Bhela Samhita · Chapter 6.6

/pittaṃ bhṛśaṃ dehe prakupyati /
tatpraduṣṭaṃ dūṣayati raktamāṃsamatholbaṇam //

tatra kuṣṭhāni jāyante dehe bahuvidhāni tu /
teṣāṃ rūpāṇi vakṣyāmi cikitsāṃ ca yathākramam //

doṣāṇāṃ sañcitānāṃ tu tvaṅmāṃsācchāsracāriṇām /
pradūṣaṇaṃ hi sarveṣāṃ kuṣṭham ity abhidhīyate //

viruddhamāhārayato apyajīrṇādhyaśanena ca /
chardimūtrapurīṣāṇāṃ vegānāṃ ca vidhāraṇāt //

grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ śākaṃ haritakāni ca /
madyamamlamathātyarthaṃ sevitvā yaḥ pibetpayaḥ //

bhuktvā vāpy uṣṇamāhāraṃ madhu māṃsaṃ ca sevate /
madyaṃ madhu ca yaḥ pītvāt yuṣṇamannaṃ ca sevate //

vidagdhabhukto yaś cāpi grāmyadharma niṣevate /
uṣṇātapāmyāṃ sahasā yaś cāpy apsu nimajjati //

tasyoṣmā sanniruddhas tu prakopayati mārutam /
udīrayati vāyus tu dūṣito doṣasaṃcayān //

doṣāśśirāḥ prapannāste rudhiraṃ dūṣayantyati /
raktamāṃsaniruddhās tu vātapittakaphāstrayaḥ //

janayanty āśu kuṣṭhāni nṛṇāmaṣṭādaśaiva tu /
nidāneṣv api nirdiṣṭaṃ nidānaṃ sāptakuṣṭhikam //

aṣṭādaśa tu kuṣṭhāni teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam /
yatkuṣṭhamaruṇābhāsaṃ śyāmaṃ rūkṣaṃ savedanam //

pipīlikākīrṇamiva karkaśaṃ cāpi vātikam /
kṣipramuttiṣṭhate yas tu dūṣyate paridahyate //

tāmraṃ śyāvaprakupitaṃ sajvaraṃ cāpi paittikam /
samutpanneṣu vā teṣu stimitaṃ bahulaṃ guru //

pāṇḍu snigdhaṃ ca guru ca yatkuṣṭhaṃ śleṣmasambhavam /
sphuṭitaṃ srāvabahulaṃ dāharāgarujānvitam //

tvagromanakhamāṃsaiś ca dīryadbhis sānnipātikam /
prādurbhaviṣyatāṃ caiva pūrvarūpāṇi me śṛṇu //

tāni saṃlakṣya medhāvī cikitsitamupācaret /
ūṣmāyaṇaṃ parītāpaḥ svedo raukṣyaṃ vivarṇatā //

suptatvaṃ romaharṣaś ca gātrāṇāṃ gauravaṃ klamaḥ /
rāgaḥ pipāsā daurbalyaṃ davathuḥ piṭakādayaḥ //

tataḥ kuṣṭhāni jāyante teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam /
svedanaṃ kākaṇābhāsaṃ samuptannaṃ savedanam //

sphuṭitaṃ nīlaparyantaṃ kākaṇaṃ kuṣṭhamucyate /
udumbaranibhairyat tu maṇḍalairbahubhiścitam //

nirāsrāvaiḥ sravadbhir vā vidyādaudumbaraṃ tu tat /
maṇḍalairbandhujīvābhair utsannaiś ca vidāhibhiḥ //

vidyānmaṇḍalakuṣṭhaṃ tadvedanācoṣaṇānvitam /
rśyajihvopamaṃ kuṣṭhaṃ ṛśyajihvaṃ vibhāvayet //

puṇḍarīkadalābhāsaṃ puṇḍarīkaṃ tu tadviduḥ /
alābupuṣpasadṛśaṃ sidhmaṃ kuṣṭhamudāhṛtam //

kapālakuṣṭhaṃ kṛṣṇantu maṇḍalaiḥ paruṣaṃ tathā /
carmakuṣṭhaṃ tu bahulaṃ hasticarmanibhaṃ kharam //

sasphoṭakā sasantāpā pāmā kaṇḍūrujānvitā /
dṛḍhaṃ punaḥ prasravati kaṇḍūrodhānvitaṃ ca yat //

vartate ca samutpannaṃ kiṭibaṃ tatprakīrtitam /
śyāvā raktā samutpannā praklinnā srāviṇī tathā //

māṃsenopacitā yuktā vijñeyā sā vicarcikā /
pariśuṣkāṇi rūkṣāṇi kaṇḍūrāṇi ghanāni ca //

maṇḍalānyunnatāgrāṇi dudrukuṣṭhaṃ hi tatsmṛtam /
aruḍbhiścīyamānaṃ tu nīlalohitakaiḥ kharaiḥ //

bahubhiś ca sravadbhiś ca śatāruṣkantu tadviduḥ /
śāliśūkapratīkāśairlomabhiḥ śuklalohitam //

anyonyairmaṇḍalairviddhaṃ śvitraṃ tadupapādayet /
mīnamūṣikakīṭānāṃ viṣavegena dūṣitam //

sakaṇḍūrāgapiṭakaṃ viṣajaṃ śyāmam eva vā /
pāṇipādatalāṅguṣṭhapārṣṇideśeṣu jāyate //

sphuṭitaṃ vedanādāhayuktaṃ vaipādikaṃ smṛtam /
udumbarasavarṇaṃ tu samutpannaṃ savedanam //

picchārāgavivarṇaṃ ca kuṣṭhaṃ sthūlāruruvyate /
visarpaissaṃparikrāntaṃ vikūṇaṃ saparisravam //

tad ekakuṣṭham ity uktam ekaṃ vīsarpasambhavam /
etānyaṣṭādaśoktāni kuṣṭhānīha svalakṣaṇaiḥ //

nava teṣāmasādhyāni cikitsyāni tathaiva ca /
puṇḍarīkamatha śvitraṃ ṛṣyajihvaṃ sakākaṇam //

udumbaraśatāruṣkaṃ carmakuṣṭhaṃ ca yatsmṛtam /
ekakuṣṭhaṃ tu yatproktaṃ kuṣṭhaṃ vaipādikaṃ ca yat //

etāni nava kuṣṭhāni na sidhyanti kadācana /
sidhmaṃ vicarcikā pāmā dadruś ca kiṭikāni ca //

kapālakuṣṭhaṃ sthūlārurmaṇḍalaṃ viṣajaṃ ca yat /
etāni nava sādhyāni kuṣṭhānyāhurmanīṣiṇaḥ //

karmajāni nava hyeṣāṃ doṣajāni navaiva tu /
karmajāni na sidhyanti sidhyanti hītarāṇi tu //

ātmavānmucyate tebhyaḥ kuśalena svanuṣṭhitaḥ /
raktodbhavāni kuṣṭhāni sannipātodbhavāni ca //

tasmāt teṣāṃ prathamataḥ sirākarma vidhīyate /
kuṣṭhasyātyalpato nyāyyaṃ bahuśaḥ pracchanaṃ smṛtam //

jalūkālābuśṛṅgair vā śoṇitaṃ tasya smṛtam /
śṛṇu raktavikārāṃs tu pṛthagdhātusamāśritān //

saphenamaruṇaṃ rūkṣaṃ vātikaṃ śoṇitaṃ tanu /
nīlapītāsitaṃ taptaṃ raktaṃ pittānvitaṃ smṛtam //

vijjalaṃ pāṇḍuraṃ snigdhaṃ tantumacca kaphātmakam /
sarveṣāṃ darśane vidyācchoṇitaṃ sānnipātikam //

indragopakasaṅkāśamaduṣṭaṃ raktamucyate /
narasya muktaraktasya pratibhuktavatas tathā //

siddhairghṛtaiḥ snehitasya kuryāt saṃśodhanaṃ tataḥ /
vamanaṃ recanaṃ caiva tathā śīrṣavirecanam // āsthāpanaṃ ca kurvīta na cainamanuvāsayet //

śālīna saṣṭaṣṭikāṃś caiva jāṅgalāṃś ca mṛgadvijān /
yavānnavikṛtīś caiva kuṣṭhī nityaṃ samācaret //

grāmyānūpaudakaṃ māṃsamikṣustilaghṛtaṃ surā /
dadhi dugdhaṃ divāsvapnaḥ phalānyamlāni miathunam //

mūlakaṃ piṣṭavikṛtirvasā haritakāni ca /
kaphaṃ pittaṃ ca raktaṃ ca sarvametatprakopayet //

evaṃvidhāni cānnāni hyabhiṣyandakarāṇi ca /
ajīrṇādhyaśanaṃ caiva kuṣṭhī nityaṃ vivarjayet //

dhānvantaraṃ pibetsarpiḥ svehanārhteṣu kuṣṭhitaḥ /
mahadvai pañcagavyaṃ vā tailaṃ śairīṣam eva vā //

pippalīvardhamānaṃ vā mākṣikeṇa samācaret /
ariṣṭamabhayāriṣṭaṃ gaṇḍīrāriṣṭam eva vā //

muṣṭiṃ khadirasārasya kuṭṭitaṃ pratibhojayet /
tryahaṃ śṛtaṃ pibettac ca snāyādudvartayet tataḥ //

tena siddhaṃ ca bhuñjīta pānīyārthaṃ ca kārayet /
pakṣaṃ māsamṛtuṃ vāpi ṣaṇmāsānevamācaret //

prasadya khadiro hanti kuṣṭhāni sugurūṇy api /
saṃvṛddho lokaparyāye yugāntāgnirnagāniva //

pañcābhayās tu savyoṣāḥ saguḍā vāpi cūrṇitāḥ /
lihyāt pathyāśanaḥ kuṣṭhaśāntirvā nacirādbhavet //

gomūtreṇa haridrāṃ tu rasāñjanamathāpi vā /
prayogeṇa pibetkuṣṭhī tathā rogātpramucyate //

drākṣā haridrā mañjiṣṭhā triphalā devadāru ca /
nāgaraṃ pañcamūlyau dve mustā madhurasā tathā //

saptaparṇo hy apāmārgaḥ picumandāṭarūṣakau /
viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī pippalyo maricāni ca //

teṣāṃ tu samabhāgānāṃ kuṣṭhī cūrṇapalaṃ pibet /
māsaṃ gomūtrasaṃyuktaṃ tathā kuṣṭhātpramucyate //

uṣṭrīkṣīraṃ pibejjīrṇe kṣīravṛttirbhaven naraḥ /
jātakrimīṇi kuṣṭhāni cyutaromanakhāny api //

api vā śīrṇamāṃsāni kṣīramauṣṭraṃ vināśayet /
etās tv ābhyantarāḥ proktāḥ kriyāḥ kuṣṭhanibarhaṇāḥ //

bāhyāṃ kriyāṃ pravakṣyāmi vistareṇa nibodha me /
ālepanāni kurvīta muktaraktasya dehinaḥ //

vighṛṣya śastraiḥ patrair vā gomayair api vā punaḥ /
tataḥ kuṣṭhāni lepyāni pralepaiḥ kuṣṭhanāśanaiḥ //

svarjakākuṣṭhatuthāni viḍaṅgamaricāni ca /
manaḥśilā ca lodhraṃ ca lepaḥ kuṣṭhavināśanaḥ //

avalgujaphalaṃ dantīṃ śyonākaṃ gajapippalīm /
citrakau sarṣapau dvau tu haridre dve vipeṣayet //

mātuluṅgarasainaitatsamāloḍya nikhānayet /
saptarātrātparaṃ caiva kuṣṭhānāṃ lepanaṃ param //

dadruṃ kapālakuṣṭāni kiṭikāni vicarcikām /
sthūlāruṣkāṇi viṣajaṃ sidhmāni ca niyacchati //

karavīro lāṅgalikī dantī hiṃsrā śukānanā /
citrakārkastrikaṭukaṃ triphalā kaṭurohiṇī //

kośātakī bhadramustā bṛhatī sarṣapā vacā /
karañjabījaṃ sudhā ca svarṇakṣīrī nidigdhikā //

picumandaś ca jātyāhvaḥ pīlutilvakapallavam /
saudhāmalakabījāni karṇikārohyavalgujaḥ // Bhṣ6.6. /
/bhallātakam /
// saptamo ' dhyāyaḥ //