Bhela Samhita · Chapter 6.4

svapneṣu nityaṃ paśyanti śuṣkāndagdhāṃś ca pādapān /
makṣikātṛṇakeśāś ca sampatantyasya bhojane //

romāṇi mūrdhajāś cāsya vivardhante viśeṣataḥ /
avaguṇṭhanaśīlaś ca rahaḥkāmotthakopanaḥ //

jugupsāluramarṣī ca strīkāmo durbalendriyaḥ /
ucitā hīyate chāyā tāluśoṣś ca jāyate //

nāsāsrāvaḥ pratiśyāyaḥ svarabhedaśśirorujā /
ūrū ca svidyato ' tyarthaṃ hāniś ca balavarṇayoḥ //

śirasaḥ paripūrṇatvaṃ hastapādaṃ ca dahyate /
aruciś cāvipākaś ca mūrchā śvāso mṛdurjvaraḥ //

kṣatoraskaś ca kāsena niṣṭhīvati saśoṇitam /
etāni pūrvarūpāṇi yakṣmiṇāṃ kīrtitāni ca //

ṣaṭ caikādaśarūpāṇi śuṣyatastāni lakṣayet /
ucchritopadravaṃ cainaṃ pūrvarūpairabhidrutam //

prakṣīṇabalamāṃsaṃ ca na cikitsedviśoṣiṇam /
alpopadravasaṃyuktamaciropadravotthitam //

dravyavantaṃ vayaḥsthaṃ ca pratyākhyāyārabheta vai /
athāsyānumataṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam //

yadadhītya bhiṣagyuktyā yaśaḥ svargam avāpnuyāt /
śoṣī nity ajugupsāluḥ sukhaśīlaś ca mānavaḥ //

lolo dveṣṭā nikṛṣṭānāṃ vaidyabhaiṣajyakutsakaḥ /
tasmāt tasyānukūlena bhiṣajā āśvasanena ca //

asaṃbhrāntena yuktena prayoktavyaṃ cikitsitam /
śoṣiṇo ' tha balasthasya pañcakarma vidhīyate //

tad eva kṣīṇamāṃsasya prayuktaṃ viṣamaṃ bhavet /
tasya saṃśuddhākāyasya bhojanānyupakalpayet //

kalamān dīrghaśūkāṃś ca raktaśāliṃ saṣaṣṭikān /
yavānnavikṛtīś cāpi jāṅgalāṃś ca mṛgadvijān //

bhojaneṣu praśaṃsanti mudgān sūpārtham eva ca /
saṃvatsarasthitaṃ dhānyaṃ bhojane śoṣiṇāṃ hitam //

taddhi vīryādahīnaṃ syānmāṃsaṃ sadyohataṃ ca yat /
viśeṣataś ca māṃsāni kravyādabilavāsinām //

śoṣī nityaṃ niṣeveta madyāni vividhāni ca /
śleṣmā dehe vivṛddho ' pi vāyunā susamīritaḥ //

pittaṃ raktaṃ ca sandūṣya srotāṃsyūrdhvaṃ ruṇaddhi hi /
te parasparasaṃruddhā dhātavaḥ pavaneritāḥ //

kaphapradhānā rundhanti sarvā rasavahāḥ sirāḥ /
tadā tā rasavāhinyaḥ sirā hṛdayavāhikāḥ //

rasamāhārajātānāṃ na vahanti yathā purā /
tasya bhuktaṃ na raktāya na māṃsāya ca kalpate //

na ca medo asthimajjabhyo na śuklatvāy dehinām /
teṣāmavṛddhādhātūnāṃ baddhānāmayaneṣv atha //

bhuñjānānām api sarogāṇi gātrāṇi dehinām /
hetunā tena śuṣyanti śuṣyatāṃ śoṣavanti ca //

etacchoṣasya śoṣatvaṃ mukhyamāhurmanīṣiṇaḥ /
sattveṣv atipramāthitvaṃ vyālakarma yathā āpadi //

māṃsāny api tathā teṣāṃ srotāṃsi vikasanty api /
śodhayanti pramāthitvāt srotāṃsi grathitāny api //

tasmāt kravyādamāṃsāni śoṣī śaktyāvaśīlayet /
rahasyametadvaidyānām upadiṣṭaṃ cikitsakaiḥ //

madyaṃ kravyādamāṃsaṃ ca śoṣiṇāmamṛtopamam /
vṛkāḥ śṛgālā ṛkṣāḥ śvasiṃhavyāghrāssasūkarāḥ //

eṇaśabdena dātavyā nānādravyābhisaṃskṛtāḥ /
gṛdhrān sahaṃsānulūkānmaṇḍūkāñśyenavāyasān //

dadyādbarhiṇaśabdena madyaṃ ca niyataṃ pibet /
ākhumārjāralopākān dvijihvāñśalyakānapi //

nakulāṃstāmracūḍāṃś ca bhakṣayecca susaṃskṛtān /
anyamāṃsopadeśena māṃsāny etāni dāpayet //

jugupsayā vamati vā pāde ' tyavahito bhavet /
tasmād rahasyasiddhāni māṃsāny etāni bhakṣayet //

bileśayakravyabhujāṃ bhiṣaṅ māṃsāni lābhataḥ /
toyadroṇeṣu daśasu tulāmatha vipācayet //

aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu rasaṃ visrāvayed bhiṣak /
garbheṇa jīvanīyānāṃ sarpirdroṇaṃ vipācayet //

tatpibenmātrataḥ sarpirmāṃsaṃ tenaiva sādhayet /
kāsaṃ śvāsaṃ sahṛdrogaṃ jvaraṃ pārśvarujām api //

śvayathuṃ svarabhedaṃ ca śoṣiṇāmapakarṣati /
pañcamūlaṃ mahaddhrasvaṃ golomīṃ madhukaṃ balām //

vipācayejjaladroṇe caturbhāgāvaśeṣitam /
tatkaṣāyaṃ jalaṃ pūtaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet //

caturguṇena payasā jīvanīyaiś ca peṣitaiḥ /
vidāryāmalakānāṃ tu tathaivekṣo rasasya ca //

dadyād ghṛtasamān bhāgān tatpacenmṛdunā ' gninā // rasāyanīyam iti tat khyātaṃ sarpirbalāvaham //

hṛdrogakṣatakāsānāṃ kṣayāṇāṃ ca nivāraṇam /
ataḥ sarpirguḍaṃ kuryāc charkarāmadhusaṃyutam //

godhūmacūrṇena saha modakānvāpi kārayet /
pūrvokteṣu vikāreṣu śoṣiṇāmamṛtopamam //

kṣīrānupānaṃ bhakṣyāste modakā balavardhanāḥ /
madyānupānāssevyāste śoṣaḥ śleṣmādhiko yadi //

prasthārdhaṃ dhautaluñcitatilānāṃ kalkapeṣitam /
toyaprasthena saṃyojya ghṛtaprasthaṃ vipācayet //

atha siddhaṃ ca pūtaṃ ca punastadvipaced ghṛtam /
saha kravyādamāṃsena kṣīreṇeha ca sarvaśaḥ //

bilvamātreṇa piṇḍena bhāvitena sadāmbunā /
jāṅgalena ca māṃsena sukṛtena vidhānavit //

atha siddhaṃ ca pūtaṃ ca punaragnāvadhiśrayet /
prasthena payasā sārdhaṃ samyagikṣurasāḍhake //

vidārīṃ mudgaparṇīṃ ca māṣaparṇīṃ kaserukam /
śṛṅgāṭakamṛṇālāni padmabījaṃ sajīvakam //

kṣīraśuklāṃ saṛṣabhāṃ medāṃ samadhukāṃ tathā /
payasyāṃ kṣīrakākolīṃ kandaṃ nīlotpalasya ca //

saha tālakadambena kalkāṃstānakṣasammitān /
tasminnāloḍya tat sarvaṃ vipacenmṛdunāgninā //

tatsiddhaṃ srāvayitvā tu nirvātaṃ syādyathāmṛtam /
tataḥ prātarghanībhūtaṃ khajenābhipramanthayet //

athātra śarkarācūrṇaṃ pañcāśatpalasammitam /
mathyamānaṃ tato dadyāddattvā dattvā ca manthayet //

gandhārthaṃ cātra deyaṃ syāccūrṇaṃ tvaṅnāgapuṣpayoḥ /
ekībhūtaṃ tathā rātrimekāṃ parivasedatha //

akṣapramāṇasaṃsthānāḥ kāryās tu modakās tathā /
yavagodhūmacūrṇābhyāṃ tugākṣīryā ca cūrṇitān //

bhakṣayenmodakān kāle kṣīrapānaṃ pibetpunaḥ /
yakṣmāṇaṃ śamayantyete vṛkṣamindrāśaniryathā //

asṛgdaraṃ kṣataṃ kṣīṇaṃ hṛdrogaṃ viṣamajvaram /
unmāda raktapittaṃ ca kāsaṃ caitena sādhayet //

aśvatthasyātha mūlāni śuṅgāni saphalāni ca /
śatāvarīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām //

golomīṃ śreyasīṃ kālāṃ śāribāṃ sapunarnavām /
kṣīradroṇeṣu daśasu kuṭṭitāni vipācayet //

tacchṛtaṃ śītalaṃ pūtaṃ khajenābhipramanthayet /
yattatra sarpirjāyeta taduddhṛtya vipācayet //

bhaiṣajyāni ca piṣṭāni tatremāni samācaret /
madhukaṃ madhuliṃ drākṣāṃ medāṃ vṛṣabhajīrakau //

tālamajjāṃ salāmajjaṃ tathā puṣkarabījakam /
jīvanīṃ trāyamāṇāṃ ca madhukāni kaśerukam //

nīlotpalaṃ puṇḍarīkaṃ vārtākānapi coccaṭām /
kāśmaryāmalakekṣūṇāṃ vidāryāḥ svarasaṃ ca vā //

tatsiddhaṃ dāpayet pūtaṃ kalaśe rājate dṛḍhe /
tulārdhaṃ śarkarāyāś ca dattvā caivābhimanthayet //

prakṣipec ca tugākṣīryāḥ prasthaṃ prasthaṃ ca mākṣikāt /
ātmaguptāphalasya syād guḍasya maricasya ca //

uccaṭīkṣurasābhyāṃ ca dvau prasthau tatra dāpayet /
tvagelānāgapuṣpāṇāṃ cūrṇaṃ tatra pradāpayet //

palikān modakān kṛtvā sthāpayenmṛṇmaye nave /
aśnīyāttatpalaṃ kalyaṃ sāyaṃ bhūyaḥ palaṃ naraḥ //

śayanaṃ mṛdu seveta brahmacārī samāhitaḥ /
karmaṇānena niyataṃ yakṣmāṇamapakarṣati //

saṃbṛhayati śuṣkaṃ ca puruṣaṃ durbalendriyam /
vājīkaraṇamapyetannarāṇāṃ kṣīṇaretasām //

strībhir hatā bhārahatāḥ jīrṇāś cātītayauvanāḥ /
kṣīṇamāṃsāḥ kṣīṇabalāḥ ye cātha kṣīṇaśoṇitāḥ //

pittaroge raktapitte śoṣe doṣajvare tathā /
hatendriyā naṣṭaśuklāḥ saktakaṇṭhāś ca ye smṛtāḥ //

aśaktamandakā ye ca ratinaṣṭendriyā narāḥ /
punarnavāṃstānkurute yogo ' yamamṛtopamaḥ //

apasmārānathonmādān hṛdrogānapatantrakam /
tejo vāpahṛtaṃ yeṣāṃ bhūtadharmeṇa kenacit //

kṣīrānupānāttanvanti sadyaḥ poṣaṃ hi modakāḥ /
vyākulātyalpādhātūnāṃ śoṣiṇāṃ mandadehinām //

api yogaśatenāpi duḥkham eva cikitsitam /
tasmād rasāyanavidhiṃ vardhamāne kṣaye bhiṣak //

saṃvatsaraṃ paramṛtumayanaṃ vā samācaret /
pippalīvardhamānaṃ tu pañcapañcavivardhitam //

nasye cābhyañjane pāne praśastaṃ bastikarmaṇi /
vātavyādhiṣu sarveṣu kṣatakṣīṇe śirograhe //

pārśvaśūle pramehe ca gulme sārśobhagandare /
cyutabhagnāṅgahīnānāṃ kāse śvāse ca hṛdgrahe //

jvarātisāreṣv arucau varṇabhede svarakṣaye /
sukumāram idaṃ tailaṃ bālavṛddhasukhāvaham //

etaddhi vṛṣyaṃ balyaṃ ca māsānmāṃsavivardhanam /
svaravarṇakaraṃ caiva śoṣiṇāmamṛtopamam //

niṣpākaś cāsya tailasya samyak siddhasya yo bhavet /
udaśvidiva dadhyarthaṃ so ' pi kṛtyakaro bhavet //

ekādaśa ca ṣaṭ caiva śoṣajā ya upadravāḥ /
sukumāraṃ praśamayenmedho ' gnīniva vṛṣṭimān //

luñcitānāṃ tilānāṃ tu tailaprasthaṃ vipācayet /
palaṃ tu madhukasyātra garbhaṃ kṣīraṃ caturguṇam //

mṛdupākaṃ ca tatsiddhaṃ bhūya eva vipācayet /
caturguṇena payasā madhukasya palena ca //

etena vidhinā caiva madhukasya śataṃ pacet /
śatakṛtvo vipakvantu śatapākam iti smṛtam //

pānābhyañjananasyeṣu bastau vyañjanasādhane /
bhojane cāmṛtaprakhyaṃ narāṇāṃ rājayakṣmiṇām //

hṛdrogaṃ tāluśoṣaṃ ca pārśvaśūlaṃ pratānakam /
tṛṣṇāmunmādavīsarpaṃ kāsaṃ śvāsamasṛgdaram //

raktapittaṃ pravṛddhaṃ ca sarvato bhāgamūrcchitam /
kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca pānādetanniyacchati //

mukhapākākṣipākau ca bādhiryaṃ karṇavedanām /
naktāndhyaṃ timiraṃ kācaṃ liṅganāśaṃ sirācayam //

biḍālikāṃ pūtinasyaṃ śirorogaṃ śirograham /
nastaḥ kṛtaṃ praṇudati khālity aṃ palitāni ca //

adhobhāge raktapitte raktārśassu bhagandare /
sarvagātragate vāte raktapittasamudbhave //

aprajassu ca nārīṣu puṃsāṃ naṣṭe ca retasi /
jānutrikādikubjeṣu praśastaṃ bastikarmaṇi //

bahūparodhāḥ strīnity āḥ teṣāṃ vṛṣyatamaṃ matam /
prayogeṇa prayuktaṃ ca rasāyanamanuttamam //

sahasrapākam ity etat kalpenaitena sādhayet /
rasāyanamidaṃ prāhurnṛṇāṃ varṣasahasrakṛt //

aśvagandhā hy apāmārgo nākulī gaurasarṣapāḥ /
tilā bilvaṃ ca kalkaṃ syāt tatra rakṣayonmardanaṃ param //

maṅgalācārasaṃyukto bhavetsvastyayano naraḥ /
snānāni śāntihomāṃś ca śoṣī nityaṃ samācarete //

iṣṭayo vedavihitā nāśanā rājayakṣmaṇaḥ /
tāś ca nityaṃ niṣeveta pūjayed vṛṣabhadhvajam //

upadravāś ca ye śeṣe ṣaṭ caikādaśa coditāḥ /
teṣāṃ cikitsitaṃ kuryād yathā sve sve cikitsite //

ity evaṃ prayatenoktaṃ rājyakṣacikitsitam /
yaśaḥsvargakaraṃ puṇyaṃ śiṣyāṇāmarthasiddhaye // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele cikitsite caturtho ' dhyāyaḥ // // pañcamo ' dhyāyaḥ // athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /