Bhṛgusaṃhitā · Chapter 12
iti
śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ
saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre ekādaśo 'dhyāyaḥ.
atha dvādaśo 'dhyāyaḥ.
bhagavatpratiṣṭhāvidhiḥ
athapradoṣe dharmātmā jalasthaṃ devamuddharet /
snānadravyāṇi cāhṛtya devaṃ saṃsnāpya mantravit
kṣaumapaṭṭādinā chādya maṇihemādikaiḥ punaḥ /
vividhaiḥ puṣpamālādyair alaṅkṛtya manoharam
yāna māropya deveśaṃ svaktisūktaṃ samuccaran /
toyadhārāṃ puraskṛtya nītvā grāmaṃ pradakṣiṇam
śvabhrasya paścime bhāge sthāpayitvā viśeṣataḥ /
uttare yāgaśālāyāṃ vāstu homaṃ samācaret
mathitvāgniṃ pragṛhṇīyā dvāstu homāgnimeva vā /
saṃskṛtya vidhinādāya praṇaye dgārhapatyake
trissaṃskṛto laukikāgnir mathitāgnisamo bhavet /
āghāraṃ vidhivatkṛtvā vaiṣṇavāntaṃ samācaret
tato 'nvāhāryakuṇḍe ca paścādāhavanīyake /
āvasathyetatassabhye tataḥpadmānalekramāt
sūtroktena vidhānena sarvatrāghāramācaret /
dvātriṃśatprasthasaṃpūrṇaṃ ghaṭamādāyacātvaraḥ
"iṣe tvorje'tvādi japan tantunā pariveṣṭya ca /
"śucī vo havya' ityuktvā kuṃbhaprakṣālanaṃ caret
nadītoyaṃ samādāya samutpūya ca pūrayet /
vastrayugmena cāveṣṭya alaṅkuryāt prayatnataḥ
elātakkolakarpūrair gandhośīrākṣataiḥkramāt /
anyairgandhayutaiḥ puṣpairvāsayitvā vidhānataḥ
suvarṇaratnadhātūṃśca nyasitvā mantravittamaḥ /
govālakuśadarbhaiśca kṛtaṃ kūrcaṃ tu nikṣipet
atha vā nikṣipet kūrcaṃ kṛtaṃ darbhaistu kevalaiḥ /
asthi ratnaṃ sirā stantur māṃso mṛtsnā prakīrtitā
śoṇitaṃ raktamṛdbhintu jalaṃ medastathaiva ca /
śukrantu kūrcamityuktaṃ vastraṃ syāccarma vaiṣṭitam
sapta dhātava ityete kuṃbheṣu karakeṣu ca /
eteṣvekaṃ vinākuryānnāsti tatrāsya sannidhiḥ
devasya dakṣiṇe pārśve kuṃbhaṃ tatra niveśya ca /
alaṅkṛtastathācāryo vastrābharaṇakuṇḍalaiḥ
sraggandhairveṣṭito dhṛtmā mukhasyoṣṇīṣabandhanam /
kuṃbhasya dakṣiṇe bhāge prāṅmukhodaṅmukho 'pivā
svastikāsana māsthāya ṛjukāyaḥ samāhitaḥ /
lalāṭādiṣu sthāneṣu keśavādīn praṇamyaca
akārādyakṣaraṃ sarvaṃ nyasitvā sarvasandhiṣu /
paścātkuṃbhaṃ susaṃtpṛśya kramātsūktādikaṃ japet
ātmasūktantato japtvā pauruṣaṃ sūktameva ca /
sūktamekākṣaraṃ japtvā viṣṇusūkta mataḥ param
śrībhūsūktaṃ tato japtvā "sahasraśīrṣaṃ'samuccaran /
vaiṣṇavaṃ tu tatojaptvā dhyāyet samyaksamāhitaḥ
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryāt recapūrakakuṃbhakaiḥ /
etatphalaṃ kramādvakṣye trividhaṃ tatpṛthagvidham
tatraiva recakaṃ pūrvaṃ sarvapāpasyadāhakam /
paścāttu pūrakaṃ kuryā damṛtāpyāyanaṃ tataḥ
tṛtīyaṃ kuṃbhakaṃ kuryā damṛtatvaṃ ca saṃsmaret /
tasmātsarvaprayatnena recakādīni kārayet
kuṃbhagantu jalaṃ smṛtvā vāruṇaṃ maṇḍalaṃ budhaḥ /
ardhacandrākṛtiṃ smṛtvā tasya bījākṣaraṃ nyaset
tamoṅkāreṇa saṃveṣṭya bandhayuktaṃ? tu niśmalam /
ādityamaṇḍalāntasthaṃ devaṃ tatraiva cāhvayet
ādibījaṃ suvarṇābhaṃ praṇavaiḥ pariveṣṭitam /
paścāddevaṃ samabhyarcya kuryā darghyānta marcanam
biṃbaṃ kuṃbhaṃ ca saṃgṛhya snānaśvabhre niveśayet /
śvabhrasya pūrvabhāge tu daṇḍapaṅktiṃ ca kārayet
kalaśaiḥ snāpayetsamya kcaturdaśabhirevatu /
devaṃ sarvatra saṃsnāpya dīpāntaṃ ca samarcayet
nairṛte viṣṭare nyasya nameddevāṃ tsamāhitaḥ /
evaṃ devyau samādāya snāpaye datvaraṃ budhaḥ-
pādyamācamanaṃ datvā devadevaṃ praṇamya ca /
pātraṃ tu taṇḍulaiḥ pūrṇaṃ gṛhītvātra viśeṣataḥ
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kautukaṃ tatra nikṣipet /
atha vā tantu māhṛtya nyasitvā taṇḍulopari
tāṃbūlasahite pātre? devasyāgre nidhāyaca /
puṇyāhaṃ vācya tatkālesvastisūktaṃ samuccaran
devasya dakṣiṇehaste devyoryai vāmahastayoḥ /
"svastidā' vītimantreṇa kautukaṃ bandhayetkramāt
vedamantrajña ācāryo rakṣāmantraṃ samuccaran /
ṣaḍdroṇaṃ dhānyamardhaṃ vā vedikopari cāstaret
tadardhaṃ taṇḍulāṃścaiva tadagdhaṃ tu tilānapi /
tadagdhaṃ yavamādāya tadardhaṃ tilvameva ca
aṇḍajaṃ muṇḍajaṃ caivaromajaṃ vāmajaṃ tathā /
carmajaṃ cāstaretpañca śayanaṃ vedikopari
alābhe tu tathaitaiṣāṃ pañcavastrāṇi vāstaret /
mūrdhopadhānaṃ kartavyamūrdhve 'nastaṃ samarcayet
devaṃ devyau samādāya yaddigdvāraṃ tathā śiraḥ /
śāyayecchayane vidvān "yadvaiṣṇava'miti bruvan
devyoścāpi tathā kuryāttattatsūktaṃ japetkramāt /
uttarācchādanaṃ kuryādgalāntaṃ tatra nikṣipet?
śayyāvedyāstuparitassarvān devāntsamarcayert /
iśānādikramāddevān balyantantu samarcayet
śaṅkaraṃ balirakṣaṃ ca vāgdevīṃ baliśrakrakau /
agniṃ pavitraṃ śailūṣaṃ prācyāṃ pratyaṅmukhān kramāt
bhaumaṃ guhaṃ ca durgāṃ ca yamaṃ mandaṃ ca nairṛtim /
rohiṇīṃ saptamātṝśca dakṣiṇe cottarāmukhān
paścime nairṛtādyādīnarcayettadanukramāt /
vaiṣṇavīṃ puruṣaṃ caiva budhaṃ jyeṣṭhāṃ tathaiva ca
puṣparakṣakavāyū ca prāṅmukhāṃśca samarcayet /
vāyavyādīśaparyastaṃ dakṣiṇābhimūkhān kramāt
śukraṃ caiva bhṛguṃ śāntaṃ tathā sapta ṛṣīnapi /
bhāgīrathīṃ kuberaṃ ca candraṃ bhūtāni cār'cayet
dvāre dvāre ca dhātrādīn dvāradevāntsamarcayet /
vimānaṃ parito bhyarcya nyakṣādīnarcayetkramāt
devasyāgre prasannātmā pūjayedanapāyinaḥ /
bhūtadvayaṃ tathā tārkṣyaṃ tathā caivāmitaṃ budhaḥ
cakraśaṅkhāravindāni devasyāgrer'cayedbudhaḥ /
vedānadhyāpayeddikṣu "ṛcāṃ prā'cīriti śrutiḥ
saṃbhāravedyāmāstīrya dhānyaṃ vastrovarikramāt /
hemādipātre ratnādīṃ tsannyasyaivādhidaivatam
viṣṇumabhyarcya vidhinā kārayitvādhivāsanam /
viṣṇusūktaṃ samuccārya vastreṇācchādayedbudhaḥ
paścāddhotāramāhūya yathoktaguṇasaṃyutam /
pādauprakṣālya cācamya kūrcayuktaṃ samāhitam
alaṅkuryācca puṣpādyaiḥ pañcāṅgocitabhūṣaṇaiḥ /
sabhyasya pūrvabhāge tu paścimābhimukhaḥsthitaḥ
sabhyādhvaryuṃ samīkṣyaiva hotā praṇavamuccaret /
"hotarehi' pade uktetato hotā samuccaret
"adhvaryo deva'tetyuktvā pādau prakṣālya cācamet /
pūrvavattatra casthitvā "oṃ namaḥ pravaktre' bruvan
hotā ca nāma śarmāntaṃ saṃyojyaiva samuccaret /
"bhūte bhaviṣya'tītyuktvā brūyād "dhiṃ'kārapūrvakam
"bhūrbhuvassuva' rityeva prāṅmukhaśca pradakṣiṇam /
adadhyātsamidho 'dhvaryuḥ pratyoṅkāraṃ tato 'nale
hotrā"gne mahā'mityukteprabhauḥ pravara iṣyate /
rājño vā rājapatmyā vā tathāmātyasya vā bhavet
grāmaścedyajamānastu vasiṣṭhapravaraṃ vadet /
atha vā kārayedvidvān kāśyapravaraṃ vadan
vaiśyādanyatra jātīyo yajamāno bhavedyadi /
tasya tu pravaraṃ hitvā kāśyapapravaraṃ vadet
tata "āyātu bhagavā'nuktvā paścimadiṅmukhaḥ /
viṣṇvādi bhūta paryantaṃ sarvamūrtī stadāhvayet
nanadhoktena mārgeṇa pārṣadānāhvayedbudhaḥ /
āvāhana krameṇaiva nirupyā'jyāhutīryajet
sabhyāgniṃ ca paristīrya prāṇāyāmādipūrvakam /
"svasticai'veti hutvātu tathā caiva "prajāpateḥ'
"agnirdhīmata'yetyuktvā "ādityebhya'stathaiva ca /
"viśvebhyo devebhya'ścaiva "marudgaṇebhya'eva ca
"bhūragnaye'caivamādyāścatasro vyāhṛtīryajet /
daśabhiśsataśastvetaissahasrāhutirucyate
sruveṇa srāvayan vidvānavicchinnaṃ samācaret /
viṣṇusūktaṃ samuccārya sūktaṃ pauruṣameva ca
śrīsūktaṃ bhūmidaivatya matodevādi vaiṣṇavam /
ekākṣarādisūktaṃ tu viṣṇugāyatriyā yutam
etaintu saptabhissūktaiścaturāvartya hūyatām /
etatkartumaśaktaścetsakṛdvātra samācaret
aṣṭākṣareṇa mantreṇa dvādaśākṣarakeṇa vā /
vaiṣṇavaṃ viṣṇugāyatrīṃ juhuyāditi ke cana
tataścāhāvanīyāgnikuṇḍe samyagyathākramam /
yajetpuruṣasūktaṃ tu ṣoḍaśāvartya yatnataḥ
anvāhārvāgnikuṇḍe tu viṣṇusūktaṃ suhūyatām /
brāhmañca vyāhṛtīścaiva jayādīn juhuyātkramāt
śrīsūktaṃ vaiṣṇavaṃ caiva juhuyādgārhapatyake /
āvasadthye viśeṣeṇa vaiṣṇavaṃ rudrasūktakam
mahīsūktaṃ ca juhuyatsūktamekākṣarādikam /
paiṇḍarīke tu juhuyātpāramātmikasaṃyutam
raktābjaṃ bilvapatraṃ ca śvetābjānāmasaṃbhave /
ghṛtenāplutya juhuyādviṣṇugāyatriyā budhaḥ
samidājyaṃ carur lājāḥ sarṣapāśca yavāstathā /
tilaṃ tilvaṃ tathā mudgā māṣāssakturguḍaṃ tathā
madhvapūpā dadhi kṣīraṃ homadravyamitīritam /
etaissaptadaśadravyair vaiṣṇavaṃ juhuyādbudhaḥ
juhvācaivopajuhvā ca viṣṇusūktaṃ suhūyatām /
sabhye ca vaiṇḍarīke ca sviṣṭākāraṃ vinā caret
agniṣvāhavanīyādiṣvantahomaṃ samācaret /
ṛgādīṃśca caturdikṣu vedānadhyāpayetkramāt
evamadhyayanaṃ prokta"mṛcāṃ prācī'riti śrutiḥ /
nṛttaigenyaiśca vādyaiśca rātriśeṣaṃ nayatkramāt
tataḥprabhāte dharmātmā snātvāsnānavidhānataḥ /
brahmayajñaṃ ca kṛtvā tu japetsūktāni dvādaśa
pādau prakṣyālya cācamya devānuddhāpya mantravat /
pūrvavastraṃ visṛjyaiva punaranyadvibhūṣya ca
brahmasthāne viśeṣeṇa pīṭhaṃ samyak prakalpayet /
tadūrdhve kalpayedvidvān navabhāgaṃ vibhajya ca
pūrvoktena krameṇaiva ratnanyāse samācaret /
sudhayā paripūryaiva kṣaumenācchādayedbudhaḥ
yajamānastu tatkāle ācāryādīn praṇamyaca /
sapādanavaniṣkaṃ ca gurave dakṣiṇāṃ dadet
pratyekaṃ sthāpakādīnāṃ pañcaniṣkaṃ dadettadā /
sabhyādhvaryorviśeṣeṇa hotuścāpi tathaiva ca
paiṇḍarīkasya cādhvaryoḥ pratyekaṃ pañcaniṣkakam /
anyeṣvāhavanīyādiṣvadhvaryūṇāṃ catubhanvet
paṣanddhāmasu cādhvaryoranyeṣāṃ ca pṛthak pṛthak /
niṣkaṃ pādādhikaṃ dadyātsaṃpūrṇamiti paṭhyate
ācāryasya niyogena dakṣiṇādānamīritam /
yajamānassvatantreṇa na kuryāditi śāsanam
hantyalpadakṣiṇo yajño yajamānaṃ viśeṣataḥ /
adakṣiṇaṃ tu yajanaṃ niṣphalaṃ tviti śāsanam
muhūrte samanuprāpte vādyaghoṣasamanvitam /
toyadhārāsamāyuktaṃ svastisūktaṃ samuccaran
ācāryaḥ kuṃbhamādāya vrajetpūrvaṃ tataḥkramāt /
nayeyusthsāpakāḥ paścāddevaṃ depyādisaṃyutam
pradakṣiṇaṃ śanaigantvā devāgāraṃ praviśya ca /
pīṭhasya dakṣiṇe bhāge dhānyapīṭhe prakalpite
ācāryassannyasetkuṃbhaṃ devaṃ cādāyacātvaraḥ /
kautukaṃ brahmasthāne tu sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ
"bhūrasi bhūṃ' ityuktvā pīṭhe devaṃ suyojayet /
tasya dakṣiṇapāśenv tu śrīdevīṃ sthāpayedbudhaḥ
tathaiva vāmapāśenv tu bhūmiṃ kuryātpratiṣṭhitām /
devasya vāmabhāge tu sthāpayedbiṃbamotsavam
snāpanaṃ baliberaṃ ca dakṣiṇe sthāpayedbudhaḥ /
viṣṇusūktaṃ ca japtyaiva puruṣasūktayutaṃ tathā
dhruvasūktaṃ vaiṣṇavaṃ ca devībhyāṃ ca pṛthak pṛthak /
śrībhūsūktaṃ pṛthak japtvā paścānnyāsaṃ samācaret
"suvabhunvabhūn'rityuktvā cākṣarāṇi viśeṣataḥ /
pādayorantare vidvān yakāraṃ vinyasettataḥ
biṃbasya hṛdaye samyaṅnyasedbījākṣaraṃ param /
rukmābhaṃ paramaṃ bījaṃ sarvakāraṇakāraṇam
taruṇārka sahasrābhaṃ brahmeśābhyāṃ namaskṛtam /
padmāsanasthaṃ deveśaṃ śrīvatkālaṅkṛtorasam
śaṅkhacakradharaṃ saumyaṃ sarvābharaṇa bhūṣitam /
"o'mityekākṣaraṃ brahma praṇavaḥ paripaṭhyate
"śrī'kāraṃ śriya ityuktvā "la'kāraṃ bhuva ityapi /
kūrcenādāya tattoyaṃ kuṃbhasthaṃ śaktisaṃyutam
"idaṃ viṣṇu'ssamuccārya samādāya samāhitaḥ /
"āyātu bhagavā'nuktvādhruvaberasya mūrdhavi
viṣṇuṃ ca puruṣaṃ satyamacyutaṃ cāniruddhakam /
acale devadeveśo vyāpya tiṣṭhatīti śrutiḥ
"śriye jā'teti mantreṇa śriyamāvāhayedbudhaḥ /
"medi'nīti ca mantreṇa hariṇīṃ samyagāhvayet
kautukecautsavecaiva snāpane baliberake /
praṇidhimuddhṛtya tatkāle dīpāddīpamiva kramāt
dhruvaberātsamāvāhya kūrcenāvāhayetkramāt /
navadhā mārgamālokya yatheṣṭaṃ karturicchayā
avicchinnār'canaṃ nityaṃ vidhinaiva prakalpayet /
aśaktaścettathākartuṃ pratiṣṭhāṃ naiva kārayet
āḍhyassarvasamastyāgī cikīrṣurviṣṇumandiram /
svārthaṃ kṛtvā tridhaikāṃśaṃ kuṭuṃbārthe vidhāya ca
aṃśābhyāmavaśiṣṭābhyāṃ vimānārcanamārabhet /
āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ na druhyedātmane budhaḥ
avicchinnā yathā pūjā vidhinā saṃpravartate /
tathā prakalpayedvidvān bhūmibhogena vai sthitim
arcakasyār'canār'thaṃ ca kuṭuṃbārthaṃ ca yatnataḥ /
atyantapuṣkalāṃ bhūmiṃ bahusasyocitāṃ tathā
karagrahādi rahitāmarcakāya samarpayet /
tataśca tāmrapaṭṭādau lekhya sīmāviniścayam
devanāmnaiva tāṃ bhūmiṃ dadyādarcakajīvikām /
idamagre prakurvīti tadadhīnā sthitirhareḥ
pitā haristu bhagavānarcakaḥ putra ucyate /
putrasyana likhennāma sannidhāne pituḥkramāt
arcakassuprasannātmā harideva hi kevalam /
atha vā vilikhedvidvān nāmnā vā pūjaka sya ca
tathār'cakasya cāvāsamālayasya samīpataḥ /
śilābhissudṛḍhaṃ kṛtvā vāsāyāsya praśasyate
akleśena yathā jīvedarcakassusamāhitaḥ /
yāvaccandradivānāthaṃ tathā kuryātprayatnataḥ
arcake kleśayuktetu kliśyate bhagavān hariḥ /
arcake tu susaṃtuṣṭe tadā tuṣṭo janārdanaḥ
rūpadvayaṃ hareḥ proktaṃ biṃbamarcaka evaca /
biṃbe tvāvāhanādarvāksadā sannihitor'cake
punarvicintya dharmātmā yajamāno mudānvitaḥ /
śaktilobhamakṛtvaiva karoti vibhavāntaram
pañcaparvasu saṃkrāntau puṇyāheṣvitareṣu ca /
viśeṣa pūjanārthañca havirarthaṃ ca yatnataḥ
snapanārthaṃ cotsavārthaṃ prāyaścittārthameva ca /
naṭanartakadāsīnāṅgāyakānāṃ caśaktitaḥ
vidyārthināṃ ca bhaktānāmanyasya vibhavasya ca /
vṛttiṃ tuparikalpyaiva bhūrūpāṃ purato hareḥ
dadātyācāryahaste tu mantrodakapurassaram /
anyeṣāṃ vibhavānāṃ catathaivānyapadārthinām
tattannāmnaiva bhūmyādiṃ dāpayeddeśikottamaḥ /
ācāryasyāpi tannāmnā kalpayedvṛttimuttamām
evaṃ yaḥ kurute bhaktyā aihikāmuṣmikaṃ phalam /
paśubhṛtyādibhogāṃśca vāhanādīn viśeṣataḥ
suvarṇaratnadhānyādīnatyantaṃ samavāpnuyāt /
tasya kāyakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
yaṃ yaṃ kāmayate sarvantaṃ tamāpnotyasaṃśayam /
pūrvajātigatāstasya pitaraḥ pituranvaye
mātṛpakṣe ca yejātāstasya mātāmahādayaḥ /
sarvepi tridivaṃ yānti modante tridive ciram
tato yāsyanti vaikuṇṭhaṃ nissamābhyadhikaṃ mahaḥ /
yassamyakpālayedetadadhikaṃ yaśca vardhayet
ādyeṣṭakādi nirmāṇaphalameva prapadyate /
sarvāśubhavināśaṃ ca labdhvāceṣṭamavāpya ca
ante vimānamāruhya viṣṇoryāti paraṃ padam /
kiṃ bahūktena vidhinā na daivaṃ keśavātparam
taṃ viṣṇuṃ pūjayennityaṃ sarvasādhanasādhanam /
sarvamuktipradaṃ nityaṃ sarvakāmaphalapradam
grāmāgrahārayossamyagarcanaṃ tatra vāsinām /
sarvasiddhipradaṃ nityaṃ putrapautrapravardhanam
sāmānyamagni hotraṃ syādanagnīnāṃ tapodhanāḥ /
sāgnīnāmapyavijñātaprāyaścittāya kalpate
tasmātkuryādavicchinnamarcanaṃ sarvayatnataḥ
Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0