Bhṛgusaṃhitā · Chapter 16
iti śrīvaikhānase
bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ
prakīrṇa'dhikāre pañcadaśo 'dhyāyaḥ
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ.
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ.
daśāvatārakalpaḥ(kṛṣṇaḥ)
athātassaṃpravakṣyāmi kṛṣṇasya sthāpanaṃ budhāḥ /
kṛṣṇasyālayamuddiṣṭaṃ kuṃbhākāravimānake
kūṭe vā gopure vāpi parvatākṛtike 'pivā /
kṛṣṇasya bālarūpasya vayasā tālamānakam
ekavarṣaṃ samārabhya yāvatbañcābdamādarāt /
tālatrayakrameṇaiva yathāyogaṃ prakalpayet
vedavarṣaṃ samārabhyaṣaṭtālatrayameva vā /
saptavarṣaṃ samārabhya saptatālatrayaṃ tathā
daśavarṣaṃ samārabhya aṣṭatālatrayaṃ tathā /
trayodaśa samārabhya navatālatrayaṃ tathā
evaṃ vayaḥkrameṇaiva tālamānaṃ tathocyate /
tiṣṭhantamekapīṭhasthaṃ rukmiṇyā satyabhāmayā
kṛṣṇaṃ ca bālavapuṣaṃ śyāmalaṃ pītavāsasam /
rukmiṇīṃ kanakābhāṃ tāṃ satyabhāmāṃ ca śyāmalām
vāsudevaṃ guḍākeśaṃ sarvābharaṇabhūṣitam /
krīḍayaṣṭidharaṃ devaṃ tribhaṅgadhyānasaṃyutam
svastikaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ vāmapādaṃ tu kuñcitam /
tiṣṭhantamaṅgulisthāne cāṃguṣṭhasthitimācaret
kiñcitkuñcitajānvantavāmapādasthitirbhavet /
vaktraṃ caiva tathā gātraṃ kaṭibhāgaṃ tathaiva ca.
triṣumārgeṣu bhaṅgitvāttribhaṅgitvaṃ vidhīyate /
vaktraṃ dakṣiṇato bhāge madhyabhāgaṃ tu vāmataḥ
kaṭīrdakṣiṇato bhāge bhaṅgatrayamudāhṛtam /
dakṣiṇaṃ kaṭikaṃ hastaṃ krīḍāyaṣṭisamanvitam
dakṣiṇe yaṣṭihastantu nābhisūtrādadhonnatam /
bhūtavedaguṇāṅgulyā vidhinā sahitālataḥ?
vāmaṃ devyorbhujāsaktaṃ vāmahastamadhomukham /
hikkāsūtrādadho vāmaṃ kūrparaṃ syāddaśāṅgulam
ṣaṭsaptāṣṭāṃgulādhikyonnataṃ vā kālayetkramāt /
vāmahastatalāgrantu nābhimātrantu yojayet
veṇuṃ ca taravegaṃ tu hastābhyāṃ pīḍayetkramāt /
ūrdhvakāyasamaṃ veṇuṃ krīḍāyaṣṭiṃ tu tatsamam
triṇataṃ śyāmalāṅgaṃ ca dvibhujaṃ raktavāsasam /
caturbhujaṃ vā kurvīta śaṅkhacakradharaṃ param
susthitaṃ vāmapādena dakṣiṇenaiva bandhayet /
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ sundaraṃ saumyalocanam
devībhyāṃ sahitaṃ kuryā drahitaṃ vātra kecana /
devasya vāme garuḍaṃ prāñjalīkṛtya nusthitam
pakṣadvayayutaṃ kuryāttālapatrasya mūlavat /
navanītanaṭaṃ kuryāttathā kālīyamardanam
pārthasārathirūpaṃ tu devyośca rahitaṃ kramāt /
pīṭhaṃ ca pratimotsethaṃ pañcabhāgaṃ tribhāgikaṃ
navāṃśātsaptabhāgaṃ catribhāgadvayamucyate /
laukikapratimotsedhaṃ mānāṃgulamiti kramāt
prathamaṃ tu navāṅgulyaṃ dvadvyaṅgulavivardhanam /
navasaṃkhyamiti proktaṃ mānamevaṃ vidhīyate
etena tu tribhedaṃ syāduttamādhamamadhyamam /
mānaṃpramāṇamunmānaṃ laṃbamānopamānakam
pañcatālamiti proktaṃ laṃbamānaṃ vidhīyate /
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ tu vivarjayet
dakṣiṇaṃ mānamuddhṛtya nābhisūtrapramāṇakam /
kaṭiyonisamaṃ vātha dakṣiṇaṃ pādameva hi
daṇḍahastantu mānena mūrdhni keśākṣameva vā /
abhayaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ bhrūmātraṃ kūrparādayaḥ
dakṣiṇena mukhaṃ caiva kiñcitprahasitānanam /
keśakaṃbalamityuktaṃ sūtraṃ vāmāśrayaṃ bhavet
uṣṇīṣasthapade madhye nāsāgre puṭavāmake /
nābhimadhyagate vāpi muṣkamālorudakṣiṇe
pāde dakṣiṇapāṇyante agrānmakuṭavāmake /
laṃbayenmadhyasūtraṃ cedanyatsūtraṃ na kārayet
uṣṇīṣamaṅgulārdhaṃ ca mukhamaṣṭāṃgulaṃ bhavet /
galamarthāṃgulaṃ tasya grīvāntaṃ dvyaṅgulaṃ bhavet
hikkāntaṃ hṛdayāntaṃ ca nābhyantaṃ meḍhramūlakam /
aṣṭādaśāṃgulaṃ caiva mūrdhvakāyaṃ vidhīyate
trayodaśāṃgulaṃ caiva mūrudīrṅaṃ vidhīyate /
jānussyāddvyaṅgulaṃ caiva jaṅghā coruśca tatsamā
caraṇaṃ dvyaṅgulaṃ caiva mānameva na saṃśayaḥ /
hīkkāsūtrāntato bāhurdaśāṅgulamiti smṛtam
prakoṣṭhamaṣṭāṅgulāyāmaṃ saptāṅgulatalāyatam /
mukhaṃ mukhaviśālaṃ syātkarṇavistāramaṅgulam
grīvāvistāramevaṃ syāccaturaṅgula caturyavam /
abhayaṃ bāhumānaṃ caturviṃśatiraṅgulam
kakṣayorantaraṃ caiva caturdaśāṃgula vistaram /
ūrurdaśāṃgulaṃ caiva śroṇirekādaśāṃgulam
kaṭivistāramevaṃ syāttrayodaśāṃgulamiṣyate /
ūrumūlasuvistāramaṣṭāṃgulamiti kramāt
ṣaḍaṅgulaṃ jānutāraṃ jaṅghātāraṃ ca saptakam /
tṣaṅgulārdhaṃ ca vijñeyaṃ nālikāvistaraṃ bhavet
pādavistāramevoktaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam /
kalāpakusumaśyāmaṃ śaṅkhacakragadāmbujam
anekaratnaṃ sa channaṃ kaustubhodbhāsi vakṣasam /
tārahārāvalīramyaṃ garuḍopari saṃsthitam
devībhyāṃ sahitaṃ kuryātkṛṣṇaṃ bṛndāvane ratam /
ālola kuntalodbhāsi mukhacandra virājitam
atiraktādharoṣṭhaṃ ca raktapāṇidvayāṃcitam /
vāmapādaṃ samākuñcya cottānīkṛtya dakṣiṇam
dakṣiṇaṃ cābhayaṃ hastaṃ navanītayutaṃ tathā /
vāmaṃ prasārya cottānaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
sāṃbaraṃ tu prakurvīta vigatāṃbarameva vā /
evaṃ tu vidhinā kuryānnavanitanaṭaṃ budhaḥ
evameva prakurvīta kālīyāhiphaṇopari /
nṛtyantaṃ paramātmānamuttānākuñcitāṅghrikam
dakṣiṇe tu kare kuryānnavanītasya khaṇḍakam /
ahipucchaṃ kare vāpi kuryātkālīyamardanam
nīlotpaladalaśyāmaṃ pītāṃbarasuśobhitam /
caturbhujaṃ śaṅkhacakramūrdhvapāṇidvaye dhṛtam
adhaḥpāṇidvaye veṇuṃ vādayantaṃ mudānvitam /
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ garuḍopari saṃsthitam
devībhyāṃ sahitaṃ devaṃ munibhiḥ pariveṣṭitam /
kṛṣṇamevaṃ prakurvīta santānārthī viśeṣataḥ
kalāpakusuma śyāmaṃ pūrṇacandranibhānasam /
barhibarhakṛtottaṃsaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam
yuvatīveṣalāvaṇyaṃ śrīvatsāṃkitavakṣasam /
smerāruṇādharanyastaveṇuṃ trailokyamohanam
akṣamālāṃ ca vidyāṃ ca kuryādūrdhvakaradvaye /
veṇuṃ karadvaye kuryāccaturbhujayutaṃ harim
tapanīyalasatkāntyābhrājatkamalahantayā /
nirīkṣyamāṇacaraṇaṃ vāmapārśvasthayā śriyā
hemasiṃhāsane ramye rājñībhistu niṣevitam /
candramaṇḍalasaṃkāśaśvetachatreṇaśobhitam
nāradādyairmunigaṇaijñānnārthibhirupāsitam /
indrādidevatābṛndhaiḥ praṇataṃ parameśvaram
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta jaganmohanavigraham /
gopībhirāvṛtaṃ gobhiḥ paramānandavigraham
vyatyasya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāme nyasya ca susthitam /
caturbhujaṃ śaṅkhacakradharamūrdhvakaradvaye
dhṛtvā vedamayaṃ veṇumanyahastadvayena ca /
aṅgulībhirmudā veṇusuṣirāṇi ca pūrayan
divyagāndharvagītārtaṃ tribhaṅgena ca saṃsthitam /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta veṇunādanaṭaṃ budhaḥ
sarvabhūṣaṇasaṃyuktaṃ brahmasūtrasamanvitam /
raktāṃbaradharaṃ caiva śyāmalaṃ kamalekṣaṇam
rukmiṇīsatyabhāmābhyāṃ pārśvayorupaśobhitam /
rukmiṇīṃ rukmavarṇābhāṃ satyāṃ śyāmanibhāṃ tathā
vasudevaṃ devakīṃ ca purato dakṣiṇe tathā /
yaśodāṃ nandagopaṃ ca deveśaṃ vīkṣya susthitam
pradyumnaṃ ca tathā sāṃbaṃ vāme kuryātsalakṣaṇam /
dāmaṃ sumanasaṃ caiva kuryādanyāṃ ca gopikām
karṇāgrāntantu kṛṣṇasya sumantuṃ vāmamāśritam /
kakṣabāhusamaṃ vāpi kārayedyuktitaḥ kramāt
navatālena mānena kuryāttān samalaṅkṛtān /
devakīṃ vasudevaṃ ca kṛṣṇavarṇau prakalpayet
yaśodāṃ gauravarṇāñca karburaṃ nandamācaret /
pradyumnaṃ śyāmavarṇaṃ ca sāṃbaṃ kālāñjanaprabham
dāmaṃ raktanibhaṃ caiva gauraṃ sumanasaṃ tathā /
sumantuṃ śvetavarṇaṃ ca kalbayedvidhinā budhaḥ
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta līlāmānuṣavigraham /
caturmūrtikramaścaiṣāṃ vāsādhikaraṇoktavat
dhṛtvā puṣpamayīṃ yaṣṭiṃ dakṣiṇevatu pāṇinā /
nyasyānyaṃ caiva bhūmistharājadaṇḍasya mūrdhavi
rājārhābharaṇairyuktaṃ rukmīṇyā sahitaṃ prabhum /
eve kṛṣṇaṃ prakurvīta rājagopālavigraham
pītāṃbaradharaṃ devaṃ jñānamudrālasatkaram /
veṇumanyakare dhṛtvā sukhāsīnaṃ śucismitam
upāsyamānaṃ munibhirdevībhyāṃ rahitaṃ harim /
kṛṣṇamevaṃ prakurvīda jñānagopālavigraham
svarṇaprabhamudārāṅgamaṣṭabāhuṃ jagatprabhum /
ikṣucāpāṃkuśānveṇuṃ śaṅkhārisumasāyakān
bibhrantaṃ ramayā śliṣṭadivyamaṅgalavigraham /
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ yogināmamṛtapradam
evaṃ sammohanaṃ kuryātkṛṣṇaṃ gopālavigraham /
gavāṃ gopakumārāṇāṃ gopīnāṃ rakṣaṇāyavai
nagaṃ govardhanaṃ nāma dadhāra bhagavān hariḥ /
vāmenoddhṛtahastena bibhrantaṃ nagamuttamam
kaṭinyastānya hastaṃ ca padmahastamadhāpi vā /
śaṅkhacakradharaṃ devaṅkuryāccaiva caturbhujam
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta govardhanadharaṃ harim /
purā mahati saṃgrāme pārthaṃ rakṣitavān hariḥ
pārthaṃ rathasthitaṃ kuryāccharatūṇīrasaṃyutam /
samīkṣamāṇaṃ deveśaṃ syandanasthaṃ svapārśvagam
śyāmavarṇaṃ mahābāhu kṛṣṇamudbaddhakuntalam /
bibhrantaṃ dakṣiṇe pāśaṃ śaṅkhaṃ vāmakare tadhā
arjunasya mukhaṃ vīkṣya smayamānaṃ mahāratham /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta pārthasārathivigraham
vāmajānusamākuñcya dīrghamanyaṃ prasārya ca /
tathai vāvithya sannyasya bhūmyāṃ vāmakaraṃ puraḥ
ākuñcitānyapādeva cāsanasthitiśobhinā /
anyahastena saṃdhārya navanītaṃ navaṃ navam
muhurālokayantaṃ taddarśanīyaṃ viśeṣataḥ /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta bālagaupālavigraham
purā saṃdartasamaye saṃhṛteṣu jagatsu ca /
vaṭapatre vinidrāṇo babhūva bhagavān hariḥ
vaṭapatre śayānaṃ tu bālarūpaṃ parātparam /
ākṛṣya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāmahastena līlayā
pādāṅguṣṭhaṃ mukhe nyasya dhāsyantaṃ hasitānanam /
dakṣiṇena tu hastena vahantaṃ dakṣiṇorukam
prasāritetarapadaṃ divyālaṅkāraśobhitam /
vaṭapatraṃ prakurvīta viśālaṃ cādharāgrakam
vaṭapatraśayānaṃ tu kṛṣṇamevaṃ prakalpayet /
śaṅkhacakragadāpadma pāśāṃkuśalasatkaram
karābhyāṃ veṇumādāya dhamantaṃ sarvamohanam /
sūryāyutaśatābhāsaṃ pītāṃbarasuśobhitam
nānālaṅkārasubhagaṃ sūryamaṇḍalasaṃsthitam /
evaṃ prakalpayetkṛṣṇaṃ mahāntaṃ sarvamohanam
kṛṣṇarūpamasaṃkhyātaṃsvecchārūpaṃ tu kārayet /
kālīyamardanādau tu nāgakanyādikalpanam
kalpanaṃ bhogabhedasya caivamādīn prakalpayet /
yuktyā buddhyā ca bhaktyā ca yathā syānmanasaḥ priyam
evaṃ rūpaṃ ca kṛtvā tu tadrūvaṃ kautukaṃ caret /
athavākautukaṃ biṃbaṃ caturbhujasamanvitam
abhayaṃ varadaṃ pūrvaṃ śaṅkhacakradharaṃ param /
evaṃ caturbhujaṃ kṛtvā sthāpanāraṃbhamācaret
pūrvoktayāgaśālāyāṃ pañcāgnīn parikalpya ca /
paiṇḍarīke pradhānāgnau hautraśaṃsanamācaret
"kṛṣṇaṃ nārāyaṇaṃ puṇyaṃ tridaśādhipa'matyapi /
"rukmiṇīṃ suṃdarīṃ devīṃ ramā'miti ca rukmiṇīm
"satyarūpāṃ satīṃ caiva sannatīṃ ca kṣamā'miti /
ityevamuktvā cāvāhya garuḍaṃ pūrvavattadhā
āvāhanakrameṇaiva nirupyājyāhutīryajet /
"satyassatyastha' ityuktvā śatamaṣṭādhikaṃ yajet
śrībhūmyoriva kuryācca rukmiṇīsatyabhāmayoḥ /
pūrvoktena vidhānena sthāpanādīni kārayet
karkī
yugāntasamaye viṣṇuḥ karkī nāma bhaviṣyati /
khaḍgakheṭakahastastu mlecchādīn sa haniṣyati
kūṭe vā gopure vāpi parvatākṛtike 'pi vā /
kalkirūpaṃ pratiṣṭhāpya vimāne tu samarcayet
madhyamaṃ daśatālena bhinnāṃjanacayaprabham /
aśvānanaṃ mukhaṃ kuryādanyaccaiva narākṛti
caturbhujaṃ ca hasteṣu kramāccaivāyudhānyapi /
cakraṃ śaṅkhaṃ ca khaḍgaṃ ca dadhānaṃ kheṭakaṃ tathā
athavā kalpayeddevamaśvārūḍhaṃ dvibāhukam /
śuddhasphacikasaṃkāśaṃ khaḍgakheṭaka dhāriṇam
atraiva kautukaṃ kuryādviṣṇurūpaṃ caturbhujam /
pūrvoktayāgaśālāyāṃ pañcāgnīn parikalpya ca
paiṇḍarīke pradhānāgnau hautraśaṃsanamācaret /
"karkiṇaṃ kāmarūpaṃ ca viṣṇuṃ saṃhārakāraṇam'
evamāvāhya vidhinā nirupyājyāhutīryajet /
"dhūrno vahantā' mityuktvā śatamaṣṭādhikaṃ yajet
utsavasnapanādīni viṣṇoriva samācaret /
viṣṇordaśāvatārāṇāmevaṃ proktaṃ tu lakṣaṇam
anādirbhagavān kālo nāsya cānto 'pi dṛśyate /
cakravatparivartante sṛṣṭisthityantasaṃyamāḥ
avatārāśca kīrtyante bhūyāṃsaḥ paramātmanaḥ /
dharmasaṃrakṣaṇārthāya duṣṭasaṃśikṣaṇāya ca
sadya āvirbhavedviṣṇuryatra bhaktānukaṃpayā /
āvirbhāvaṃ tu taṃ vindyātprādurbhāvamathetarat
āvirbhāvantu matsyādyāḥ pañca pañcetarāssmṛtāḥ /
gajendramokṣaṇādīnapyāvirbhāvān pracakṣate
antarāle tathā viṣṇordakṣiṇottarapārśvayoḥ /
kalpayedrāmakṛṣṇau tu mukhamaṇḍapa eva vā
athāntarmaṇḍape vāpi tathāvaraṇa maṇḍape /
saṃsthāpya kautukaṃ beraṃ dvayameveti ke ca na
nārasiṃhaṃ varāhaṃ ca vāmanaṃ ca trivikramam /
dhruvaberaṃ vinā kṛtvā kautukaṃ lakṣaṇānvitam
sthāpayitvā tathā viṣṇoḥ pūjayedagramaṇḍape /
matsyakūrmavarāhāṇāṃ vāmanasya viśeṣataḥ
kautukaṃ viṣṇurūpaṃ tu kuryāccaiva caturbhujam /
dhruvarūpaṃ na kurvīta yatheṣṭamitaratratu
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0