ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.6

।પિત્તં ભૃશં દેહે પ્રકુપ્યતિ ।
તત્પ્રદુષ્ટં દૂષયતિ રક્તમાંસમથોલ્બણમ્ ॥

તત્ર કુષ્ઠાનિ જાયન્તે દેહે બહુવિધાનિ તુ ।
તેષાં રૂપાણિ વક્ષ્યામિ ચિકિત્સાં ચ યથાક્રમમ્ ॥

દોષાણાં સઞ્ચિતાનાં તુ ત્વઙ્માંસાચ્છાસ્રચારિણામ્ ।
પ્રદૂષણં હિ સર્વેષાં કુષ્ઠમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

વિરુદ્ધમાહારયતો અપ્યજીર્ણાધ્યશનેન ચ ।
છર્દિમૂત્રપુરીષાણાં વેગાનાં ચ વિધારણાત્ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં શાકં હરિતકાનિ ચ ।
મદ્યમમ્લમથાત્યર્થં સેવિત્વા યઃ પિબેત્પયઃ ॥

ભુક્ત્વા વાપ્ય્ ઉષ્ણમાહારં મધુ માંસં ચ સેવતે ।
મદ્યં મધુ ચ યઃ પીત્વાત્ યુષ્ણમન્નં ચ સેવતે ॥

વિદગ્ધભુક્તો યશ્ ચાપિ ગ્રામ્યધર્મ નિષેવતે ।
ઉષ્ણાતપામ્યાં સહસા યશ્ ચાપ્ય્ અપ્સુ નિમજ્જતિ ॥

તસ્યોષ્મા સન્નિરુદ્ધસ્ તુ પ્રકોપયતિ મારુતમ્ ।
ઉદીરયતિ વાયુસ્ તુ દૂષિતો દોષસંચયાન્ ॥

દોષાશ્શિરાઃ પ્રપન્નાસ્તે રુધિરં દૂષયન્ત્યતિ ।
રક્તમાંસનિરુદ્ધાસ્ તુ વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ ॥

જનયન્ત્ય્ આશુ કુષ્ઠાનિ નૃણામષ્ટાદશૈવ તુ ।
નિદાનેષ્વ્ અપિ નિર્દિષ્ટં નિદાનં સાપ્તકુષ્ઠિકમ્ ॥

અષ્ટાદશ તુ કુષ્ઠાનિ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
યત્કુષ્ઠમરુણાભાસં શ્યામં રૂક્ષં સવેદનમ્ ॥

પિપીલિકાકીર્ણમિવ કર્કશં ચાપિ વાતિકમ્ ।
ક્ષિપ્રમુત્તિષ્ઠતે યસ્ તુ દૂષ્યતે પરિદહ્યતે ॥

તામ્રં શ્યાવપ્રકુપિતં સજ્વરં ચાપિ પૈત્તિકમ્ ।
સમુત્પન્નેષુ વા તેષુ સ્તિમિતં બહુલં ગુરુ ॥

પાણ્ડુ સ્નિગ્ધં ચ ગુરુ ચ યત્કુષ્ઠં શ્લેષ્મસમ્ભવમ્ ।
સ્ફુટિતં સ્રાવબહુલં દાહરાગરુજાન્વિતમ્ ॥

ત્વગ્રોમનખમાંસૈશ્ ચ દીર્યદ્ભિસ્ સાન્નિપાતિકમ્ ।
પ્રાદુર્ભવિષ્યતાં ચૈવ પૂર્વરૂપાણિ મે શૃણુ ॥

તાનિ સંલક્ષ્ય મેધાવી ચિકિત્સિતમુપાચરેત્ ।
ઊષ્માયણં પરીતાપઃ સ્વેદો રૌક્ષ્યં વિવર્ણતા ॥

સુપ્તત્વં રોમહર્ષશ્ ચ ગાત્રાણાં ગૌરવં ક્લમઃ ।
રાગઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં દવથુઃ પિટકાદયઃ ॥

તતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
સ્વેદનં કાકણાભાસં સમુપ્તન્નં સવેદનમ્ ॥

સ્ફુટિતં નીલપર્યન્તં કાકણં કુષ્ઠમુચ્યતે ।
ઉદુમ્બરનિભૈર્યત્ તુ મણ્ડલૈર્બહુભિશ્ચિતમ્ ॥

નિરાસ્રાવૈઃ સ્રવદ્ભિર્ વા વિદ્યાદૌદુમ્બરં તુ તત્ ।
મણ્ડલૈર્બન્ધુજીવાભૈર્ ઉત્સન્નૈશ્ ચ વિદાહિભિઃ ॥

વિદ્યાન્મણ્ડલકુષ્ઠં તદ્વેદનાચોષણાન્વિતમ્ ।
ર્શ્યજિહ્વોપમં કુષ્ઠં ઋશ્યજિહ્વં વિભાવયેત્ ॥

પુણ્ડરીકદલાભાસં પુણ્ડરીકં તુ તદ્વિદુઃ ।
અલાબુપુષ્પસદૃશં સિધ્મં કુષ્ઠમુદાહૃતમ્ ॥

કપાલકુષ્ઠં કૃષ્ણન્તુ મણ્ડલૈઃ પરુષં તથા ।
ચર્મકુષ્ઠં તુ બહુલં હસ્તિચર્મનિભં ખરમ્ ॥

સસ્ફોટકા સસન્તાપા પામા કણ્ડૂરુજાન્વિતા ।
દૃઢં પુનઃ પ્રસ્રવતિ કણ્ડૂરોધાન્વિતં ચ યત્ ॥

વર્તતે ચ સમુત્પન્નં કિટિબં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
શ્યાવા રક્તા સમુત્પન્ના પ્રક્લિન્ના સ્રાવિણી તથા ॥

માંસેનોપચિતા યુક્તા વિજ્ઞેયા સા વિચર્ચિકા ।
પરિશુષ્કાણિ રૂક્ષાણિ કણ્ડૂરાણિ ઘનાનિ ચ ॥

મણ્ડલાન્યુન્નતાગ્રાણિ દુદ્રુકુષ્ઠં હિ તત્સ્મૃતમ્ ।
અરુડ્ભિશ્ચીયમાનં તુ નીલલોહિતકૈઃ ખરૈઃ ॥

બહુભિશ્ ચ સ્રવદ્ભિશ્ ચ શતારુષ્કન્તુ તદ્વિદુઃ ।
શાલિશૂકપ્રતીકાશૈર્લોમભિઃ શુક્લલોહિતમ્ ॥

અન્યોન્યૈર્મણ્ડલૈર્વિદ્ધં શ્વિત્રં તદુપપાદયેત્ ।
મીનમૂષિકકીટાનાં વિષવેગેન દૂષિતમ્ ॥

સકણ્ડૂરાગપિટકં વિષજં શ્યામમ્ એવ વા ।
પાણિપાદતલાઙ્ગુષ્ઠપાર્ષ્ણિદેશેષુ જાયતે ॥

સ્ફુટિતં વેદનાદાહયુક્તં વૈપાદિકં સ્મૃતમ્ ।
ઉદુમ્બરસવર્ણં તુ સમુત્પન્નં સવેદનમ્ ॥

પિચ્છારાગવિવર્ણં ચ કુષ્ઠં સ્થૂલારુરુવ્યતે ।
વિસર્પૈસ્સંપરિક્રાન્તં વિકૂણં સપરિસ્રવમ્ ॥

તદ્ એકકુષ્ઠમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એકં વીસર્પસમ્ભવમ્ ।
એતાન્યષ્ટાદશોક્તાનિ કુષ્ઠાનીહ સ્વલક્ષણૈઃ ॥

નવ તેષામસાધ્યાનિ ચિકિત્સ્યાનિ તથૈવ ચ ।
પુણ્ડરીકમથ શ્વિત્રં ઋષ્યજિહ્વં સકાકણમ્ ॥

ઉદુમ્બરશતારુષ્કં ચર્મકુષ્ઠં ચ યત્સ્મૃતમ્ ।
એકકુષ્ઠં તુ યત્પ્રોક્તં કુષ્ઠં વૈપાદિકં ચ યત્ ॥

એતાનિ નવ કુષ્ઠાનિ ન સિધ્યન્તિ કદાચન ।
સિધ્મં વિચર્ચિકા પામા દદ્રુશ્ ચ કિટિકાનિ ચ ॥

કપાલકુષ્ઠં સ્થૂલારુર્મણ્ડલં વિષજં ચ યત્ ।
એતાનિ નવ સાધ્યાનિ કુષ્ઠાન્યાહુર્મનીષિણઃ ॥

કર્મજાનિ નવ હ્યેષાં દોષજાનિ નવૈવ તુ ।
કર્મજાનિ ન સિધ્યન્તિ સિધ્યન્તિ હીતરાણિ તુ ॥

આત્મવાન્મુચ્યતે તેભ્યઃ કુશલેન સ્વનુષ્ઠિતઃ ।
રક્તોદ્ભવાનિ કુષ્ઠાનિ સન્નિપાતોદ્ભવાનિ ચ ॥

તસ્માત્ તેષાં પ્રથમતઃ સિરાકર્મ વિધીયતે ।
કુષ્ઠસ્યાત્યલ્પતો ન્યાય્યં બહુશઃ પ્રચ્છનં સ્મૃતમ્ ॥

જલૂકાલાબુશૃઙ્ગૈર્ વા શોણિતં તસ્ય સ્મૃતમ્ ।
શૃણુ રક્તવિકારાંસ્ તુ પૃથગ્ધાતુસમાશ્રિતાન્ ॥

સફેનમરુણં રૂક્ષં વાતિકં શોણિતં તનુ ।
નીલપીતાસિતં તપ્તં રક્તં પિત્તાન્વિતં સ્મૃતમ્ ॥

વિજ્જલં પાણ્ડુરં સ્નિગ્ધં તન્તુમચ્ચ કફાત્મકમ્ ।
સર્વેષાં દર્શને વિદ્યાચ્છોણિતં સાન્નિપાતિકમ્ ॥

ઇન્દ્રગોપકસઙ્કાશમદુષ્ટં રક્તમુચ્યતે ।
નરસ્ય મુક્તરક્તસ્ય પ્રતિભુક્તવતસ્ તથા ॥

સિદ્ધૈર્ઘૃતૈઃ સ્નેહિતસ્ય કુર્યાત્ સંશોધનં તતઃ ।
વમનં રેચનં ચૈવ તથા શીર્ષવિરેચનમ્ ॥ આસ્થાપનં ચ કુર્વીત ન ચૈનમનુવાસયેત્ ॥

શાલીન સષ્ટષ્ટિકાંશ્ ચૈવ જાઙ્ગલાંશ્ ચ મૃગદ્વિજાન્ ।
યવાન્નવિકૃતીશ્ ચૈવ કુષ્ઠી નિત્યં સમાચરેત્ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસમિક્ષુસ્તિલઘૃતં સુરા ।
દધિ દુગ્ધં દિવાસ્વપ્નઃ ફલાન્યમ્લાનિ મિઅથુનમ્ ॥

મૂલકં પિષ્ટવિકૃતિર્વસા હરિતકાનિ ચ ।
કફં પિત્તં ચ રક્તં ચ સર્વમેતત્પ્રકોપયેત્ ॥

એવંવિધાનિ ચાન્નાનિ હ્યભિષ્યન્દકરાણિ ચ ।
અજીર્ણાધ્યશનં ચૈવ કુષ્ઠી નિત્યં વિવર્જયેત્ ॥

ધાન્વન્તરં પિબેત્સર્પિઃ સ્વેહનાર્હ્તેષુ કુષ્ઠિતઃ ।
મહદ્વૈ પઞ્ચગવ્યં વા તૈલં શૈરીષમ્ એવ વા ॥

પિપ્પલીવર્ધમાનં વા માક્ષિકેણ સમાચરેત્ ।
અરિષ્ટમભયારિષ્ટં ગણ્ડીરારિષ્ટમ્ એવ વા ॥

મુષ્ટિં ખદિરસારસ્ય કુટ્ટિતં પ્રતિભોજયેત્ ।
ત્ર્યહં શૃતં પિબેત્તચ્ ચ સ્નાયાદુદ્વર્તયેત્ તતઃ ॥

તેન સિદ્ધં ચ ભુઞ્જીત પાનીયાર્થં ચ કારયેત્ ।
પક્ષં માસમૃતું વાપિ ષણ્માસાનેવમાચરેત્ ॥

પ્રસદ્ય ખદિરો હન્તિ કુષ્ઠાનિ સુગુરૂણ્ય્ અપિ ।
સંવૃદ્ધો લોકપર્યાયે યુગાન્તાગ્નિર્નગાનિવ ॥

પઞ્ચાભયાસ્ તુ સવ્યોષાઃ સગુડા વાપિ ચૂર્ણિતાઃ ।
લિહ્યાત્ પથ્યાશનઃ કુષ્ઠશાન્તિર્વા નચિરાદ્ભવેત્ ॥

ગોમૂત્રેણ હરિદ્રાં તુ રસાઞ્જનમથાપિ વા ।
પ્રયોગેણ પિબેત્કુષ્ઠી તથા રોગાત્પ્રમુચ્યતે ॥

દ્રાક્ષા હરિદ્રા મઞ્જિષ્ઠા ત્રિફલા દેવદારુ ચ ।
નાગરં પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે મુસ્તા મધુરસા તથા ॥

સપ્તપર્ણો હ્ય્ અપામાર્ગઃ પિચુમન્દાટરૂષકૌ ।
વિડઙ્ગં ચિત્રકં દન્તી પિપ્પલ્યો મરિચાનિ ચ ॥

તેષાં તુ સમભાગાનાં કુષ્ઠી ચૂર્ણપલં પિબેત્ ।
માસં ગોમૂત્રસંયુક્તં તથા કુષ્ઠાત્પ્રમુચ્યતે ॥

ઉષ્ટ્રીક્ષીરં પિબેજ્જીર્ણે ક્ષીરવૃત્તિર્ભવેન્ નરઃ ।
જાતક્રિમીણિ કુષ્ઠાનિ ચ્યુતરોમનખાન્ય્ અપિ ॥

અપિ વા શીર્ણમાંસાનિ ક્ષીરમૌષ્ટ્રં વિનાશયેત્ ।
એતાસ્ ત્વ્ આભ્યન્તરાઃ પ્રોક્તાઃ ક્રિયાઃ કુષ્ઠનિબર્હણાઃ ॥

બાહ્યાં ક્રિયાં પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ નિબોધ મે ।
આલેપનાનિ કુર્વીત મુક્તરક્તસ્ય દેહિનઃ ॥

વિઘૃષ્ય શસ્ત્રૈઃ પત્રૈર્ વા ગોમયૈર્ અપિ વા પુનઃ ।
તતઃ કુષ્ઠાનિ લેપ્યાનિ પ્રલેપૈઃ કુષ્ઠનાશનૈઃ ॥

સ્વર્જકાકુષ્ઠતુથાનિ વિડઙ્ગમરિચાનિ ચ ।
મનઃશિલા ચ લોધ્રં ચ લેપઃ કુષ્ઠવિનાશનઃ ॥

અવલ્ગુજફલં દન્તીં શ્યોનાકં ગજપિપ્પલીમ્ ।
ચિત્રકૌ સર્ષપૌ દ્વૌ તુ હરિદ્રે દ્વે વિપેષયેત્ ॥

માતુલુઙ્ગરસૈનૈતત્સમાલોડ્ય નિખાનયેત્ ।
સપ્તરાત્રાત્પરં ચૈવ કુષ્ઠાનાં લેપનં પરમ્ ॥

દદ્રું કપાલકુષ્ટાનિ કિટિકાનિ વિચર્ચિકામ્ ।
સ્થૂલારુષ્કાણિ વિષજં સિધ્માનિ ચ નિયચ્છતિ ॥

કરવીરો લાઙ્ગલિકી દન્તી હિંસ્રા શુકાનના ।
ચિત્રકાર્કસ્ત્રિકટુકં ત્રિફલા કટુરોહિણી ॥

કોશાતકી ભદ્રમુસ્તા બૃહતી સર્ષપા વચા ।
કરઞ્જબીજં સુધા ચ સ્વર્ણક્ષીરી નિદિગ્ધિકા ॥

પિચુમન્દશ્ ચ જાત્યાહ્વઃ પીલુતિલ્વકપલ્લવમ્ ।
સૌધામલકબીજાનિ કર્ણિકારોહ્યવલ્ગુજઃ ॥ ભ્ષ્6.6. ।
।ભલ્લાતકમ્ ।
॥ સપ્તમો ઽ ધ્યાયઃ ॥