Bhela Samhita · Chapter 8.4

adhobhāgordhvabhāgāni bheṣajāni prayatnataḥ /
kalpayenmatimānvaidyo viṣaśastranibhāni tu //

kaṭutiktakaṣāyāṇi vidāhīnītarāṇi ca /
sūkṣmāṇyuṣṇāni tīkṣṇāni viṣyandīni gurūṇi ca //

tāni samprāpya hṛdayaṃ dhamanīḥ pratipadya hi /
tiryagūrdhvamadhaś caiva doṣānniṣyandayantyapi //

sūkṣmāñcharīrāvayavān saukṣmyādanusarinti ca /
visrāvayanti dhātūṃś ca vimārgaurapi dehinām //

ānayantīva hṛdayaṃ doṣāṃstānatimūrcchitān /
āmāśayaṃ pūriyitvāhyūrdhvabhāgabhavāṃs tathā //

evam eva ca biṣyandīnyāpūryāmāśayaṃ punaḥ /
adhobhāge pravartante vikāreṣv iha dehinām //

viṣyandayanti doṣāṃś ca yāvattiṣṭhanti dehinām /
saṃśodhayantyataḥ paścādūrdhvaṃ vā yadi vāpy adhaḥ //

teṣāṃ tu duṣprayuktānāṃ vibhrāntānāṃ vidhāvatām /
ayogāccātiyogācca jāyante vyāpado daśa //

parisrāvastathādhmānaṃ vibandho gudaniḥsravaḥ /
hṛdrogaś caiva śūlaṃ ca tathaiva parikartikā //

jīvādānaṃ śirorogo daśamī ca pravāhikā /
tāsāmekaikatassiddhiṃ vyāpadāṃ tu nibodha me //

athaiti pītaṃ vamanaṃ tac ca tīkṣṇataraṃ pibet /
anupānānna siddhiś ca saṃśodhyāsthāpayennaram //

asidhyati vireke ' pi bhūyastamanuvāsayet /
asminnapi jarāṃ yāti tryahādūrdhvaṃ pibed ghṛtam //

snehasvedopapannaś ca laghu ca pratibhojitaḥ /
virecanaṃ ca vamanaṃ narastīkṣṇataraṃ pibet //

yadā virecanaṃ pītaṃ vamanāyopapadyate / prayoga evaṃ vamane vireke ' pi ca yaḥ smṛtaḥ //

snehasvedavimuktaṃ ca krūrakoṣṭhaṃ ca dehinam /
ajīrṇe cauṣadhaṃ pītamādhyāpayati mānavam //

laṅghitasya subhaktasya rūkṣasyānaśanasya ca /
parikartaḥ parisrāvaḥ pralepo ' sveditasya ca //

snehasvedavimuktasya mṛdukoṣṭhasya dehinaḥ /
doṣāstathāvaśiṣṭās tu janayanti pravāhikām //

atiraukṣyādatisvehādauṣadhānāṃ ca sambhramāt /
nṛṇāṃ śūlaṃ prabhavati gudasraṃsaś ca dāruṇaḥ //

vamane recane vāpi pīte vegavidhārite /
vātapittakaphāḥ kruddhāḥ kurvanti hṛdayagraham //

tasya gātrāṇi sīdanti klamaḥ śūlaś ca dāruṇaḥ /
śirograhaś ca koṣṭhārtirvisaṃjñaś ca bhavaty api //

svinnasya mṛdukoṣṭhasya snehitasya virecanam /
atimātrauṣadhaṃ pītaṃ jīvādānāya kalpate //

sṛjecchuklaṃ sa śakṛtā kṛṣṇaṃ vā raktam eva vā /
lodhrapuṣpasavarṇaṃ vā bhaṇḍipuṣpanibhaṃ tathā //

pravirikto yadā śītāṃ kriyāṃ samupasevate /
śaraṇāni ca śītāni vāri śītaṃ ca sevate //

srotāṃsi kupito vāyus tasya cāvṛtya tiṣṭhati /
kharībhavati tenāsya doṣāḥ skandanti dehinaḥ //

vātamūtrapurīṣāṇāmapravṛttistṛṣā jvaraḥ /
vibandha eṣa vyākhyāto bhiṣajāṃ buddhivibhramāt //

asnigdhaṃ tu yadā rūkṣamauṣadhaṃ pāyayed bhiṣak /
gṛhṇāti kupitas tasya sarvagātrāṇi mārutaḥ //

kaṭipṛṣṭhaśirogrīvāhṛdayaṃ ca yadānilaḥ /
prapadyate tadā mohaṃ cittanāśaṃ ca gacchati //

daśaitā vyāpadaḥ proktā rūpairnānāvidhaiḥ pṛthak /
cikitsāṃ tāsu kurvīta yathātreyasya śāsanam //

tatrāyoginamabhyajya tailena lavaṇena ca /
saṅkaraprastarasvedairnāḍīsvedairathapi vā //

samyaṅ nirūḍhaṃ viśrāntaṃ pariṣicya sukhāmbunā /
jāṅgalena rasenaiva bhojayenmṛdumodanam //

phalatailena koṣṇena tatastamanuvāsayet /
ādhmānaṃ parikartaśca parisrāvaś ca śāmyati //

sālo rubūkastriphalā dantī citraka eva ca /
sarpirebhir vipakvaṃ ca pāyayec ca yathābalam //

tatsnehapītaṃ susnigdhaṃ svedakarmopapāditam /
vamanaṃ recanaṃ vāpi pāyayet tīkṣṇamauṣadham //

hṛdrogo gātraharṣaś ca śīrṣaskandhagrahas tathā /
vibandhaḥ parikartaśca śūlaś cānena śāmyati //

parikartaḥ parisrāvo yathātattvena śāmyati /
kaṣāyavastiṃ praṇayetpicchāvastimathāpi vā //

śṛtaṃ madhu ghṛtaṃ vāpi kṣīravastiṃ pradāpayet /
jīvanīyopasiddhena sarpiṣā cānuvāsayet //

eraṇḍamūlaṃ triphalā drākṣā kāśmaryameva ca /
ebhiḥ śṛtaṃ payo dadyādvividhair api miśrayet //

yāvaśūko bhavetkṣāraḥ saindhavaṃ sāmlavetasam /
hiṅgu dāḍimasāraś ca pippalyo viśvabheṣajam //

sarpiṣā payasā vāpi madyenoṣṇodakena vā /
pītaṃ nivartayecchūlaṃ tīvraṃ ca parikartikām //

devadāru sabilvaṃ ca rāsnā karkaṭakāhvayā /
eraṇḍo ' pyatha pūtiśca tailamebhir vipācayet //

tenānuvāsayeccainaṃ tadā sampadyate sukham /
gātrastambhaś ca śūlaś ca parikartaś ca śāmyati //

upadravāṇām eteṣāṃ śāntir yadi na vidyate /
teṣāṃ cikitsitaṃ kuryād yathāsvaṃ svaṃ cikitsitam //

evaṃ cikitsitaṃ proktam ayoge vistareṇa me /
atiyoge tu vakṣyāmi vyāpadāṃ yac cikitsitam //

atipravṛttau vamane virecanam upācaret /
virecane cātiyukte vamanaṃ pāyayed bhiṣak //

vamane cātiyukte tu kāryam āsthāpanaṃ bhavet /
ubhayor atiyoge tu stambhanaṃ hitamucyate //

ullikhetkṣaudrayuktena sa narastaṇḍulāmbunā /
pādau ca secayed dhastau tathā vāpy avagāhayet //

lāmajjakamṛṇālaiś ca candanaiś ca sapadmakaiḥ /
sandihyāt sarvagātrāṇi kaṣāyaiś cāvasecayet //

dhātakī madhukaṃ lodhraṃ padmaṃ mocarasas tathā /
nīlotpalaṃ samaṅgā ca kaṭphalaṃ padmakesaram //

etairlohitaśālīnāṃ siddhāṃ peyāṃ suśītalām /
pibenmākṣikasaṃyuktaṃ tadasya sthāpanaṃ param //

lākṣā lodhrassamaṅgā ca mākṣikaṃ kamalotpalam /
ājena payasā pītaṃ raktastambhanamucyate //

rasaṃ kapitthapatrasya pāyayenmadhusaṃyutam /
payasā bādaraṃ drākṣāṃ madhunā ca piben naraḥ //

rasāś ca jāṅgalā deyā vyaktā dāḍimasārakaiḥ /
ghṛtadāḍimasaṃyuktā deyāḥ syuḥ kṣīravastayaḥ //

atipravṛtte rakte tu raktam evānuvāsayet /
śāśaṃ mārgamathaurabhraṃ chāgaṃ māhiṣam eva vā //

odanaṃ payasāāmṛdya paripūtaṃ samākṣikam /
pibed ikṣurasair vāpi parimardyaudanaṃ punaḥ //

nyagrodhodumbaraplakṣavetasāśvatthajais tathā /
śṛṅgairathaiṣāṃ kṣīreṇa yavāgūḥ sthāpanaṃ param //

padmaṃ śālmaliniryāsaḥ samaṅgā dhātakī tathā /
jambvāmrasāro madhukaḥ lājā lākṣā priyaṅgavaḥ //

etaiḥ śṛtaṃ payaḥ peyaṃ yavāgūṃ cāpi pāyayet /
taṇḍulodakayuktāni pibedvā madhunā saha //

odanaḥ koradūṣāṇāṃ madhunā sasyasaṃbhṛtaḥ /
palaṅkaṣāsamāyuktaś cātisāraṃ nivartayet //

saṃyuktaṃ tilatailena saptarātrasthitaṃ dadhi /
koradūṣaudanopetamatisārapraṇāśanam //

saptarātraṃ sthite takre mūlakaṃ sādhayed bhiṣak /
koradūṣaudano yojyaḥ tenātīsāranāśanaḥ //

vaṭāṅkuro mocaraso lodhramāmrāsthikandakaḥ /
taruṇāni ca bilvāni dhātakīkusumāni ca //

pañcarātrasthite takre yūṣamebhis tu kārayet /
koradūṣaudano yojyaḥ tathātīsāranāśanaḥ //

nīlotpalaṃ nīlatilāḥ samaṅgā lodhram eva ca /
kṣīraṃ vipācayed ebhir atīsāravināśanam //

tilatailaṃ tathā lodhramājaṃ kṣīraṃ vipācayet /
pravāhikā gudabhraṃśaḥ sarvametena śāmyati //

balā cātibalā bilvameraṇḍaścorakas tathā /
ebhir vipācayet kṣīraṃ kaphapittapraṇāśanam //

hanustambhe ca pātavyamarśaḥśūle ca dāruṇe /
anenaiva ca kalkena kuryād ācchāditaṃ śiraḥ //

tena mūrcchā bhramaś caiva praśāmyati śarīriṇām /
upadravāś ca ye ' pyanye teṣāṃ tattaccikitsitam //

śarkarāpadmakośīranyagrodhodumbarāstathā /
ebhir vipācayet kṣīraṃ tṛṣṇādāhapraṇāśanam //

kṣīravastiṃ vidadyāc ca picchāvastimathāpi vā /
atiyoge praśasyante śītāś ca ghṛtavastayaḥ //

jīvādānacikitsāyāṃ yatpūrvaṃ parikīrtitam /
tatkartavyaṃ gudabhraṃśe tathā sampadyate sukham //

vātaśūle tu sañjāte saṅkaraprastarādikān /
svedāṃścaivopadehāṃśca svabhyaktānāṃ prayojayet //

vacāṃ śvadaṃṣṭrāṃ pūtīkāṃ pañcamūlīṃ ca sādhitām /
yadi vāāsthāpanaṃ dadyāt sukhoṣṇaṃ cānuvāsanam //

kṣāraiḥ kṣāraghṛtaiś cāpi śūlaghnaissamupācaret /
dādhikaṃ ṣaṭpalaṃ vāpi pāyayenmātrayā ghṛtam //

evam eva vibandhe ' pi vidhiṃ kuryāc cikitsakaḥ /
yāś ca vyāpattayaḥ paścādvamane ca virecane //

tāścikitseta matimān yathā sve sve cikitsite /
grāmyān paudakaṃ māṃsaṃ snehito yo ' pi sevate //

kaphe pravṛddhe tasyāśu vireko vamanaṃ bhavet /
ajīrṇe cauṣadhaṃ pītamalpaṃ vā yadi vā bahu //

utkleśe cordhvavāte ca duryukte vāpi bheṣaje /
evaṃ virecanaṃ pītaṃ vamanāyopapadyate //

karśite rūkṣite vāpi sukumāre sudāruṇe /
asaṃjātakaphasyaiva na ca snigdhasya dehinaḥ //

chardanaṃ vā sthitaṃ kṣubdhaṃ virekāyopapādayet /
tatrānupānamevāhuḥ kecitkecittvasāmpratam //

bheṣajaṃ hy atimātraṃ tu jīvādānāya kalpate /
ūrdhvaṃ daśāhātparataḥ snehasvedopapāditam //

pāyayet tīkṣṇamevaitaṃ bheṣajaṃ kalpakalpitam /
siddhirvirecanasyaiṣā vamanasya ca kīrtitā /
vyāpadaś ca cikitsā yā yathāvadanupūrvaśaḥ // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele siddhisthāne caturtho ' dhyāyaḥ // // pañcamo ' dhyāyaḥ // athāto vastimātrīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /