ભેલસંહિતા · અધ્યાય 8.4

અધોભાગોર્ધ્વભાગાનિ ભેષજાનિ પ્રયત્નતઃ ।
કલ્પયેન્મતિમાન્વૈદ્યો વિષશસ્ત્રનિભાનિ તુ ॥

કટુતિક્તકષાયાણિ વિદાહીનીતરાણિ ચ ।
સૂક્ષ્માણ્યુષ્ણાનિ તીક્ષ્ણાનિ વિષ્યન્દીનિ ગુરૂણિ ચ ॥

તાનિ સમ્પ્રાપ્ય હૃદયં ધમનીઃ પ્રતિપદ્ય હિ ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ ચૈવ દોષાન્નિષ્યન્દયન્ત્યપિ ॥

સૂક્ષ્માઞ્છરીરાવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાદનુસરિન્તિ ચ ।
વિસ્રાવયન્તિ ધાતૂંશ્ ચ વિમાર્ગૌરપિ દેહિનામ્ ॥

આનયન્તીવ હૃદયં દોષાંસ્તાનતિમૂર્ચ્છિતાન્ ।
આમાશયં પૂરિયિત્વાહ્યૂર્ધ્વભાગભવાંસ્ તથા ॥

એવમ્ એવ ચ બિષ્યન્દીન્યાપૂર્યામાશયં પુનઃ ।
અધોભાગે પ્રવર્તન્તે વિકારેષ્વ્ ઇહ દેહિનામ્ ॥

વિષ્યન્દયન્તિ દોષાંશ્ ચ યાવત્તિષ્ઠન્તિ દેહિનામ્ ।
સંશોધયન્ત્યતઃ પશ્ચાદૂર્ધ્વં વા યદિ વાપ્ય્ અધઃ ॥

તેષાં તુ દુષ્પ્રયુક્તાનાં વિભ્રાન્તાનાં વિધાવતામ્ ।
અયોગાચ્ચાતિયોગાચ્ચ જાયન્તે વ્યાપદો દશ ॥

પરિસ્રાવસ્તથાધ્માનં વિબન્ધો ગુદનિઃસ્રવઃ ।
હૃદ્રોગશ્ ચૈવ શૂલં ચ તથૈવ પરિકર્તિકા ॥

જીવાદાનં શિરોરોગો દશમી ચ પ્રવાહિકા ।
તાસામેકૈકતસ્સિદ્ધિં વ્યાપદાં તુ નિબોધ મે ॥

અથૈતિ પીતં વમનં તચ્ ચ તીક્ષ્ણતરં પિબેત્ ।
અનુપાનાન્ન સિદ્ધિશ્ ચ સંશોધ્યાસ્થાપયેન્નરમ્ ॥

અસિધ્યતિ વિરેકે ઽ પિ ભૂયસ્તમનુવાસયેત્ ।
અસ્મિન્નપિ જરાં યાતિ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં પિબેદ્ ઘૃતમ્ ॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્નશ્ ચ લઘુ ચ પ્રતિભોજિતઃ ।
વિરેચનં ચ વમનં નરસ્તીક્ષ્ણતરં પિબેત્ ॥

યદા વિરેચનં પીતં વમનાયોપપદ્યતે । પ્રયોગ એવં વમને વિરેકે ઽ પિ ચ યઃ સ્મૃતઃ ॥

સ્નેહસ્વેદવિમુક્તં ચ ક્રૂરકોષ્ઠં ચ દેહિનમ્ ।
અજીર્ણે ચૌષધં પીતમાધ્યાપયતિ માનવમ્ ॥

લઙ્ઘિતસ્ય સુભક્તસ્ય રૂક્ષસ્યાનશનસ્ય ચ ।
પરિકર્તઃ પરિસ્રાવઃ પ્રલેપો ઽ સ્વેદિતસ્ય ચ ॥

સ્નેહસ્વેદવિમુક્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય દેહિનઃ ।
દોષાસ્તથાવશિષ્ટાસ્ તુ જનયન્તિ પ્રવાહિકામ્ ॥

અતિરૌક્ષ્યાદતિસ્વેહાદૌષધાનાં ચ સમ્ભ્રમાત્ ।
નૃણાં શૂલં પ્રભવતિ ગુદસ્રંસશ્ ચ દારુણઃ ॥

વમને રેચને વાપિ પીતે વેગવિધારિતે ।
વાતપિત્તકફાઃ ક્રુદ્ધાઃ કુર્વન્તિ હૃદયગ્રહમ્ ॥

તસ્ય ગાત્રાણિ સીદન્તિ ક્લમઃ શૂલશ્ ચ દારુણઃ ।
શિરોગ્રહશ્ ચ કોષ્ઠાર્તિર્વિસંજ્ઞશ્ ચ ભવત્ય્ અપિ ॥

સ્વિન્નસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય સ્નેહિતસ્ય વિરેચનમ્ ।
અતિમાત્રૌષધં પીતં જીવાદાનાય કલ્પતે ॥

સૃજેચ્છુક્લં સ શકૃતા કૃષ્ણં વા રક્તમ્ એવ વા ।
લોધ્રપુષ્પસવર્ણં વા ભણ્ડિપુષ્પનિભં તથા ॥

પ્રવિરિક્તો યદા શીતાં ક્રિયાં સમુપસેવતે ।
શરણાનિ ચ શીતાનિ વારિ શીતં ચ સેવતે ॥

સ્રોતાંસિ કુપિતો વાયુસ્ તસ્ય ચાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
ખરીભવતિ તેનાસ્ય દોષાઃ સ્કન્દન્તિ દેહિનઃ ॥

વાતમૂત્રપુરીષાણામપ્રવૃત્તિસ્તૃષા જ્વરઃ ।
વિબન્ધ એષ વ્યાખ્યાતો ભિષજાં બુદ્ધિવિભ્રમાત્ ॥

અસ્નિગ્ધં તુ યદા રૂક્ષમૌષધં પાયયેદ્ ભિષક્ ।
ગૃહ્ણાતિ કુપિતસ્ તસ્ય સર્વગાત્રાણિ મારુતઃ ॥

કટિપૃષ્ઠશિરોગ્રીવાહૃદયં ચ યદાનિલઃ ।
પ્રપદ્યતે તદા મોહં ચિત્તનાશં ચ ગચ્છતિ ॥

દશૈતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તા રૂપૈર્નાનાવિધૈઃ પૃથક્ ।
ચિકિત્સાં તાસુ કુર્વીત યથાત્રેયસ્ય શાસનમ્ ॥

તત્રાયોગિનમભ્યજ્ય તૈલેન લવણેન ચ ।
સઙ્કરપ્રસ્તરસ્વેદૈર્નાડીસ્વેદૈરથપિ વા ॥

સમ્યઙ્ નિરૂઢં વિશ્રાન્તં પરિષિચ્ય સુખામ્બુના ।
જાઙ્ગલેન રસેનૈવ ભોજયેન્મૃદુમોદનમ્ ॥

ફલતૈલેન કોષ્ણેન તતસ્તમનુવાસયેત્ ।
આધ્માનં પરિકર્તશ્ચ પરિસ્રાવશ્ ચ શામ્યતિ ॥

સાલો રુબૂકસ્ત્રિફલા દન્તી ચિત્રક એવ ચ ।
સર્પિરેભિર્ વિપક્વં ચ પાયયેચ્ ચ યથાબલમ્ ॥

તત્સ્નેહપીતં સુસ્નિગ્ધં સ્વેદકર્મોપપાદિતમ્ ।
વમનં રેચનં વાપિ પાયયેત્ તીક્ષ્ણમૌષધમ્ ॥

હૃદ્રોગો ગાત્રહર્ષશ્ ચ શીર્ષસ્કન્ધગ્રહસ્ તથા ।
વિબન્ધઃ પરિકર્તશ્ચ શૂલશ્ ચાનેન શામ્યતિ ॥

પરિકર્તઃ પરિસ્રાવો યથાતત્ત્વેન શામ્યતિ ।
કષાયવસ્તિં પ્રણયેત્પિચ્છાવસ્તિમથાપિ વા ॥

શૃતં મધુ ઘૃતં વાપિ ક્ષીરવસ્તિં પ્રદાપયેત્ ।
જીવનીયોપસિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસયેત્ ॥

એરણ્ડમૂલં ત્રિફલા દ્રાક્ષા કાશ્મર્યમેવ ચ ।
એભિઃ શૃતં પયો દદ્યાદ્વિવિધૈર્ અપિ મિશ્રયેત્ ॥

યાવશૂકો ભવેત્ક્ષારઃ સૈન્ધવં સામ્લવેતસમ્ ।
હિઙ્ગુ દાડિમસારશ્ ચ પિપ્પલ્યો વિશ્વભેષજમ્ ॥

સર્પિષા પયસા વાપિ મદ્યેનોષ્ણોદકેન વા ।
પીતં નિવર્તયેચ્છૂલં તીવ્રં ચ પરિકર્તિકામ્ ॥

દેવદારુ સબિલ્વં ચ રાસ્ના કર્કટકાહ્વયા ।
એરણ્ડો ઽ પ્યથ પૂતિશ્ચ તૈલમેભિર્ વિપાચયેત્ ॥

તેનાનુવાસયેચ્ચૈનં તદા સમ્પદ્યતે સુખમ્ ।
ગાત્રસ્તમ્ભશ્ ચ શૂલશ્ ચ પરિકર્તશ્ ચ શામ્યતિ ॥

ઉપદ્રવાણામ્ એતેષાં શાન્તિર્ યદિ ન વિદ્યતે ।
તેષાં ચિકિત્સિતં કુર્યાદ્ યથાસ્વં સ્વં ચિકિત્સિતમ્ ॥

એવં ચિકિત્સિતં પ્રોક્તમ્ અયોગે વિસ્તરેણ મે ।
અતિયોગે તુ વક્ષ્યામિ વ્યાપદાં યચ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

અતિપ્રવૃત્તૌ વમને વિરેચનમ્ ઉપાચરેત્ ।
વિરેચને ચાતિયુક્તે વમનં પાયયેદ્ ભિષક્ ॥

વમને ચાતિયુક્તે તુ કાર્યમ્ આસ્થાપનં ભવેત્ ।
ઉભયોર્ અતિયોગે તુ સ્તમ્ભનં હિતમુચ્યતે ॥

ઉલ્લિખેત્ક્ષૌદ્રયુક્તેન સ નરસ્તણ્ડુલામ્બુના ।
પાદૌ ચ સેચયેદ્ ધસ્તૌ તથા વાપ્ય્ અવગાહયેત્ ॥

લામજ્જકમૃણાલૈશ્ ચ ચન્દનૈશ્ ચ સપદ્મકૈઃ ।
સન્દિહ્યાત્ સર્વગાત્રાણિ કષાયૈશ્ ચાવસેચયેત્ ॥

ધાતકી મધુકં લોધ્રં પદ્મં મોચરસસ્ તથા ।
નીલોત્પલં સમઙ્ગા ચ કટ્ફલં પદ્મકેસરમ્ ॥

એતૈર્લોહિતશાલીનાં સિદ્ધાં પેયાં સુશીતલામ્ ।
પિબેન્માક્ષિકસંયુક્તં તદસ્ય સ્થાપનં પરમ્ ॥

લાક્ષા લોધ્રસ્સમઙ્ગા ચ માક્ષિકં કમલોત્પલમ્ ।
આજેન પયસા પીતં રક્તસ્તમ્ભનમુચ્યતે ॥

રસં કપિત્થપત્રસ્ય પાયયેન્મધુસંયુતમ્ ।
પયસા બાદરં દ્રાક્ષાં મધુના ચ પિબેન્ નરઃ ॥

રસાશ્ ચ જાઙ્ગલા દેયા વ્યક્તા દાડિમસારકૈઃ ।
ઘૃતદાડિમસંયુક્તા દેયાઃ સ્યુઃ ક્ષીરવસ્તયઃ ॥

અતિપ્રવૃત્તે રક્તે તુ રક્તમ્ એવાનુવાસયેત્ ।
શાશં માર્ગમથૌરભ્રં છાગં માહિષમ્ એવ વા ॥

ઓદનં પયસાઆમૃદ્ય પરિપૂતં સમાક્ષિકમ્ ।
પિબેદ્ ઇક્ષુરસૈર્ વાપિ પરિમર્દ્યૌદનં પુનઃ ॥

ન્યગ્રોધોદુમ્બરપ્લક્ષવેતસાશ્વત્થજૈસ્ તથા ।
શૃઙ્ગૈરથૈષાં ક્ષીરેણ યવાગૂઃ સ્થાપનં પરમ્ ॥

પદ્મં શાલ્મલિનિર્યાસઃ સમઙ્ગા ધાતકી તથા ।
જમ્બ્વામ્રસારો મધુકઃ લાજા લાક્ષા પ્રિયઙ્ગવઃ ॥

એતૈઃ શૃતં પયઃ પેયં યવાગૂં ચાપિ પાયયેત્ ।
તણ્ડુલોદકયુક્તાનિ પિબેદ્વા મધુના સહ ॥

ઓદનઃ કોરદૂષાણાં મધુના સસ્યસંભૃતઃ ।
પલઙ્કષાસમાયુક્તશ્ ચાતિસારં નિવર્તયેત્ ॥

સંયુક્તં તિલતૈલેન સપ્તરાત્રસ્થિતં દધિ ।
કોરદૂષૌદનોપેતમતિસારપ્રણાશનમ્ ॥

સપ્તરાત્રં સ્થિતે તક્રે મૂલકં સાધયેદ્ ભિષક્ ।
કોરદૂષૌદનો યોજ્યઃ તેનાતીસારનાશનઃ ॥

વટાઙ્કુરો મોચરસો લોધ્રમામ્રાસ્થિકન્દકઃ ।
તરુણાનિ ચ બિલ્વાનિ ધાતકીકુસુમાનિ ચ ॥

પઞ્ચરાત્રસ્થિતે તક્રે યૂષમેભિસ્ તુ કારયેત્ ।
કોરદૂષૌદનો યોજ્યઃ તથાતીસારનાશનઃ ॥

નીલોત્પલં નીલતિલાઃ સમઙ્ગા લોધ્રમ્ એવ ચ ।
ક્ષીરં વિપાચયેદ્ એભિર્ અતીસારવિનાશનમ્ ॥

તિલતૈલં તથા લોધ્રમાજં ક્ષીરં વિપાચયેત્ ।
પ્રવાહિકા ગુદભ્રંશઃ સર્વમેતેન શામ્યતિ ॥

બલા ચાતિબલા બિલ્વમેરણ્ડશ્ચોરકસ્ તથા ।
એભિર્ વિપાચયેત્ ક્ષીરં કફપિત્તપ્રણાશનમ્ ॥

હનુસ્તમ્ભે ચ પાતવ્યમર્શઃશૂલે ચ દારુણે ।
અનેનૈવ ચ કલ્કેન કુર્યાદ્ આચ્છાદિતં શિરઃ ॥

તેન મૂર્ચ્છા ભ્રમશ્ ચૈવ પ્રશામ્યતિ શરીરિણામ્ ।
ઉપદ્રવાશ્ ચ યે ઽ પ્યન્યે તેષાં તત્તચ્ચિકિત્સિતમ્ ॥

શર્કરાપદ્મકોશીરન્યગ્રોધોદુમ્બરાસ્તથા ।
એભિર્ વિપાચયેત્ ક્ષીરં તૃષ્ણાદાહપ્રણાશનમ્ ॥

ક્ષીરવસ્તિં વિદદ્યાચ્ ચ પિચ્છાવસ્તિમથાપિ વા ।
અતિયોગે પ્રશસ્યન્તે શીતાશ્ ચ ઘૃતવસ્તયઃ ॥

જીવાદાનચિકિત્સાયાં યત્પૂર્વં પરિકીર્તિતમ્ ।
તત્કર્તવ્યં ગુદભ્રંશે તથા સમ્પદ્યતે સુખમ્ ॥

વાતશૂલે તુ સઞ્જાતે સઙ્કરપ્રસ્તરાદિકાન્ ।
સ્વેદાંશ્ચૈવોપદેહાંશ્ચ સ્વભ્યક્તાનાં પ્રયોજયેત્ ॥

વચાં શ્વદંષ્ટ્રાં પૂતીકાં પઞ્ચમૂલીં ચ સાધિતામ્ ।
યદિ વાઆસ્થાપનં દદ્યાત્ સુખોષ્ણં ચાનુવાસનમ્ ॥

ક્ષારૈઃ ક્ષારઘૃતૈશ્ ચાપિ શૂલઘ્નૈસ્સમુપાચરેત્ ।
દાધિકં ષટ્પલં વાપિ પાયયેન્માત્રયા ઘૃતમ્ ॥

એવમ્ એવ વિબન્ધે ઽ પિ વિધિં કુર્યાચ્ ચિકિત્સકઃ ।
યાશ્ ચ વ્યાપત્તયઃ પશ્ચાદ્વમને ચ વિરેચને ॥

તાશ્ચિકિત્સેત મતિમાન્ યથા સ્વે સ્વે ચિકિત્સિતે ।
ગ્રામ્યાન્ પૌદકં માંસં સ્નેહિતો યો ઽ પિ સેવતે ॥

કફે પ્રવૃદ્ધે તસ્યાશુ વિરેકો વમનં ભવેત્ ।
અજીર્ણે ચૌષધં પીતમલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥

ઉત્ક્લેશે ચોર્ધ્વવાતે ચ દુર્યુક્તે વાપિ ભેષજે ।
એવં વિરેચનં પીતં વમનાયોપપદ્યતે ॥

કર્શિતે રૂક્ષિતે વાપિ સુકુમારે સુદારુણે ।
અસંજાતકફસ્યૈવ ન ચ સ્નિગ્ધસ્ય દેહિનઃ ॥

છર્દનં વા સ્થિતં ક્ષુબ્ધં વિરેકાયોપપાદયેત્ ।
તત્રાનુપાનમેવાહુઃ કેચિત્કેચિત્ત્વસામ્પ્રતમ્ ॥

ભેષજં હ્ય્ અતિમાત્રં તુ જીવાદાનાય કલ્પતે ।
ઊર્ધ્વં દશાહાત્પરતઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતમ્ ॥

પાયયેત્ તીક્ષ્ણમેવૈતં ભેષજં કલ્પકલ્પિતમ્ ।
સિદ્ધિર્વિરેચનસ્યૈષા વમનસ્ય ચ કીર્તિતા ।
વ્યાપદશ્ ચ ચિકિત્સા યા યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સિદ્ધિસ્થાને ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો વસ્તિમાત્રીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।