Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 16

16.1

iti śrīvaikhānase
bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ saṃhitāyāṃ
prakīrṇa'dhikāre pañcadaśo 'dhyāyaḥ
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ.
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ.
daśāvatārakalpaḥ(kṛṣṇaḥ)
athātassaṃpravakṣyāmi kṛṣṇasya sthāpanaṃ budhāḥ /
kṛṣṇasyālayamuddiṣṭaṃ kuṃbhākāravimānake

16.2

kūṭe vā gopure vāpi parvatākṛtike 'pivā /
kṛṣṇasya bālarūpasya vayasā tālamānakam

16.3

ekavarṣaṃ samārabhya yāvatbañcābdamādarāt /
tālatrayakrameṇaiva yathāyogaṃ prakalpayet

16.4

vedavarṣaṃ samārabhyaṣaṭtālatrayameva vā /
saptavarṣaṃ samārabhya saptatālatrayaṃ tathā

16.5

daśavarṣaṃ samārabhya aṣṭatālatrayaṃ tathā /
trayodaśa samārabhya navatālatrayaṃ tathā

16.6

evaṃ vayaḥkrameṇaiva tālamānaṃ tathocyate /
tiṣṭhantamekapīṭhasthaṃ rukmiṇyā satyabhāmayā

16.7

kṛṣṇaṃ ca bālavapuṣaṃ śyāmalaṃ pītavāsasam /
rukmiṇīṃ kanakābhāṃ tāṃ satyabhāmāṃ ca śyāmalām

16.8

vāsudevaṃ guḍākeśaṃ sarvābharaṇabhūṣitam /
krīḍayaṣṭidharaṃ devaṃ tribhaṅgadhyānasaṃyutam

16.9

svastikaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ vāmapādaṃ tu kuñcitam /
tiṣṭhantamaṅgulisthāne cāṃguṣṭhasthitimācaret

16.10

kiñcitkuñcitajānvantavāmapādasthitirbhavet /
vaktraṃ caiva tathā gātraṃ kaṭibhāgaṃ tathaiva ca.

16.11

triṣumārgeṣu bhaṅgitvāttribhaṅgitvaṃ vidhīyate /
vaktraṃ dakṣiṇato bhāge madhyabhāgaṃ tu vāmataḥ

16.12

kaṭīrdakṣiṇato bhāge bhaṅgatrayamudāhṛtam /
dakṣiṇaṃ kaṭikaṃ hastaṃ krīḍāyaṣṭisamanvitam

16.13

dakṣiṇe yaṣṭihastantu nābhisūtrādadhonnatam /
bhūtavedaguṇāṅgulyā vidhinā sahitālataḥ?

16.14

vāmaṃ devyorbhujāsaktaṃ vāmahastamadhomukham /
hikkāsūtrādadho vāmaṃ kūrparaṃ syāddaśāṅgulam

16.15

ṣaṭsaptāṣṭāṃgulādhikyonnataṃ vā kālayetkramāt /
vāmahastatalāgrantu nābhimātrantu yojayet

16.16

veṇuṃ ca taravegaṃ tu hastābhyāṃ pīḍayetkramāt /
ūrdhvakāyasamaṃ veṇuṃ krīḍāyaṣṭiṃ tu tatsamam

16.17

triṇataṃ śyāmalāṅgaṃ ca dvibhujaṃ raktavāsasam /
caturbhujaṃ vā kurvīta śaṅkhacakradharaṃ param

16.18

susthitaṃ vāmapādena dakṣiṇenaiva bandhayet /
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ sundaraṃ saumyalocanam

16.19

devībhyāṃ sahitaṃ kuryā drahitaṃ vātra kecana /
devasya vāme garuḍaṃ prāñjalīkṛtya nusthitam

16.20

pakṣadvayayutaṃ kuryāttālapatrasya mūlavat /
navanītanaṭaṃ kuryāttathā kālīyamardanam

16.21

pārthasārathirūpaṃ tu devyośca rahitaṃ kramāt /
pīṭhaṃ ca pratimotsethaṃ pañcabhāgaṃ tribhāgikaṃ

16.22

navāṃśātsaptabhāgaṃ catribhāgadvayamucyate /
laukikapratimotsedhaṃ mānāṃgulamiti kramāt

16.23

prathamaṃ tu navāṅgulyaṃ dvadvyaṅgulavivardhanam /
navasaṃkhyamiti proktaṃ mānamevaṃ vidhīyate

16.24

etena tu tribhedaṃ syāduttamādhamamadhyamam /
mānaṃpramāṇamunmānaṃ laṃbamānopamānakam

16.25

pañcatālamiti proktaṃ laṃbamānaṃ vidhīyate /
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ tu vivarjayet

16.26

dakṣiṇaṃ mānamuddhṛtya nābhisūtrapramāṇakam /
kaṭiyonisamaṃ vātha dakṣiṇaṃ pādameva hi

16.27

daṇḍahastantu mānena mūrdhni keśākṣameva vā /
abhayaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ bhrūmātraṃ kūrparādayaḥ

16.28

dakṣiṇena mukhaṃ caiva kiñcitprahasitānanam /
keśakaṃbalamityuktaṃ sūtraṃ vāmāśrayaṃ bhavet

16.29

uṣṇīṣasthapade madhye nāsāgre puṭavāmake /
nābhimadhyagate vāpi muṣkamālorudakṣiṇe

16.30

pāde dakṣiṇapāṇyante agrānmakuṭavāmake /
laṃbayenmadhyasūtraṃ cedanyatsūtraṃ na kārayet

16.31

uṣṇīṣamaṅgulārdhaṃ ca mukhamaṣṭāṃgulaṃ bhavet /
galamarthāṃgulaṃ tasya grīvāntaṃ dvyaṅgulaṃ bhavet

16.32

hikkāntaṃ hṛdayāntaṃ ca nābhyantaṃ meḍhramūlakam /
aṣṭādaśāṃgulaṃ caiva mūrdhvakāyaṃ vidhīyate

16.33

trayodaśāṃgulaṃ caiva mūrudīrṅaṃ vidhīyate /
jānussyāddvyaṅgulaṃ caiva jaṅghā coruśca tatsamā

16.34

caraṇaṃ dvyaṅgulaṃ caiva mānameva na saṃśayaḥ /
hīkkāsūtrāntato bāhurdaśāṅgulamiti smṛtam

16.35

prakoṣṭhamaṣṭāṅgulāyāmaṃ saptāṅgulatalāyatam /
mukhaṃ mukhaviśālaṃ syātkarṇavistāramaṅgulam

16.36

grīvāvistāramevaṃ syāccaturaṅgula caturyavam /
abhayaṃ bāhumānaṃ caturviṃśatiraṅgulam

16.37

kakṣayorantaraṃ caiva caturdaśāṃgula vistaram /
ūrurdaśāṃgulaṃ caiva śroṇirekādaśāṃgulam

16.38

kaṭivistāramevaṃ syāttrayodaśāṃgulamiṣyate /
ūrumūlasuvistāramaṣṭāṃgulamiti kramāt

16.39

ṣaḍaṅgulaṃ jānutāraṃ jaṅghātāraṃ ca saptakam /
tṣaṅgulārdhaṃ ca vijñeyaṃ nālikāvistaraṃ bhavet

16.40

pādavistāramevoktaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam /
kalāpakusumaśyāmaṃ śaṅkhacakragadāmbujam

16.41

anekaratnaṃ sa channaṃ kaustubhodbhāsi vakṣasam /
tārahārāvalīramyaṃ garuḍopari saṃsthitam

16.42

devībhyāṃ sahitaṃ kuryātkṛṣṇaṃ bṛndāvane ratam /
ālola kuntalodbhāsi mukhacandra virājitam

16.43

atiraktādharoṣṭhaṃ ca raktapāṇidvayāṃcitam /
vāmapādaṃ samākuñcya cottānīkṛtya dakṣiṇam

16.44

dakṣiṇaṃ cābhayaṃ hastaṃ navanītayutaṃ tathā /
vāmaṃ prasārya cottānaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

16.45

sāṃbaraṃ tu prakurvīta vigatāṃbarameva vā /
evaṃ tu vidhinā kuryānnavanitanaṭaṃ budhaḥ

16.46

evameva prakurvīta kālīyāhiphaṇopari /
nṛtyantaṃ paramātmānamuttānākuñcitāṅghrikam

16.47

dakṣiṇe tu kare kuryānnavanītasya khaṇḍakam /
ahipucchaṃ kare vāpi kuryātkālīyamardanam

16.48

nīlotpaladalaśyāmaṃ pītāṃbarasuśobhitam /
caturbhujaṃ śaṅkhacakramūrdhvapāṇidvaye dhṛtam

16.49

adhaḥpāṇidvaye veṇuṃ vādayantaṃ mudānvitam /
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ garuḍopari saṃsthitam

16.50

devībhyāṃ sahitaṃ devaṃ munibhiḥ pariveṣṭitam /
kṛṣṇamevaṃ prakurvīta santānārthī viśeṣataḥ

16.51

kalāpakusuma śyāmaṃ pūrṇacandranibhānasam /
barhibarhakṛtottaṃsaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

16.52

yuvatīveṣalāvaṇyaṃ śrīvatsāṃkitavakṣasam /
smerāruṇādharanyastaveṇuṃ trailokyamohanam

16.53

akṣamālāṃ ca vidyāṃ ca kuryādūrdhvakaradvaye /
veṇuṃ karadvaye kuryāccaturbhujayutaṃ harim

16.54

tapanīyalasatkāntyābhrājatkamalahantayā /
nirīkṣyamāṇacaraṇaṃ vāmapārśvasthayā śriyā

16.55

hemasiṃhāsane ramye rājñībhistu niṣevitam /
candramaṇḍalasaṃkāśaśvetachatreṇaśobhitam

16.56

nāradādyairmunigaṇaijñānnārthibhirupāsitam /
indrādidevatābṛndhaiḥ praṇataṃ parameśvaram

16.57

evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta jaganmohanavigraham /
gopībhirāvṛtaṃ gobhiḥ paramānandavigraham

16.58

vyatyasya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāme nyasya ca susthitam /
caturbhujaṃ śaṅkhacakradharamūrdhvakaradvaye

16.59

dhṛtvā vedamayaṃ veṇumanyahastadvayena ca /
aṅgulībhirmudā veṇusuṣirāṇi ca pūrayan

16.60

divyagāndharvagītārtaṃ tribhaṅgena ca saṃsthitam /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta veṇunādanaṭaṃ budhaḥ

16.61

sarvabhūṣaṇasaṃyuktaṃ brahmasūtrasamanvitam /
raktāṃbaradharaṃ caiva śyāmalaṃ kamalekṣaṇam

16.62

rukmiṇīsatyabhāmābhyāṃ pārśvayorupaśobhitam /
rukmiṇīṃ rukmavarṇābhāṃ satyāṃ śyāmanibhāṃ tathā

16.63

vasudevaṃ devakīṃ ca purato dakṣiṇe tathā /
yaśodāṃ nandagopaṃ ca deveśaṃ vīkṣya susthitam

16.64

pradyumnaṃ ca tathā sāṃbaṃ vāme kuryātsalakṣaṇam /
dāmaṃ sumanasaṃ caiva kuryādanyāṃ ca gopikām

16.65

karṇāgrāntantu kṛṣṇasya sumantuṃ vāmamāśritam /
kakṣabāhusamaṃ vāpi kārayedyuktitaḥ kramāt

16.66

navatālena mānena kuryāttān samalaṅkṛtān /
devakīṃ vasudevaṃ ca kṛṣṇavarṇau prakalpayet

16.67

yaśodāṃ gauravarṇāñca karburaṃ nandamācaret /
pradyumnaṃ śyāmavarṇaṃ ca sāṃbaṃ kālāñjanaprabham

16.68

dāmaṃ raktanibhaṃ caiva gauraṃ sumanasaṃ tathā /
sumantuṃ śvetavarṇaṃ ca kalbayedvidhinā budhaḥ

16.69

evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta līlāmānuṣavigraham /
caturmūrtikramaścaiṣāṃ vāsādhikaraṇoktavat

16.70

dhṛtvā puṣpamayīṃ yaṣṭiṃ dakṣiṇevatu pāṇinā /
nyasyānyaṃ caiva bhūmistharājadaṇḍasya mūrdhavi

16.71

rājārhābharaṇairyuktaṃ rukmīṇyā sahitaṃ prabhum /
eve kṛṣṇaṃ prakurvīta rājagopālavigraham

16.72

pītāṃbaradharaṃ devaṃ jñānamudrālasatkaram /
veṇumanyakare dhṛtvā sukhāsīnaṃ śucismitam

16.73

upāsyamānaṃ munibhirdevībhyāṃ rahitaṃ harim /
kṛṣṇamevaṃ prakurvīda jñānagopālavigraham

16.74

svarṇaprabhamudārāṅgamaṣṭabāhuṃ jagatprabhum /
ikṣucāpāṃkuśānveṇuṃ śaṅkhārisumasāyakān

16.75

bibhrantaṃ ramayā śliṣṭadivyamaṅgalavigraham /
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ yogināmamṛtapradam

16.76

evaṃ sammohanaṃ kuryātkṛṣṇaṃ gopālavigraham /
gavāṃ gopakumārāṇāṃ gopīnāṃ rakṣaṇāyavai

16.77

nagaṃ govardhanaṃ nāma dadhāra bhagavān hariḥ /
vāmenoddhṛtahastena bibhrantaṃ nagamuttamam

16.78

kaṭinyastānya hastaṃ ca padmahastamadhāpi vā /
śaṅkhacakradharaṃ devaṅkuryāccaiva caturbhujam

16.79

evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta govardhanadharaṃ harim /
purā mahati saṃgrāme pārthaṃ rakṣitavān hariḥ

16.80

pārthaṃ rathasthitaṃ kuryāccharatūṇīrasaṃyutam /
samīkṣamāṇaṃ deveśaṃ syandanasthaṃ svapārśvagam

16.81

śyāmavarṇaṃ mahābāhu kṛṣṇamudbaddhakuntalam /
bibhrantaṃ dakṣiṇe pāśaṃ śaṅkhaṃ vāmakare tadhā

16.82

arjunasya mukhaṃ vīkṣya smayamānaṃ mahāratham /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta pārthasārathivigraham

16.83

vāmajānusamākuñcya dīrghamanyaṃ prasārya ca /
tathai vāvithya sannyasya bhūmyāṃ vāmakaraṃ puraḥ

16.84

ākuñcitānyapādeva cāsanasthitiśobhinā /
anyahastena saṃdhārya navanītaṃ navaṃ navam

16.85

muhurālokayantaṃ taddarśanīyaṃ viśeṣataḥ /
evaṃ kṛṣṇaṃ prakurvīta bālagaupālavigraham

16.86

purā saṃdartasamaye saṃhṛteṣu jagatsu ca /
vaṭapatre vinidrāṇo babhūva bhagavān hariḥ

16.87

vaṭapatre śayānaṃ tu bālarūpaṃ parātparam /
ākṛṣya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāmahastena līlayā

16.88

pādāṅguṣṭhaṃ mukhe nyasya dhāsyantaṃ hasitānanam /
dakṣiṇena tu hastena vahantaṃ dakṣiṇorukam

16.89

prasāritetarapadaṃ divyālaṅkāraśobhitam /
vaṭapatraṃ prakurvīta viśālaṃ cādharāgrakam

16.90

vaṭapatraśayānaṃ tu kṛṣṇamevaṃ prakalpayet /
śaṅkhacakragadāpadma pāśāṃkuśalasatkaram

16.91

karābhyāṃ veṇumādāya dhamantaṃ sarvamohanam /
sūryāyutaśatābhāsaṃ pītāṃbarasuśobhitam

16.92

nānālaṅkārasubhagaṃ sūryamaṇḍalasaṃsthitam /
evaṃ prakalpayetkṛṣṇaṃ mahāntaṃ sarvamohanam

16.93

kṛṣṇarūpamasaṃkhyātaṃsvecchārūpaṃ tu kārayet /
kālīyamardanādau tu nāgakanyādikalpanam

16.94

kalpanaṃ bhogabhedasya caivamādīn prakalpayet /
yuktyā buddhyā ca bhaktyā ca yathā syānmanasaḥ priyam

16.95

evaṃ rūpaṃ ca kṛtvā tu tadrūvaṃ kautukaṃ caret /
athavākautukaṃ biṃbaṃ caturbhujasamanvitam

16.96

abhayaṃ varadaṃ pūrvaṃ śaṅkhacakradharaṃ param /
evaṃ caturbhujaṃ kṛtvā sthāpanāraṃbhamācaret

16.97

pūrvoktayāgaśālāyāṃ pañcāgnīn parikalpya ca /
paiṇḍarīke pradhānāgnau hautraśaṃsanamācaret

16.98

"kṛṣṇaṃ nārāyaṇaṃ puṇyaṃ tridaśādhipa'matyapi /
"rukmiṇīṃ suṃdarīṃ devīṃ ramā'miti ca rukmiṇīm

16.99

"satyarūpāṃ satīṃ caiva sannatīṃ ca kṣamā'miti /
ityevamuktvā cāvāhya garuḍaṃ pūrvavattadhā

16.100

āvāhanakrameṇaiva nirupyājyāhutīryajet /
"satyassatyastha' ityuktvā śatamaṣṭādhikaṃ yajet

16.101

śrībhūmyoriva kuryācca rukmiṇīsatyabhāmayoḥ /
pūrvoktena vidhānena sthāpanādīni kārayet

16.102

karkī
yugāntasamaye viṣṇuḥ karkī nāma bhaviṣyati /
khaḍgakheṭakahastastu mlecchādīn sa haniṣyati

16.103

kūṭe vā gopure vāpi parvatākṛtike 'pi vā /
kalkirūpaṃ pratiṣṭhāpya vimāne tu samarcayet

16.104

madhyamaṃ daśatālena bhinnāṃjanacayaprabham /
aśvānanaṃ mukhaṃ kuryādanyaccaiva narākṛti

16.105

caturbhujaṃ ca hasteṣu kramāccaivāyudhānyapi /
cakraṃ śaṅkhaṃ ca khaḍgaṃ ca dadhānaṃ kheṭakaṃ tathā

16.106

athavā kalpayeddevamaśvārūḍhaṃ dvibāhukam /
śuddhasphacikasaṃkāśaṃ khaḍgakheṭaka dhāriṇam

16.107

atraiva kautukaṃ kuryādviṣṇurūpaṃ caturbhujam /
pūrvoktayāgaśālāyāṃ pañcāgnīn parikalpya ca

16.108

paiṇḍarīke pradhānāgnau hautraśaṃsanamācaret /
"karkiṇaṃ kāmarūpaṃ ca viṣṇuṃ saṃhārakāraṇam'

16.109

evamāvāhya vidhinā nirupyājyāhutīryajet /
"dhūrno vahantā' mityuktvā śatamaṣṭādhikaṃ yajet

16.110

utsavasnapanādīni viṣṇoriva samācaret /
viṣṇordaśāvatārāṇāmevaṃ proktaṃ tu lakṣaṇam

16.111

anādirbhagavān kālo nāsya cānto 'pi dṛśyate /
cakravatparivartante sṛṣṭisthityantasaṃyamāḥ

16.112

avatārāśca kīrtyante bhūyāṃsaḥ paramātmanaḥ /
dharmasaṃrakṣaṇārthāya duṣṭasaṃśikṣaṇāya ca

16.113

sadya āvirbhavedviṣṇuryatra bhaktānukaṃpayā /
āvirbhāvaṃ tu taṃ vindyātprādurbhāvamathetarat

16.114

āvirbhāvantu matsyādyāḥ pañca pañcetarāssmṛtāḥ /
gajendramokṣaṇādīnapyāvirbhāvān pracakṣate

16.115

antarāle tathā viṣṇordakṣiṇottarapārśvayoḥ /
kalpayedrāmakṛṣṇau tu mukhamaṇḍapa eva vā

16.116

athāntarmaṇḍape vāpi tathāvaraṇa maṇḍape /
saṃsthāpya kautukaṃ beraṃ dvayameveti ke ca na

16.117

nārasiṃhaṃ varāhaṃ ca vāmanaṃ ca trivikramam /
dhruvaberaṃ vinā kṛtvā kautukaṃ lakṣaṇānvitam

16.118

sthāpayitvā tathā viṣṇoḥ pūjayedagramaṇḍape /
matsyakūrmavarāhāṇāṃ vāmanasya viśeṣataḥ

16.119

kautukaṃ viṣṇurūpaṃ tu kuryāccaiva caturbhujam /
dhruvarūpaṃ na kurvīta yatheṣṭamitaratratu

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc