaṃ kṛtvā dakṣiṇe madhyavāmayoḥ /
dharmaṃ jñānamathaiśvarya māvāhya susamarcayet

18.153

sarvatra dvāravāme tu rakṣārthaṃ śāntamarcayet /
tato yavanikāṃ kuryāddvāre kṣaumādinirmitām

18.154

striyaśśūdrāntu patitāḥ pāṣaṇḍā vedanindakāḥ /
devatāntara bhaktāśca pāparogādipīḍitāḥ

18.155

abhiśastāśca ye pāpāśśāstreṣu tu vininditāḥ /
pūjākāle tu nārhanti sevituṃ harimavyayam

18.156

dhyānamāviśya tatkāle pūjakassusamāhitaḥ /
ātmasūktaṃ japitvaiva sākṣānnārāyaṇo bhavet

18.157

viṣṇuṃ vyāpinamātmāna makhaṇḍānandacinmayam /
rukmābhaṃ raktanetrāsyapāṇipādaṃ sukhodvaham

18.158

kirīṭahārakeyūrakuṇḍalāṅgadabhūṣitam /
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ varadābhayacihnitam

18.159

śrīvatsāṃkaṃ mahābāhuṃ kaustubhodbhāsitorasam /
śukapiñchāṃbaradharaṃ pralaṃbabrahmasūtriṇam

18.160

divyāyudhaparīvāraṃ divyabhūṣāvibhūṣitam /
devībhyāṃ parivāraiśca sevyamānaṃ jagatpatim

18.161

dhyāyetsannihitaṃ biṃbe nārāyaṇamanāmayam /
yathāberaṃ tathā thātvā nyāsakarma tataścaret

18.162

suvarbhuvarbhūr ityuktvā mūrdhni nābhau ca sādayoḥ /
biṃbasya vyāhṛtīrnyasyedvyāhṛtinyāsa ucyate

18.163

pādayorantare pīṭhe yakāraṃ ca tatonyaset /
akāraṃ hṛdayenyasya cādibījaṃ tataḥpunaḥ

18.164

āveṣṭya praṇavenaitān praṇāmaṃ punarācaret /
puṣpagandhākṣatairyuktaṃ śuddhodairabhipūritaṃ

18.165

praṇidhiṃ caurdhvamuddhṛtya dīpāddīpamivakramāt /
"idaṃ viṣṇuriti'procya "cāyātu bhagavā'niti

18.166

praṇavātmakamavyaktaṃ divyamaṅgalavigraham /
dhruvātpraṇidhitoye tu kūrcevāvāhayeddharim

18.167

tadvyāptaṃ to yamādāya kautukasya tu mūrdha ni /
praṇavena samāsrāvya kūrcevāvāhayedguruḥ

18.168

mūrtimantrāntsamuccārya tatra kāryaṃ samācaret /
devyau caiva tathāvāhya samyagabhyarcayedbudhaḥ

18.169

tathaivāvāhayedvidvān vidhinā cotsavādiṣu /
kaitukādbaliberasya kecidāvāhanaṃ viduḥ

18.170

alaṅkārāsanaṃ paścātsaṃkalsya ca yathāvidhi /
asanaṃ mantravaddadyāddeveśamanumānayet

18.171

pādyamācamanaṃ cāpi dadyātpūrvoktamantrataḥ /
"tejovatkyāva'vamantreṇa vastraṃ kṣaumādicārpayet

18.172

"bhūto bhūteṣu' mantreṇa bhūṣaṇaiśca vibhūṣya ca /
"somasya tanūra'sītyuktvādhārayeduttarīyakam

18.173

aṣṭākṣareṇa mantreṇa cordhvapuṇḍraṃ ca dhārayet /
"agniṃ dūtami'ti procya yajñasūtraṃ samarpayet

18.174

"tadviṣṇoriti mantreṇa puṣpādyaiḥ pūjayettataḥ /
mūrtimantrāntsamuccārya keśavādibhireva vā

18.175

aṣṭottaraśataistadvadaṣṭottarasahasrakaiḥ /
anantainānmabhiḥ pūjyo 'nantanāmā bhavān hariḥ

18.176

"tadviprāsa' iti procya candanenānulepayet /
"paromātra'yetyuccārya dhūpamāghrāpayettataḥ

18.177

"viṣṇoḥ karmāṇi' mantreṇa dīpaṃ tasmai pradarśayet /
"trirdeva'iti mantreṇa dadyādaghaṃ ca pūrvavat

18.178

upacāreṣu sarveṣu priyamaghaṃny haressmṛtam /
tasmānnivedayeddhīmān madhupakonpamaṃ śubham

18.179

acamanantu tasyānte pūrvamantreṇa kārayet /
droṇataṇḍulamādāya tadardhaṃ pādamevavā

18.180

taṇḍulārthatilairyuktaṃ mukhavāsaphalānvitam /
gṛhītvā kāṃsyapātretu devasyāgre nidhāya ca

18.181

daśanyeddevadevasya "somaṃ rājāna'muccaran /
devārpitaistu nirmālyaiḥ pūjayitvār'cakaṃ tataḥ

18.182

"ghṛtātpa'rīti mantreṇa daśanyitvākaraṃ hareḥ /
arcakāya pradeyaṃ syānmātrādānamiti smṛtam

18.183

bahuśo dakṣiṇāṃ dadyāddānasādguṇyasiddhaye /
"devasya'tveti mantreṇa parigṛhya tadarcakaḥ

18.184

upayuñjyātkuṭuṃbārthe sa hi dāyaharo hareḥ /
devadravyovabhoge tu yaśśāstraidonṣa īritaḥ

18.185

vaikhānasānāṃ taddoṣā nāsti devaprasādataḥ /
praṇamya devadeveśaṃ mantrairvedādisaṃbhavaiḥ

18.186

strotraiśca vividhaintsutvā pāde puṣpāñjaliṃ kṣipet /
daśanyedvividhākārān dīpānmantreṇa tatra tu

18.187

kuṃbhadīpaṃ samādāya devāgre tu vinikṣipet /
vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca cāmanaṃ ca trivikramam

18.188

daleṣvabhyarcya vidhinā dīpe lakṣmīṃ samarcayet /
vartikāyāṃ śriyaṃ caiva dhūme 'bhyarcyabhavaṃ tathā

18.189

prokṣyopacārairabhyarchya puṣpagandhādibhiḥ kramāt /
"śubhrā jyoti'riti procya karābhyāṃ parigṛhya ca,

18.190

pradakṣiṇaṃ trivāraṃ tu darśayan bhrāmayeddharim /
sarvavādyasamāyuktaṃ taṃ dīpaṃ parigṛhya ca

18.191

śiṣyo vā gaṇikā vāpi devāgāraṃ parītya ca /
visṛjeccaiva taṃ dīpaṃ pṛṣṭhe yūthādhipasya ca

18.192

taddīpadarśanānnṝṇāmāyuśśrīputrasaṃvadaḥ /
saṃbhavanti na sandeho viṣṇornī rājanaṃ hī tat

18.193

citraiścavālavyajanais tatkāle vījayedguruḥ /
darbaṇaṃ cāmaraṃ chatraṃ vyajanaṃ caturaṅgakam

18.194

nṛttaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca vaiṣṇavaṃ mantramuccaran /
devasya darśayitvātu stotraṃ vedaiḥkramāccaret

18.195

tathā nānāvidhaistotraiśśrāvayedacyutaṃ harim /
anuktaṃ caiva yatsarvamūhayitvā samācaret

18.196

śrībhūmyohṛndaye nyasya tattadbījākṣaraṃ pṛthak /
tatsūktābhyāṃ ṣoḍaśopacārairabhyarcayetkramāt

18.197

utcavādeśca pūrvoktaṃ sarvamarcanamācaret /
tatobhojyānanaṃ caiva saṃkalpya ca yathāvidhi

18.198

ghṛtaṃ madhu guḍaṃ caiva payo dadhi samanvitam /
prasthamātraṃ tu saṃgrāvyāṃ madhupakanmihocyate

18.199

"yanmadhuneti mantreṇa madhupākaṃ nivedayet /
paścādācamanaṃ datvāśiṣyaṃ kārye niyojayet

18.200

"athāvanīda'mantreṇa śodhayitvā sthalaṃ tataḥ /
maṇḍalaṃ caturaśraṃ ca kārayetbaricārakaḥ

18.201

haviḥ pātrāṇi saṃśodhya ravimabhyarchya teṣu vai /
abhighārya ghṛtenaiva havistatra tu nikṣipet

18.202

"amṛtopastaraṇama'sītyatra kāryaṃ samācaret /
upadaṃśādikaṃ tatra guḍaṃ dadhi phalāni ca

18.203

nikṣipya viṣṇugāyatṣā pṛthakpātreṣvasaṃkaram /
"yatte susīma' mantreṇa goghṛtenābhighārya ca

18.204

devasyāgre tu nikṣipya tripādeṣu yathāvidhi /
havirarpaṇakāle tu na sevyo harirucyate

18.205

tasmādvaikhānasān hitvā brāhmaṇā anyasūtriṇaḥ /
na viśeyustathānye ca tatkāle viṣṇumandiram

18.206

kavāṭaṃ bandhayetpaścāt ghaṇṭānādaṃ ca kārayet /
tūryaghoṣādikaṃ kuryānmṛḍuvādyapriyo hariḥ

18.207

tator'cakaḥ prasannātmā devadevamanusmaran /
haviḥpātreṣu tulasīṃ nikṣipyāṣṭākṣareṇa tu

18.208

puṣpairabhyarcya saṃprokṣya praṇavaiḥ pariṣicya ca /
abhimṛśyānnasūktena surabhimudrāṃ pradarśya ca

18.209

"tadasya priya'mityuktvā haviruṣṇaṃ nivedayet /
"subhūssvayaṃbhūṃ'tyuktvā apūpaṃ ca nivedayet

18.210

pṛthukādīni cānyāni "viśvabheṣaja'mantrataḥ /
apakvāni ca vastūni sarvamaṣṭākṣareṇa tu

18.211

"idaṃ viṣṇu'ssamuccārya pānīyaṃ svādu śītalam /
nivedayitvā gaṇḍūṣaṃ pādyamācamanaṃ dadet,

18.212

"ghṛtātba'rīti mantreṇa mukhavāsaṃ pradāpayet /
viṣṇugāyatrīmuccārya dadyātpuṣpāñjaliṃ tataḥ

18.213

nityāgnikuṇḍe chullyāṃ vā pariṣicya ca pāvakam /
caruṇājyena juhuyāsmūrtimantraiḥkramādbudhaḥ

18.214

devyādibhyastathā hutvā vaiṣṇavaṃ ca yajetkramāt /
puṣpanyāsoktadevebhyaḥ pāṣandānāṃ tathaiva ca

18.215

trikāleṣūttamaṃ proktamadhamaṃ prātarevahi /
prātarmadhyāhnayoścaiva madhyamaṃ homalakṣaṇam

18.216

rakṣedagnimavicchinnamaśakto yaśca rakṣitam /
samidhyātmani vāropya praṇīyāharaharyajet

18.217

tatoyātrāsanaṃ vidvān saṃkalpya vidhinā budhaḥ /
prokṣyālaṅkṛtya cādāya rathaṃ vā caturantaram

18.218

baliberaṃ samāropya sarvālaṅkārasaṃyutam /
"rathantaraṃ' samuccārya tatra kāryaṃ samācaret

18.219

"yogeśaṃ paraṃbrahmāṇaṃ paramātmānamityapi /
bhaktavatsala'mityuktvā mūrtimantraistathā harim

18.220

nārācarajjvā nudṛḍhaṃ bandhayedrahasikramāt /
"viṣṇustvā'miti mantreṇa pādau sṛṣṭvā namenmuhuḥ

18.221

"somaṃ rājāna'muccārya chatraṃ mūrdhani dhārayet /
"marutaḥ paramā'tmeti pārśvayoścāmare dadet

18.222

"vāyupa'rīti mantreṇa vyajanairvījayeddharim /
tathānyaissumahāhainśca yuktodivyaparicchadaiḥ

18.223

ghaṇṭāraveṇa saṃyuktaṃ śaṅkhabherīnināditaiḥ /
bherīmṛdaṅgapaṇavanissālaiḥ kāhalairapi

18.224

mardalairdivyavādyaiśca layaśrutisamanvitaiḥ /
upatiṣṭhejjagadyoniṃ nārāyaṇamanāmayam

18.225

śiṣyamāhūya tatkāle soṣṇiṣaṃ sottarīyakarm /
ūrdhvepuṣpaṃ ca sannyasya prokṣayitvā ca mantrataḥ

18.226

tasyoṣṇīṣoparisthāpya balipātraṃ vicakṣaṇaḥ /
alaṅkṛtya ca mālyādyaiḥpūjayettākṣanyvatsmaret

18.227

vāhayitvā baliṃ tena balipātreṇa caiva hi /
sarvadvāreṣu sarvatra puṣpanyāsoktamāgantaḥ

18.228

pūrvāntamuttarāntaṃ ca nikṣipettu baliṃ kramāt /
toyaṃ puṣpaṃ baliṃ toyaṃ catvārastatra vigrahāḥ

18.229

tato devaṃ samānīya kramamāṇāśśanaiśsanaiḥ /
vāhakā vāhayeyustaṃ rathaṃ sarvaṅgasundaram

18.230

krameṇa namrakāyastu kṣipecchiṣyo baliṃ kramāt /
baliṃ datpāgrato gaccheddevena saha vā pṛthak

18.231

tato devaṃ kramānnītvā prādakṣiṇyakrameṇa vai /
tatkāle tu balirdeya statkramastupravakṣyate

18.232

maṇikaṃ ca tatassandhyāṃ pradhamadvārapālakau /
tāpasaṃ siddhidaṃ caiva dvitīya dvārapālakau

18.233

nyakṣendrāvantarāle ca yathāvidhi samarcayet /
prathamāvaraṇadvāre kiṣkindhaṃ tīrdhameva ca

18.234

dditīyāvaraṇadvāre gaṇeśaṃ śeṣamarcayet /
tṛtīyāvaraṇadvāre śaṅkhapadmanidhī tathā

18.235

tuhiṇaṃ ca balindaṃ ca caturthāvaraṇe tathā /
pañcamāvaraṇe caiva khaḍgaṃ śāṅkhaṃ samarcayet

18.236

ṣaṣṭhe cāvaraṇa śaṅkhacakracūḍau samarcayet /
caṇḍaṃ tathā pracaṇḍaṃ ca saptamāvaraṇer'cayet

18.237

sopānamadhye śrībhūtaṃ garuḍaṃ ca samarcayet /
havīrakṣakamagniṃ ca āgneyyāṃ samyagarcayet

18.238

vimānadakṣiṇe pārśve vivasvantaṃ yamaṃ tathā /
nairṛtyāṃ vādya'rakṣaṃ ca nirṛtiṃ ca samarcayet

18.239

paścime mitramabhyarcyettathā varuṇameva ca /
vāyavyāmarcayeccaiva puṣpeśamarutau tathā

18.240

uttarasyāṃ tu kṣattāraṃ kuberaṃ ca samarcayet /
īśānaṃ bhāskaraṃ caiva tathaiśānye samarcayet

18.241

bhūtapīṭhe samabhyarcya cakraṃ caiva dhvajaṃ tathā /
śaṅkhaṃ yūthādhipaṃ caiva akṣahantaṃ tathārcayet

18.242

pīṭhasya dakṣiṇe bhāge "ye bhūtā' iti mantrataḥ /
bhūtayakṣapiśācebhyo baliśeṣaṃ tu nirvapet

18.243

pādau prakṣālya cācamya tatra kāryaṃ samācaret /
nṛttageyādiyuktaṃ tu divyastotraissamanvitam

18.244

pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā bhrāmayitvā jagadgurum /
sopānamadhye saṃsthāpya rajjubandhaṃ visṛjya ca

18.245

jayaśabdaistathāmantrairdadyānnī rājanaṃ tataḥ /
tato devaṃ samādāya svasthāne tu niveśayet

18.246

viṣṇusūktaṃ samuccārya praṇāmaṃ muhurācaret /
dadyātpuṣpāñjaliṃ caiva dvādaśāṣṭaṣaḍakṣaraiḥ

18.247

pauruṣaṃ sūktamuccārya praṇavaṃ ca samuccaran /
mukhavāsaṃ samarpyaiva śaktito dakṣiṇāṃ dadet

18.248

tataḥpatadgrahāttīrthamādāyaiva tu pūjakaḥ /
triḥpibenniyato bhūtvā tulasīmapi bhakṣayet

18.249

pratyūṣaśca prabhātaśca madhyāhnaścāparāhmakaḥ /
sāyaṅkālo niśīthaśca pūjākālāntu ṣaṭ smṛtāḥ

18.250

prātaḥkālercanaṃ kuryājjapahomābhivṛddhaye /
rājarāṣṭrābhivṛddhyarthaṃ madhyāhnārcanamiṣyate

18.251

sāyaṅkāler'canaṃ caiva sarvasasyābhivṛddhaye /
uṣaḥkālār'canaṃ proktaṃ prajāpaśuvivṛddhaye

18.252

aparāhṇārcanaṃ caiva daityanāśanahetave /
ardharātrār'canaṃ proktaṃ catuṣpādabhivṛddhaye

18.253

evaṃ ṣaṭkālapūjāyāṃ phalamuktaṃ viśeṣataḥ /
ṣaṭkālaṃ vā trikālaṃ vā dvikālaṃ kālameva vā

18.254

pūjanaṃ devadevasya tvaihikāmuṣmikapradam /
ṣaṭkāla pūjane kuryādādāvāhanaṃbudhaḥ

18.255

tathāntya velārcanāyāṃ kuryādudvāsanaṃ param /
upasandhyāsu deveśamāsanādyaṣṭavigrahaiḥ

18.256

samabhyarcya havirdadyādvinā homaṃ baliṃ tathā /
puṣpanyāsaṃ ca homaṃ ca parivārārcanaṃ balim

18.257

nityayātrotsavaṃ caivetyupasandhyāsu varjayet /
trikālamarcane 'nyatra mnapanaṃ prātareva hī

18.258

prokṣaṇaṃ cānyakāle tu mantreṇetyāha pūjanam /
śiṣyāṇāmapyabhāve tu varṣādyupahatau tathā

18.259

tathā vādyādyabhāve vā balikāle samāgate /
tadā devāntsamāvāhya dvārāgre nikṣipedbalim

18.260

sūryastvāmantramuccārya kavāṭaṃ bandhayettataḥ /
madhyāhne caiva sāyāhne kāle kāle tathācaret

18.261

tathaivodghaṭayetkāle sarvaṃ pūrvavadarcanam /
puṣpaṃ dvārārcitaṃ śodhya punardvāre samarcayet

18.262

dhruvapīṭhetu puṣpāṇi na śodhyāni punaḥpunaḥ /
tāni puṣpāṇyanuddhṛtya tadūrdhve nyāsamācaret,

18.263

sāyārcane tu tāni syuninrmālyāni na cānyataḥ /
kautukādyarcitaṃ puṣpamādāya vidhinā budhaḥ

18.264

pīṭhe pārśve nidhāyānyairarcayettu navairnavaiḥ /
antyavelārcanānte tu saṃkalbya śayanāsanam

18.265

vimucya vastramālyādīn sūkṣmavastraṃ samarpya ca /
abhyarcya puṣbagandhādyairdevadevaṃ śriyaḥpatim

18.266

sarvauṣadhivimiśraṃ ca kaṣāyaṃ toyameva ca /
nivedya devadevasya mukhavāsaṃpradāpayet

18.267

"yadvaiṣṇava'miti procya mṛduvādyairmanoramaiḥ /
divyopadhānasahite divyālaṅkāraśobhite

18.268

pariṣkṛte vitānādvairdivyadhūpaiḥ sudhūpite /
mahāhānstaraṇopete śayane śāyayeddharim

18.269

śrībhūmyau ca samādāya tanmantrābhyāṃ kramādguruḥ /
śāyayeddevapāśenv tu "dhruvanta'iti coccaret

18.270

"aricitassuṣṭutaścāsi suparṇagaruḍadhvaja /
cakrapāṇe mahābāho yatheṣṭaṃ vasa oṃ namaḥ'

18.271

iti mantraṃ samuccārya bhaktyā paramāyā yutaḥ /
prātarāvāhitāṃ śaktiṃ dhruvabere 'varopayet

18.272

pradakṣiṇaṃ praṇāmaṃ ca kṛtvā mantreṇa deśikaḥ /
stutvā puruṣasūktena viṣṇugāyatriyā tathā

18.273

vyāpakatrayamantraiśca tathā "viṣṇornukā'dibhiḥ /
"ato devā'dibhirmantrairmantrairanyaiśca vaiṣṇavaiḥ

18.274

ekākṣarādisūktaiśca dvādaśāṣṭaṣaḍakṣaraiḥ /
muhuḥpuṣpājaliṃ datvākṣāmayeddoṣasaṃcayam

18.275

atha vakṣye viśeṣeṇa pūjanaṃ cautsavādiṣu /
brahmasthānaṃ kautukasya pūrvameva samīritam

18.276

pāśanvyoḥkautukasyātha sthāpayetsnāpanautsavau /
uttare kautukasyaiva baliberasya saṃsthitiḥ

18.277

garbhālayasya saṃkoce tvatha vā mukhamaṇḍape /
antarāle 'tha vā sthāpya pūjayetsnāpanautsavau

18.278

snāpanautsavayoḥkuryātpūrvoktārcanamuttamam /
āsanādyupacārāṃśca kalpayet ṣoḍaśātha vā

18.279

trayodaśopacāraiśca śāntaṃ samyaksamarcayet /
navopacārairabhyarcyedanapāyigaṇāṃs tathā

18.280

dvāradevān dvārapālān lokapālāṃstathaiva ca /
aṣṭopacārairabhyarcyenmūrtimantraiḥ samācaret

18.281

itarān parīvārāṃśca yajet ṣoḍaśavigrahaiḥ /
tathaiva pākalakṣmyāśca dvāralakṣmyāśca kārayet

18.282

śrīvatsalakṣmyāśca tathā devena saha cācaret /
avatārapratiṣṭhāyāṃ dhruvarcāṃ vātha kārayet

18.283

trivikramapratiṣṭhāyāṃ dhruvārcāmarcayettataḥ

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc