Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhṛgusaṃhitā · Chapter 12

12.1

iti
śrīvaikhānase bhagavacchāstre bhṛguproktāyāṃ
saṃhitāyāṃ prakīrṇādhikāre ekādaśo 'dhyāyaḥ.
atha dvādaśo 'dhyāyaḥ.
bhagavatpratiṣṭhāvidhiḥ
athapradoṣe dharmātmā jalasthaṃ devamuddharet /
snānadravyāṇi cāhṛtya devaṃ saṃsnāpya mantravit

12.2

kṣaumapaṭṭādinā chādya maṇihemādikaiḥ punaḥ /
vividhaiḥ puṣpamālādyair alaṅkṛtya manoharam

12.3

yāna māropya deveśaṃ svaktisūktaṃ samuccaran /
toyadhārāṃ puraskṛtya nītvā grāmaṃ pradakṣiṇam

12.4

śvabhrasya paścime bhāge sthāpayitvā viśeṣataḥ /
uttare yāgaśālāyāṃ vāstu homaṃ samācaret

12.5

mathitvāgniṃ pragṛhṇīyā dvāstu homāgnimeva vā /
saṃskṛtya vidhinādāya praṇaye dgārhapatyake

12.6

trissaṃskṛto laukikāgnir mathitāgnisamo bhavet /
āghāraṃ vidhivatkṛtvā vaiṣṇavāntaṃ samācaret

12.7

tato 'nvāhāryakuṇḍe ca paścādāhavanīyake /
āvasathyetatassabhye tataḥpadmānalekramāt

12.8

sūtroktena vidhānena sarvatrāghāramācaret /
dvātriṃśatprasthasaṃpūrṇaṃ ghaṭamādāyacātvaraḥ

12.9

"iṣe tvorje'tvādi japan tantunā pariveṣṭya ca /
"śucī vo havya' ityuktvā kuṃbhaprakṣālanaṃ caret

12.10

nadītoyaṃ samādāya samutpūya ca pūrayet /
vastrayugmena cāveṣṭya alaṅkuryāt prayatnataḥ

12.11

elātakkolakarpūrair gandhośīrākṣataiḥkramāt /
anyairgandhayutaiḥ puṣpairvāsayitvā vidhānataḥ

12.12

suvarṇaratnadhātūṃśca nyasitvā mantravittamaḥ /
govālakuśadarbhaiśca kṛtaṃ kūrcaṃ tu nikṣipet

12.13

atha vā nikṣipet kūrcaṃ kṛtaṃ darbhaistu kevalaiḥ /
asthi ratnaṃ sirā stantur māṃso mṛtsnā prakīrtitā

12.14

śoṇitaṃ raktamṛdbhintu jalaṃ medastathaiva ca /
śukrantu kūrcamityuktaṃ vastraṃ syāccarma vaiṣṭitam

12.15

sapta dhātava ityete kuṃbheṣu karakeṣu ca /
eteṣvekaṃ vinākuryānnāsti tatrāsya sannidhiḥ

12.16

devasya dakṣiṇe pārśve kuṃbhaṃ tatra niveśya ca /
alaṅkṛtastathācāryo vastrābharaṇakuṇḍalaiḥ

12.17

sraggandhairveṣṭito dhṛtmā mukhasyoṣṇīṣabandhanam /
kuṃbhasya dakṣiṇe bhāge prāṅmukhodaṅmukho 'pivā

12.18

svastikāsana māsthāya ṛjukāyaḥ samāhitaḥ /
lalāṭādiṣu sthāneṣu keśavādīn praṇamyaca

12.19

akārādyakṣaraṃ sarvaṃ nyasitvā sarvasandhiṣu /
paścātkuṃbhaṃ susaṃtpṛśya kramātsūktādikaṃ japet

12.20

ātmasūktantato japtvā pauruṣaṃ sūktameva ca /
sūktamekākṣaraṃ japtvā viṣṇusūkta mataḥ param

12.21

śrībhūsūktaṃ tato japtvā "sahasraśīrṣaṃ'samuccaran /
vaiṣṇavaṃ tu tatojaptvā dhyāyet samyaksamāhitaḥ

12.22

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryāt recapūrakakuṃbhakaiḥ /
etatphalaṃ kramādvakṣye trividhaṃ tatpṛthagvidham

12.23

tatraiva recakaṃ pūrvaṃ sarvapāpasyadāhakam /
paścāttu pūrakaṃ kuryā damṛtāpyāyanaṃ tataḥ

12.24

tṛtīyaṃ kuṃbhakaṃ kuryā damṛtatvaṃ ca saṃsmaret /
tasmātsarvaprayatnena recakādīni kārayet

12.25

kuṃbhagantu jalaṃ smṛtvā vāruṇaṃ maṇḍalaṃ budhaḥ /
ardhacandrākṛtiṃ smṛtvā tasya bījākṣaraṃ nyaset

12.26

tamoṅkāreṇa saṃveṣṭya bandhayuktaṃ? tu niśmalam /
ādityamaṇḍalāntasthaṃ devaṃ tatraiva cāhvayet

12.27

ādibījaṃ suvarṇābhaṃ praṇavaiḥ pariveṣṭitam /
paścāddevaṃ samabhyarcya kuryā darghyānta marcanam

12.28

biṃbaṃ kuṃbhaṃ ca saṃgṛhya snānaśvabhre niveśayet /
śvabhrasya pūrvabhāge tu daṇḍapaṅktiṃ ca kārayet

12.29

kalaśaiḥ snāpayetsamya kcaturdaśabhirevatu /
devaṃ sarvatra saṃsnāpya dīpāntaṃ ca samarcayet

12.30

nairṛte viṣṭare nyasya nameddevāṃ tsamāhitaḥ /
evaṃ devyau samādāya snāpaye datvaraṃ budhaḥ-

12.31

pādyamācamanaṃ datvā devadevaṃ praṇamya ca /
pātraṃ tu taṇḍulaiḥ pūrṇaṃ gṛhītvātra viśeṣataḥ

12.32

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kautukaṃ tatra nikṣipet /
atha vā tantu māhṛtya nyasitvā taṇḍulopari

12.33

tāṃbūlasahite pātre? devasyāgre nidhāyaca /
puṇyāhaṃ vācya tatkālesvastisūktaṃ samuccaran

12.34

devasya dakṣiṇehaste devyoryai vāmahastayoḥ /
"svastidā' vītimantreṇa kautukaṃ bandhayetkramāt

12.35

vedamantrajña ācāryo rakṣāmantraṃ samuccaran /
ṣaḍdroṇaṃ dhānyamardhaṃ vā vedikopari cāstaret

12.36

tadardhaṃ taṇḍulāṃścaiva tadagdhaṃ tu tilānapi /
tadagdhaṃ yavamādāya tadardhaṃ tilvameva ca

12.37

aṇḍajaṃ muṇḍajaṃ caivaromajaṃ vāmajaṃ tathā /
carmajaṃ cāstaretpañca śayanaṃ vedikopari

12.38

alābhe tu tathaitaiṣāṃ pañcavastrāṇi vāstaret /
mūrdhopadhānaṃ kartavyamūrdhve 'nastaṃ samarcayet

12.39

devaṃ devyau samādāya yaddigdvāraṃ tathā śiraḥ /
śāyayecchayane vidvān "yadvaiṣṇava'miti bruvan

12.40

devyoścāpi tathā kuryāttattatsūktaṃ japetkramāt /
uttarācchādanaṃ kuryādgalāntaṃ tatra nikṣipet?

12.41

śayyāvedyāstuparitassarvān devāntsamarcayert /
iśānādikramāddevān balyantantu samarcayet

12.42

śaṅkaraṃ balirakṣaṃ ca vāgdevīṃ baliśrakrakau /
agniṃ pavitraṃ śailūṣaṃ prācyāṃ pratyaṅmukhān kramāt

12.43

bhaumaṃ guhaṃ ca durgāṃ ca yamaṃ mandaṃ ca nairṛtim /
rohiṇīṃ saptamātṝśca dakṣiṇe cottarāmukhān

12.44

paścime nairṛtādyādīnarcayettadanukramāt /
vaiṣṇavīṃ puruṣaṃ caiva budhaṃ jyeṣṭhāṃ tathaiva ca

12.45

puṣparakṣakavāyū ca prāṅmukhāṃśca samarcayet /
vāyavyādīśaparyastaṃ dakṣiṇābhimūkhān kramāt

12.46

śukraṃ caiva bhṛguṃ śāntaṃ tathā sapta ṛṣīnapi /
bhāgīrathīṃ kuberaṃ ca candraṃ bhūtāni cār'cayet

12.47

dvāre dvāre ca dhātrādīn dvāradevāntsamarcayet /
vimānaṃ parito bhyarcya nyakṣādīnarcayetkramāt

12.48

devasyāgre prasannātmā pūjayedanapāyinaḥ /
bhūtadvayaṃ tathā tārkṣyaṃ tathā caivāmitaṃ budhaḥ

12.49

cakraśaṅkhāravindāni devasyāgrer'cayedbudhaḥ /
vedānadhyāpayeddikṣu "ṛcāṃ prā'cīriti śrutiḥ

12.50

saṃbhāravedyāmāstīrya dhānyaṃ vastrovarikramāt /
hemādipātre ratnādīṃ tsannyasyaivādhidaivatam

12.51

viṣṇumabhyarcya vidhinā kārayitvādhivāsanam /
viṣṇusūktaṃ samuccārya vastreṇācchādayedbudhaḥ

12.52

paścāddhotāramāhūya yathoktaguṇasaṃyutam /
pādauprakṣālya cācamya kūrcayuktaṃ samāhitam

12.53

alaṅkuryācca puṣpādyaiḥ pañcāṅgocitabhūṣaṇaiḥ /
sabhyasya pūrvabhāge tu paścimābhimukhaḥsthitaḥ

12.54

sabhyādhvaryuṃ samīkṣyaiva hotā praṇavamuccaret /
"hotarehi' pade uktetato hotā samuccaret

12.55

"adhvaryo deva'tetyuktvā pādau prakṣālya cācamet /
pūrvavattatra casthitvā "oṃ namaḥ pravaktre' bruvan

12.56

hotā ca nāma śarmāntaṃ saṃyojyaiva samuccaret /
"bhūte bhaviṣya'tītyuktvā brūyād "dhiṃ'kārapūrvakam

12.57

"bhūrbhuvassuva' rityeva prāṅmukhaśca pradakṣiṇam /
adadhyātsamidho 'dhvaryuḥ pratyoṅkāraṃ tato 'nale

12.58

hotrā"gne mahā'mityukteprabhauḥ pravara iṣyate /
rājño vā rājapatmyā vā tathāmātyasya vā bhavet

12.59

grāmaścedyajamānastu vasiṣṭhapravaraṃ vadet /
atha vā kārayedvidvān kāśyapravaraṃ vadan

12.60

vaiśyādanyatra jātīyo yajamāno bhavedyadi /
tasya tu pravaraṃ hitvā kāśyapapravaraṃ vadet

12.61

tata "āyātu bhagavā'nuktvā paścimadiṅmukhaḥ /
viṣṇvādi bhūta paryantaṃ sarvamūrtī stadāhvayet

12.62

nanadhoktena mārgeṇa pārṣadānāhvayedbudhaḥ /
āvāhana krameṇaiva nirupyā'jyāhutīryajet

12.63

sabhyāgniṃ ca paristīrya prāṇāyāmādipūrvakam /
"svasticai'veti hutvātu tathā caiva "prajāpateḥ'

12.64

"agnirdhīmata'yetyuktvā "ādityebhya'stathaiva ca /
"viśvebhyo devebhya'ścaiva "marudgaṇebhya'eva ca

12.65

"bhūragnaye'caivamādyāścatasro vyāhṛtīryajet /
daśabhiśsataśastvetaissahasrāhutirucyate

12.66

sruveṇa srāvayan vidvānavicchinnaṃ samācaret /
viṣṇusūktaṃ samuccārya sūktaṃ pauruṣameva ca

12.67

śrīsūktaṃ bhūmidaivatya matodevādi vaiṣṇavam /
ekākṣarādisūktaṃ tu viṣṇugāyatriyā yutam

12.68

etaintu saptabhissūktaiścaturāvartya hūyatām /
etatkartumaśaktaścetsakṛdvātra samācaret

12.69

aṣṭākṣareṇa mantreṇa dvādaśākṣarakeṇa vā /
vaiṣṇavaṃ viṣṇugāyatrīṃ juhuyāditi ke cana

12.70

tataścāhāvanīyāgnikuṇḍe samyagyathākramam /
yajetpuruṣasūktaṃ tu ṣoḍaśāvartya yatnataḥ

12.71

anvāhārvāgnikuṇḍe tu viṣṇusūktaṃ suhūyatām /
brāhmañca vyāhṛtīścaiva jayādīn juhuyātkramāt

12.72

śrīsūktaṃ vaiṣṇavaṃ caiva juhuyādgārhapatyake /
āvasadthye viśeṣeṇa vaiṣṇavaṃ rudrasūktakam

12.73

mahīsūktaṃ ca juhuyatsūktamekākṣarādikam /
paiṇḍarīke tu juhuyātpāramātmikasaṃyutam

12.74

raktābjaṃ bilvapatraṃ ca śvetābjānāmasaṃbhave /
ghṛtenāplutya juhuyādviṣṇugāyatriyā budhaḥ

12.75

samidājyaṃ carur lājāḥ sarṣapāśca yavāstathā /
tilaṃ tilvaṃ tathā mudgā māṣāssakturguḍaṃ tathā

12.76

madhvapūpā dadhi kṣīraṃ homadravyamitīritam /
etaissaptadaśadravyair vaiṣṇavaṃ juhuyādbudhaḥ

12.77

juhvācaivopajuhvā ca viṣṇusūktaṃ suhūyatām /
sabhye ca vaiṇḍarīke ca sviṣṭākāraṃ vinā caret

12.78

agniṣvāhavanīyādiṣvantahomaṃ samācaret /
ṛgādīṃśca caturdikṣu vedānadhyāpayetkramāt

12.79

evamadhyayanaṃ prokta"mṛcāṃ prācī'riti śrutiḥ /
nṛttaigenyaiśca vādyaiśca rātriśeṣaṃ nayatkramāt

12.80

tataḥprabhāte dharmātmā snātvāsnānavidhānataḥ /
brahmayajñaṃ ca kṛtvā tu japetsūktāni dvādaśa

12.81

pādau prakṣyālya cācamya devānuddhāpya mantravat /
pūrvavastraṃ visṛjyaiva punaranyadvibhūṣya ca

12.82

brahmasthāne viśeṣeṇa pīṭhaṃ samyak prakalpayet /
tadūrdhve kalpayedvidvān navabhāgaṃ vibhajya ca

12.83

pūrvoktena krameṇaiva ratnanyāse samācaret /
sudhayā paripūryaiva kṣaumenācchādayedbudhaḥ

12.84

yajamānastu tatkāle ācāryādīn praṇamyaca /
sapādanavaniṣkaṃ ca gurave dakṣiṇāṃ dadet

12.85

pratyekaṃ sthāpakādīnāṃ pañcaniṣkaṃ dadettadā /
sabhyādhvaryorviśeṣeṇa hotuścāpi tathaiva ca

12.86

paiṇḍarīkasya cādhvaryoḥ pratyekaṃ pañcaniṣkakam /
anyeṣvāhavanīyādiṣvadhvaryūṇāṃ catubhanvet

12.87

paṣanddhāmasu cādhvaryoranyeṣāṃ ca pṛthak pṛthak /
niṣkaṃ pādādhikaṃ dadyātsaṃpūrṇamiti paṭhyate

12.88

ācāryasya niyogena dakṣiṇādānamīritam /
yajamānassvatantreṇa na kuryāditi śāsanam

12.89

hantyalpadakṣiṇo yajño yajamānaṃ viśeṣataḥ /
adakṣiṇaṃ tu yajanaṃ niṣphalaṃ tviti śāsanam

12.90

muhūrte samanuprāpte vādyaghoṣasamanvitam /
toyadhārāsamāyuktaṃ svastisūktaṃ samuccaran

12.91

ācāryaḥ kuṃbhamādāya vrajetpūrvaṃ tataḥkramāt /
nayeyusthsāpakāḥ paścāddevaṃ depyādisaṃyutam

12.92

pradakṣiṇaṃ śanaigantvā devāgāraṃ praviśya ca /
pīṭhasya dakṣiṇe bhāge dhānyapīṭhe prakalpite

12.93

ācāryassannyasetkuṃbhaṃ devaṃ cādāyacātvaraḥ /
kautukaṃ brahmasthāne tu sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ

12.94

"bhūrasi bhūṃ' ityuktvā pīṭhe devaṃ suyojayet /
tasya dakṣiṇapāśenv tu śrīdevīṃ sthāpayedbudhaḥ

12.95

tathaiva vāmapāśenv tu bhūmiṃ kuryātpratiṣṭhitām /
devasya vāmabhāge tu sthāpayedbiṃbamotsavam

12.96

snāpanaṃ baliberaṃ ca dakṣiṇe sthāpayedbudhaḥ /
viṣṇusūktaṃ ca japtyaiva puruṣasūktayutaṃ tathā

12.97

dhruvasūktaṃ vaiṣṇavaṃ ca devībhyāṃ ca pṛthak pṛthak /
śrībhūsūktaṃ pṛthak japtvā paścānnyāsaṃ samācaret

12.98

"suvabhunvabhūn'rityuktvā cākṣarāṇi viśeṣataḥ /
pādayorantare vidvān yakāraṃ vinyasettataḥ

12.99

biṃbasya hṛdaye samyaṅnyasedbījākṣaraṃ param /
rukmābhaṃ paramaṃ bījaṃ sarvakāraṇakāraṇam

12.100

taruṇārka sahasrābhaṃ brahmeśābhyāṃ namaskṛtam /
padmāsanasthaṃ deveśaṃ śrīvatkālaṅkṛtorasam

12.101

śaṅkhacakradharaṃ saumyaṃ sarvābharaṇa bhūṣitam /
"o'mityekākṣaraṃ brahma praṇavaḥ paripaṭhyate

12.102

"śrī'kāraṃ śriya ityuktvā "la'kāraṃ bhuva ityapi /
kūrcenādāya tattoyaṃ kuṃbhasthaṃ śaktisaṃyutam

12.103

"idaṃ viṣṇu'ssamuccārya samādāya samāhitaḥ /
"āyātu bhagavā'nuktvādhruvaberasya mūrdhavi

12.104

viṣṇuṃ ca puruṣaṃ satyamacyutaṃ cāniruddhakam /
acale devadeveśo vyāpya tiṣṭhatīti śrutiḥ

12.105

"śriye jā'teti mantreṇa śriyamāvāhayedbudhaḥ /
"medi'nīti ca mantreṇa hariṇīṃ samyagāhvayet

12.106

kautukecautsavecaiva snāpane baliberake /
praṇidhimuddhṛtya tatkāle dīpāddīpamiva kramāt

12.107

dhruvaberātsamāvāhya kūrcenāvāhayetkramāt /
navadhā mārgamālokya yatheṣṭaṃ karturicchayā

12.108

avicchinnār'canaṃ nityaṃ vidhinaiva prakalpayet /
aśaktaścettathākartuṃ pratiṣṭhāṃ naiva kārayet

12.109

āḍhyassarvasamastyāgī cikīrṣurviṣṇumandiram /
svārthaṃ kṛtvā tridhaikāṃśaṃ kuṭuṃbārthe vidhāya ca

12.110

aṃśābhyāmavaśiṣṭābhyāṃ vimānārcanamārabhet /
āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ na druhyedātmane budhaḥ

12.111

avicchinnā yathā pūjā vidhinā saṃpravartate /
tathā prakalpayedvidvān bhūmibhogena vai sthitim

12.112

arcakasyār'canār'thaṃ ca kuṭuṃbārthaṃ ca yatnataḥ /
atyantapuṣkalāṃ bhūmiṃ bahusasyocitāṃ tathā

12.113

karagrahādi rahitāmarcakāya samarpayet /
tataśca tāmrapaṭṭādau lekhya sīmāviniścayam

12.114

devanāmnaiva tāṃ bhūmiṃ dadyādarcakajīvikām /
idamagre prakurvīti tadadhīnā sthitirhareḥ

12.115

pitā haristu bhagavānarcakaḥ putra ucyate /
putrasyana likhennāma sannidhāne pituḥkramāt

12.116

arcakassuprasannātmā harideva hi kevalam /
atha vā vilikhedvidvān nāmnā vā pūjaka sya ca

12.117

tathār'cakasya cāvāsamālayasya samīpataḥ /
śilābhissudṛḍhaṃ kṛtvā vāsāyāsya praśasyate

12.118

akleśena yathā jīvedarcakassusamāhitaḥ /
yāvaccandradivānāthaṃ tathā kuryātprayatnataḥ

12.119

arcake kleśayuktetu kliśyate bhagavān hariḥ /
arcake tu susaṃtuṣṭe tadā tuṣṭo janārdanaḥ

12.120

rūpadvayaṃ hareḥ proktaṃ biṃbamarcaka evaca /
biṃbe tvāvāhanādarvāksadā sannihitor'cake

12.121

punarvicintya dharmātmā yajamāno mudānvitaḥ /
śaktilobhamakṛtvaiva karoti vibhavāntaram

12.122

pañcaparvasu saṃkrāntau puṇyāheṣvitareṣu ca /
viśeṣa pūjanārthañca havirarthaṃ ca yatnataḥ

12.123

snapanārthaṃ cotsavārthaṃ prāyaścittārthameva ca /
naṭanartakadāsīnāṅgāyakānāṃ caśaktitaḥ

12.124

vidyārthināṃ ca bhaktānāmanyasya vibhavasya ca /
vṛttiṃ tuparikalpyaiva bhūrūpāṃ purato hareḥ

12.125

dadātyācāryahaste tu mantrodakapurassaram /
anyeṣāṃ vibhavānāṃ catathaivānyapadārthinām

12.126

tattannāmnaiva bhūmyādiṃ dāpayeddeśikottamaḥ /
ācāryasyāpi tannāmnā kalpayedvṛttimuttamām

12.127

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā aihikāmuṣmikaṃ phalam /
paśubhṛtyādibhogāṃśca vāhanādīn viśeṣataḥ

12.128

suvarṇaratnadhānyādīnatyantaṃ samavāpnuyāt /
tasya kāyakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

12.129

yaṃ yaṃ kāmayate sarvantaṃ tamāpnotyasaṃśayam /
pūrvajātigatāstasya pitaraḥ pituranvaye

12.130

mātṛpakṣe ca yejātāstasya mātāmahādayaḥ /
sarvepi tridivaṃ yānti modante tridive ciram

12.131

tato yāsyanti vaikuṇṭhaṃ nissamābhyadhikaṃ mahaḥ /
yassamyakpālayedetadadhikaṃ yaśca vardhayet

12.132

ādyeṣṭakādi nirmāṇaphalameva prapadyate /
sarvāśubhavināśaṃ ca labdhvāceṣṭamavāpya ca

12.133

ante vimānamāruhya viṣṇoryāti paraṃ padam /
kiṃ bahūktena vidhinā na daivaṃ keśavātparam

12.134

taṃ viṣṇuṃ pūjayennityaṃ sarvasādhanasādhanam /
sarvamuktipradaṃ nityaṃ sarvakāmaphalapradam

12.135

grāmāgrahārayossamyagarcanaṃ tatra vāsinām /
sarvasiddhipradaṃ nityaṃ putrapautrapravardhanam

12.136

sāmānyamagni hotraṃ syādanagnīnāṃ tapodhanāḥ /
sāgnīnāmapyavijñātaprāyaścittāya kalpate
tasmātkuryādavicchinnamarcanaṃ sarvayatnataḥ

Original text: Bhṛgusaṃhitā (a text of the Vaikhānasa-tradition) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc