Bhela Samhita · Chapter 8.7
phalamātraṃ nirūheṣu śreṣṭham āhur manīṣiṇaḥ /
teṣāṃ tu madanaṃ śreṣṭhaṃ pravadanti cikitsakāḥ //
jīmūtakaṃ praśaṃsanti keciddhāmārgavaṃ tathā /
kṛtavedhanam ity eke kuṭajaṃ prāhurapyatha //
garhitā ssarva evaite vādāḥ pratyekaśaḥ smṛtāḥ /
bheṣajānāṃ ca saṅghāto nirūheṣu praśasyate //
vātapittakaphagnāṃstu nirūhāṃś cānupūrvaśaḥ /
vyākhyāsyāmo yathānyāyaṃ sannipātahitāś ca ye //
dvai pañcamūlyau kolāni naladaśśuṣkamūlakam /
dvipalīnāni sarvāṇi jaladroṇe vipācayet //
aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet /
kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāni samāvapet //
nikuñcikāṃ kharapuṣpāṃ pippalīṃ saindhavaṃ vacām /
trapusorvārubījāni śatapuṣpāṃ yavānikām //
kuṣṭhaṃ ca tagaraṃ caiva yaṣṭīmadhukam eva ca /
sakṣīrassakaṣāyaś ca sagomūtraśca kīrtitaḥ //
satailaś ca nirūhaḥ syādvātarogavināśanaḥ /
paṭolapatramūlaṃ ca picumandaṃ śatāvarīm //
trāyamāṇāṃ balāṃ rāsnāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām /
guḍūcīṃ triphalāṃ śyāmāṃ sāribāṃ vaṃśakatvacam //
dvipalīnān pṛthagbhāgān pūrvakalpena sādhayet /
madhukaṃ vaṃśakaphalaṃ śatapuṣpāṃ durālabhām //
mahāsahāmaṃśumatīṃ kalkaṃ kuryāt pṛthak pṛthak /
kṣīreṇātha kaṣāyeṇa ghṛtena madhunā tathā //
kalpamiśraḥ sumathito nirūhaḥ pittanāśanaḥ /
daśamūlī karañjau dvau dantī citrakam eva ca //
ekāṣṭhīlā turaṅgī ca triphalā devadāru ca /
pūtikaṃ rauhiṣaṃ śyāmā mūrvā rājatṛṇāni ca //
pṛthak pañcapalānetān sādhayetsarvakalpavit /
adhobhāgordhvabhāgdravyaissādhayetsādhu yojitaiḥ //
mūtratailayutaḥ śreṣṭhaḥ nirūhaḥ śleṣmanāśanaḥ /
aśvagandhāṃ balāṃ rāsnāṃ śvadaṃṣṭrāṃ sapunarnavām //
paṭolapañcamūlyau ca bhārṅgīṃ śyāmāṃ śatāvarīm /
guḍūcīṃ triphalāṃ śigruṃ karṇikāyāḥ phalāni ca //
uśīraṃ rajanīpatraṃ pūtikaṃ kattṛṇāni ca /
pṛthak pañcapalānetān khaṇḍaśaśchedayed bhiṣak //
jaladroṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam /
madhukaṃ śatapuṣpāṃ ca saindhavaṃ sarṣapān guḍam //
hapuṣāmajamodāṃ ca madanasya phalāni ca /
vacāmaśokabījāni pippalīkuṣṭham eva ca //
etāni kalkapeṣyāṇi bheṣajāni pṛthak pṛthak /
kṣīratailasamāyukto ghṛtamūtrasamanvitaḥ //
khajena mathitaḥ pūtaḥ sa nirūhaḥ praśasyate /
ekena yadi vā dvābhyāṃ tribhir vātipramāṇataḥ //
kiṃcinnyūnātiriktaṃ vā jñātvā vyādhibalābalam /
kuryāt , viṃśativarṣāṇāṃ tatra prasthapramāṇataḥ //
atha dvādaśavarṣāṇāmardhaprasthaṃ prayojayet /
kaṣāyakuḍavaṃ cātra ṣaḍvarṣāṇāṃ prayojayet //
yuktaṃ lavaṇatailabhyāṃ kṣīreṇa madhunā tathā /
kaṣāyavastiṃ kurvīta svehād dviprasṛtaṃ bhiṣak //
prasṛtaṃ madhyame kuryāt prasṛtārdhaṃ kanīyasi /
nātiśītaṃ na vātyuṣṇaṃ kaṣāyam upakalpayet //
vāyuḥ kupyati śītatvād atyuṣṇaṃ tu gudaṃ dahet /
atisāndrātigrathito doṣeṇa sa hi mūrchati //
madapravego bhavati vyāpaccāsyopajāyate /
athavāpi tanuryasya kaṣāyo yojito bhavet //
so ' lpaṃ harati doṣaṃ ca na ca saṃśodhayed gudam /
parikartaṃ ca śūlaṃ ca janayec ca pravāhikām //
atyarthamadhuro datto vidagdhaḥ stambhaved anām /
grahaṇīṃ raktamarśāṃsi pāṇḍurogaṃ bhagandaram //
atitīkṣṇas tu duryuktaḥ kṣipraṃ pratinivartate /
na nirharati doṣāṃś ca jvaraṃ mūrchāṃ karoti ca //
jvaritaṃ dahyamānaṃ ca mūrchamānaṃ ca mānavam /
śītairmadhurasaṃyuktairyojayetkṣīravastibhiḥ //
yasyātha lavaṇaḥ koṣṭhe nirūhaḥ paittikīṃ rujām /
janayet tatra peṣyaṃ syānmadhureṇa nirūhaṇam //
nirūho madhuro yasya śleṣmāṇaṃ parikopayet /
kaṭukaiś ca kaṣāyais taṃ nirūhedyasya mārutaḥ //
prakupyedadhikaṃ tatra mārutaghnaṃ nirūhaṇam /
tasmāllavaṇayuktāni dravyāṇi madhurāṇi ca //
bhiṣagdadyānna śītāni tathoṣṇāni vivecayet /
pitte śīto nirūhaḥ syāduṣṇas tu kaphavātayoḥ //
praśleṣmaṇi pravāte vā pyuṣṇamāsthāpanaṃ bhavet /
madanasya phalaṃ piṣṭvā tailenācchena sādhayet //
tannirūhe praṇaṃsanti phalatailaṃ cikitsakāḥ /
gomūtrayuktametat tu phalatailanirūhaṇam //
nirūhaṃ lavaṇaṃ kuryāc chreṣṭhamānāhabhedanam /
bilvairaṇḍaphalaṃ vāpi paced dviprasthasammitam //
amlaṃ salavaṇaṃ sādhyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam /
kaṣāye tatra pīlūni kalkapeṣyāṇi yojayet //
phalatailayuto vastirdeya ānāhabhedanaḥ /
eṣa sarvānudāvartān śophagulmān bhinatty api //
athaiva vastirādhmānamudāvartaṃ vināśayet /
oṣṭhajihvaṃ pṛṣṭhaccūrṇaṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām //
candanaṃ padmakaṃ caiva vṛntaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ /
khaṇḍitānāṃ yavānāntu kuḍavaṃ tatra yojayet //
tadaikadhyaṃ pacet sarvaṃ jale cāṣṭaguṇe bhiṣak /
ghṛtena madhunā caiva picchāṃ saṃyojya śaktitaḥ //
nirvāhikāyāṃ śaṃsanti picchāvastim imaṃ budhāḥ /
atas tu ṣoḍaśī caiva pale dve ca punarnave //
kaṭāhake pañcamūlīṃ yavaiḥ saha vipācayet /
upodakāyāḥ kṣuṇṇāyāḥ svarasaṃ ca supīḍitam //
yuktaṃ tena kaṣāyeṇa ghṛtena saha yojayet /
mākṣikeṇa ca saṃyukto vastis tu yavamūrcchitaḥ //
picchāvastir iti khyātaḥ śūle nirvāhikāsu ca /
taruṇaṃ śiṃśupāpatraṃ karbudārasya pallavam //
kṣuṇṇaissaha yavaissiddhaiḥ saṃpiṣṭo ghṛtasaṃyutaḥ /
mākṣikakṣīrasaṃyuktaḥ sa vastir yavamūrcchitaḥ //
nirvāhikāṃ vātaśūlaṃ kṣatakṣīṇasya nāśayet /
ete nirūhā vyākhyātāḥ sarvarogavināśanāḥ /
vyākuleṣu vikārais tu tān bhiṣak saṃprayojayet // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele saptamo ' dhyāyaḥ // /
/aṣṭamo ' dhyāyaḥ // athāto daśavyāpadāmāsthāpanānuvāsanasiddhiṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /
Original text: Bhelasaṃhitā · Edition: ed. V. S. Venkatasubramania Sastri and C. Raja Rajeswara Sarma (CCRAS, New Delhi); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0