ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.7

ફલમાત્રં નિરૂહેષુ શ્રેષ્ઠમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
તેષાં તુ મદનં શ્રેષ્ઠં પ્રવદન્તિ ચિકિત્સકાઃ ॥

જીમૂતકં પ્રશંસન્તિ કેચિદ્ધામાર્ગવં તથા ।
કૃતવેધનમ્ ઇત્ય્ એકે કુટજં પ્રાહુરપ્યથ ॥

ગર્હિતા સ્સર્વ એવૈતે વાદાઃ પ્રત્યેકશઃ સ્મૃતાઃ ।
ભેષજાનાં ચ સઙ્ઘાતો નિરૂહેષુ પ્રશસ્યતે ॥

વાતપિત્તકફગ્નાંસ્તુ નિરૂહાંશ્ ચાનુપૂર્વશઃ ।
વ્યાખ્યાસ્યામો યથાન્યાયં સન્નિપાતહિતાશ્ ચ યે ॥

દ્વૈ પઞ્ચમૂલ્યૌ કોલાનિ નલદશ્શુષ્કમૂલકમ્ ।
દ્વિપલીનાનિ સર્વાણિ જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ॥

અષ્ટભાગાવશેષં તુ કષાયમવતારયેત્ ।
કલ્કપેષ્યાણિ ચેમાનિ ભેષજાનિ સમાવપેત્ ॥

નિકુઞ્ચિકાં ખરપુષ્પાં પિપ્પલીં સૈન્ધવં વચામ્ ।
ત્રપુસોર્વારુબીજાનિ શતપુષ્પાં યવાનિકામ્ ॥

કુષ્ઠં ચ તગરં ચૈવ યષ્ટીમધુકમ્ એવ ચ ।
સક્ષીરસ્સકષાયશ્ ચ સગોમૂત્રશ્ચ કીર્તિતઃ ॥

સતૈલશ્ ચ નિરૂહઃ સ્યાદ્વાતરોગવિનાશનઃ ।
પટોલપત્રમૂલં ચ પિચુમન્દં શતાવરીમ્ ॥

ત્રાયમાણાં બલાં રાસ્નાં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ ।
ગુડૂચીં ત્રિફલાં શ્યામાં સારિબાં વંશકત્વચમ્ ॥

દ્વિપલીનાન્ પૃથગ્ભાગાન્ પૂર્વકલ્પેન સાધયેત્ ।
મધુકં વંશકફલં શતપુષ્પાં દુરાલભામ્ ॥

મહાસહામંશુમતીં કલ્કં કુર્યાત્ પૃથક્ પૃથક્ ।
ક્ષીરેણાથ કષાયેણ ઘૃતેન મધુના તથા ॥

કલ્પમિશ્રઃ સુમથિતો નિરૂહઃ પિત્તનાશનઃ ।
દશમૂલી કરઞ્જૌ દ્વૌ દન્તી ચિત્રકમ્ એવ ચ ॥

એકાષ્ઠીલા તુરઙ્ગી ચ ત્રિફલા દેવદારુ ચ ।
પૂતિકં રૌહિષં શ્યામા મૂર્વા રાજતૃણાનિ ચ ॥

પૃથક્ પઞ્ચપલાનેતાન્ સાધયેત્સર્વકલ્પવિત્ ।
અધોભાગોર્ધ્વભાગ્દ્રવ્યૈસ્સાધયેત્સાધુ યોજિતૈઃ ॥

મૂત્રતૈલયુતઃ શ્રેષ્ઠઃ નિરૂહઃ શ્લેષ્મનાશનઃ ।
અશ્વગન્ધાં બલાં રાસ્નાં શ્વદંષ્ટ્રાં સપુનર્નવામ્ ॥

પટોલપઞ્ચમૂલ્યૌ ચ ભાર્ઙ્ગીં શ્યામાં શતાવરીમ્ ।
ગુડૂચીં ત્રિફલાં શિગ્રું કર્ણિકાયાઃ ફલાનિ ચ ॥

ઉશીરં રજનીપત્રં પૂતિકં કત્તૃણાનિ ચ ।
પૃથક્ પઞ્ચપલાનેતાન્ ખણ્ડશશ્છેદયેદ્ ભિષક્ ॥

જલદ્રોણે વિપક્તવ્યમષ્ટભાગાવશેષિતમ્ ।
મધુકં શતપુષ્પાં ચ સૈન્ધવં સર્ષપાન્ ગુડમ્ ॥

હપુષામજમોદાં ચ મદનસ્ય ફલાનિ ચ ।
વચામશોકબીજાનિ પિપ્પલીકુષ્ઠમ્ એવ ચ ॥

એતાનિ કલ્કપેષ્યાણિ ભેષજાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
ક્ષીરતૈલસમાયુક્તો ઘૃતમૂત્રસમન્વિતઃ ॥

ખજેન મથિતઃ પૂતઃ સ નિરૂહઃ પ્રશસ્યતે ।
એકેન યદિ વા દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્ વાતિપ્રમાણતઃ ॥

કિંચિન્ન્યૂનાતિરિક્તં વા જ્ઞાત્વા વ્યાધિબલાબલમ્ ।
કુર્યાત્ , વિંશતિવર્ષાણાં તત્ર પ્રસ્થપ્રમાણતઃ ॥

અથ દ્વાદશવર્ષાણામર્ધપ્રસ્થં પ્રયોજયેત્ ।
કષાયકુડવં ચાત્ર ષડ્વર્ષાણાં પ્રયોજયેત્ ॥

યુક્તં લવણતૈલભ્યાં ક્ષીરેણ મધુના તથા ।
કષાયવસ્તિં કુર્વીત સ્વેહાદ્ દ્વિપ્રસૃતં ભિષક્ ॥

પ્રસૃતં મધ્યમે કુર્યાત્ પ્રસૃતાર્ધં કનીયસિ ।
નાતિશીતં ન વાત્યુષ્ણં કષાયમ્ ઉપકલ્પયેત્ ॥

વાયુઃ કુપ્યતિ શીતત્વાદ્ અત્યુષ્ણં તુ ગુદં દહેત્ ।
અતિસાન્દ્રાતિગ્રથિતો દોષેણ સ હિ મૂર્છતિ ॥

મદપ્રવેગો ભવતિ વ્યાપચ્ચાસ્યોપજાયતે ।
અથવાપિ તનુર્યસ્ય કષાયો યોજિતો ભવેત્ ॥

સો ઽ લ્પં હરતિ દોષં ચ ન ચ સંશોધયેદ્ ગુદમ્ ।
પરિકર્તં ચ શૂલં ચ જનયેચ્ ચ પ્રવાહિકામ્ ॥

અત્યર્થમધુરો દત્તો વિદગ્ધઃ સ્તમ્ભવેદ્ અનામ્ ।
ગ્રહણીં રક્તમર્શાંસિ પાણ્ડુરોગં ભગન્દરમ્ ॥

અતિતીક્ષ્ણસ્ તુ દુર્યુક્તઃ ક્ષિપ્રં પ્રતિનિવર્તતે ।
ન નિર્હરતિ દોષાંશ્ ચ જ્વરં મૂર્છાં કરોતિ ચ ॥

જ્વરિતં દહ્યમાનં ચ મૂર્છમાનં ચ માનવમ્ ।
શીતૈર્મધુરસંયુક્તૈર્યોજયેત્ક્ષીરવસ્તિભિઃ ॥

યસ્યાથ લવણઃ કોષ્ઠે નિરૂહઃ પૈત્તિકીં રુજામ્ ।
જનયેત્ તત્ર પેષ્યં સ્યાન્મધુરેણ નિરૂહણમ્ ॥

નિરૂહો મધુરો યસ્ય શ્લેષ્માણં પરિકોપયેત્ ।
કટુકૈશ્ ચ કષાયૈસ્ તં નિરૂહેદ્યસ્ય મારુતઃ ॥

પ્રકુપ્યેદધિકં તત્ર મારુતઘ્નં નિરૂહણમ્ ।
તસ્માલ્લવણયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ મધુરાણિ ચ ॥

ભિષગ્દદ્યાન્ન શીતાનિ તથોષ્ણાનિ વિવેચયેત્ ।
પિત્તે શીતો નિરૂહઃ સ્યાદુષ્ણસ્ તુ કફવાતયોઃ ॥

પ્રશ્લેષ્મણિ પ્રવાતે વા પ્યુષ્ણમાસ્થાપનં ભવેત્ ।
મદનસ્ય ફલં પિષ્ટ્વા તૈલેનાચ્છેન સાધયેત્ ॥

તન્નિરૂહે પ્રણંસન્તિ ફલતૈલં ચિકિત્સકાઃ ।
ગોમૂત્રયુક્તમેતત્ તુ ફલતૈલનિરૂહણમ્ ॥

નિરૂહં લવણં કુર્યાચ્ છ્રેષ્ઠમાનાહભેદનમ્ ।
બિલ્વૈરણ્ડફલં વાપિ પચેદ્ દ્વિપ્રસ્થસમ્મિતમ્ ॥

અમ્લં સલવણં સાધ્યમષ્ટભાગાવશેષિતમ્ ।
કષાયે તત્ર પીલૂનિ કલ્કપેષ્યાણિ યોજયેત્ ॥

ફલતૈલયુતો વસ્તિર્દેય આનાહભેદનઃ ।
એષ સર્વાનુદાવર્તાન્ શોફગુલ્માન્ ભિનત્ત્ય્ અપિ ॥

અથૈવ વસ્તિરાધ્માનમુદાવર્તં વિનાશયેત્ ।
ઓષ્ઠજિહ્વં પૃષ્ઠચ્ચૂર્ણં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ ॥

ચન્દનં પદ્મકં ચૈવ વૃન્તં પુષ્પં ચ શાલ્મલેઃ ।
ખણ્ડિતાનાં યવાનાન્તુ કુડવં તત્ર યોજયેત્ ॥

તદૈકધ્યં પચેત્ સર્વં જલે ચાષ્ટગુણે ભિષક્ ।
ઘૃતેન મધુના ચૈવ પિચ્છાં સંયોજ્ય શક્તિતઃ ॥

નિર્વાહિકાયાં શંસન્તિ પિચ્છાવસ્તિમ્ ઇમં બુધાઃ ।
અતસ્ તુ ષોડશી ચૈવ પલે દ્વે ચ પુનર્નવે ॥

કટાહકે પઞ્ચમૂલીં યવૈઃ સહ વિપાચયેત્ ।
ઉપોદકાયાઃ ક્ષુણ્ણાયાઃ સ્વરસં ચ સુપીડિતમ્ ॥

યુક્તં તેન કષાયેણ ઘૃતેન સહ યોજયેત્ ।
માક્ષિકેણ ચ સંયુક્તો વસ્તિસ્ તુ યવમૂર્ચ્છિતઃ ॥

પિચ્છાવસ્તિર્ ઇતિ ખ્યાતઃ શૂલે નિર્વાહિકાસુ ચ ।
તરુણં શિંશુપાપત્રં કર્બુદારસ્ય પલ્લવમ્ ॥

ક્ષુણ્ણૈસ્સહ યવૈસ્સિદ્ધૈઃ સંપિષ્ટો ઘૃતસંયુતઃ ।
માક્ષિકક્ષીરસંયુક્તઃ સ વસ્તિર્ યવમૂર્ચ્છિતઃ ॥

નિર્વાહિકાં વાતશૂલં ક્ષતક્ષીણસ્ય નાશયેત્ ।
એતે નિરૂહા વ્યાખ્યાતાઃ સર્વરોગવિનાશનાઃ ।
વ્યાકુલેષુ વિકારૈસ્ તુ તાન્ ભિષક્ સંપ્રયોજયેત્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।
।અષ્ટમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો દશવ્યાપદામાસ્થાપનાનુવાસનસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।