ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.4

સ્વપ્નેષુ નિત્યં પશ્યન્તિ શુષ્કાન્દગ્ધાંશ્ ચ પાદપાન્ ।
મક્ષિકાતૃણકેશાશ્ ચ સમ્પતન્ત્યસ્ય ભોજને ॥

રોમાણિ મૂર્ધજાશ્ ચાસ્ય વિવર્ધન્તે વિશેષતઃ ।
અવગુણ્ઠનશીલશ્ ચ રહઃકામોત્થકોપનઃ ॥

જુગુપ્સાલુરમર્ષી ચ સ્ત્રીકામો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ।
ઉચિતા હીયતે છાયા તાલુશોષ્શ્ ચ જાયતે ॥

નાસાસ્રાવઃ પ્રતિશ્યાયઃ સ્વરભેદશ્શિરોરુજા ।
ઊરૂ ચ સ્વિદ્યતો ઽ ત્યર્થં હાનિશ્ ચ બલવર્ણયોઃ ॥

શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વં હસ્તપાદં ચ દહ્યતે ।
અરુચિશ્ ચાવિપાકશ્ ચ મૂર્છા શ્વાસો મૃદુર્જ્વરઃ ॥

ક્ષતોરસ્કશ્ ચ કાસેન નિષ્ઠીવતિ સશોણિતમ્ ।
એતાનિ પૂર્વરૂપાણિ યક્ષ્મિણાં કીર્તિતાનિ ચ ॥

ષટ્ ચૈકાદશરૂપાણિ શુષ્યતસ્તાનિ લક્ષયેત્ ।
ઉચ્છ્રિતોપદ્રવં ચૈનં પૂર્વરૂપૈરભિદ્રુતમ્ ॥

પ્રક્ષીણબલમાંસં ચ ન ચિકિત્સેદ્વિશોષિણમ્ ।
અલ્પોપદ્રવસંયુક્તમચિરોપદ્રવોત્થિતમ્ ॥

દ્રવ્યવન્તં વયઃસ્થં ચ પ્રત્યાખ્યાયારભેત વૈ ।
અથાસ્યાનુમતં પૂર્વં પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્ ॥

યદધીત્ય ભિષગ્યુક્ત્યા યશઃ સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
શોષી નિત્ય્ અજુગુપ્સાલુઃ સુખશીલશ્ ચ માનવઃ ॥

લોલો દ્વેષ્ટા નિકૃષ્ટાનાં વૈદ્યભૈષજ્યકુત્સકઃ ।
તસ્માત્ તસ્યાનુકૂલેન ભિષજા આશ્વસનેન ચ ॥

અસંભ્રાન્તેન યુક્તેન પ્રયોક્તવ્યં ચિકિત્સિતમ્ ।
શોષિણો ઽ થ બલસ્થસ્ય પઞ્ચકર્મ વિધીયતે ॥

તદ્ એવ ક્ષીણમાંસસ્ય પ્રયુક્તં વિષમં ભવેત્ ।
તસ્ય સંશુદ્ધાકાયસ્ય ભોજનાન્યુપકલ્પયેત્ ॥

કલમાન્ દીર્ઘશૂકાંશ્ ચ રક્તશાલિં સષષ્ટિકાન્ ।
યવાન્નવિકૃતીશ્ ચાપિ જાઙ્ગલાંશ્ ચ મૃગદ્વિજાન્ ॥

ભોજનેષુ પ્રશંસન્તિ મુદ્ગાન્ સૂપાર્થમ્ એવ ચ ।
સંવત્સરસ્થિતં ધાન્યં ભોજને શોષિણાં હિતમ્ ॥

તદ્ધિ વીર્યાદહીનં સ્યાન્માંસં સદ્યોહતં ચ યત્ ।
વિશેષતશ્ ચ માંસાનિ ક્રવ્યાદબિલવાસિનામ્ ॥

શોષી નિત્યં નિષેવેત મદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
શ્લેષ્મા દેહે વિવૃદ્ધો ઽ પિ વાયુના સુસમીરિતઃ ॥

પિત્તં રક્તં ચ સન્દૂષ્ય સ્રોતાંસ્યૂર્ધ્વં રુણદ્ધિ હિ ।
તે પરસ્પરસંરુદ્ધા ધાતવઃ પવનેરિતાઃ ॥

કફપ્રધાના રુન્ધન્તિ સર્વા રસવહાઃ સિરાઃ ।
તદા તા રસવાહિન્યઃ સિરા હૃદયવાહિકાઃ ॥

રસમાહારજાતાનાં ન વહન્તિ યથા પુરા ।
તસ્ય ભુક્તં ન રક્તાય ન માંસાય ચ કલ્પતે ॥

ન ચ મેદો અસ્થિમજ્જભ્યો ન શુક્લત્વાય્ દેહિનામ્ ।
તેષામવૃદ્ધાધાતૂનાં બદ્ધાનામયનેષ્વ્ અથ ॥

ભુઞ્જાનાનામ્ અપિ સરોગાણિ ગાત્રાણિ દેહિનામ્ ।
હેતુના તેન શુષ્યન્તિ શુષ્યતાં શોષવન્તિ ચ ॥

એતચ્છોષસ્ય શોષત્વં મુખ્યમાહુર્મનીષિણઃ ।
સત્ત્વેષ્વ્ અતિપ્રમાથિત્વં વ્યાલકર્મ યથા આપદિ ॥

માંસાન્ય્ અપિ તથા તેષાં સ્રોતાંસિ વિકસન્ત્ય્ અપિ ।
શોધયન્તિ પ્રમાથિત્વાત્ સ્રોતાંસિ ગ્રથિતાન્ય્ અપિ ॥

તસ્માત્ ક્રવ્યાદમાંસાનિ શોષી શક્ત્યાવશીલયેત્ ।
રહસ્યમેતદ્વૈદ્યાનામ્ ઉપદિષ્ટં ચિકિત્સકૈઃ ॥

મદ્યં ક્રવ્યાદમાંસં ચ શોષિણામમૃતોપમમ્ ।
વૃકાઃ શૃગાલા ઋક્ષાઃ શ્વસિંહવ્યાઘ્રાસ્સસૂકરાઃ ॥

એણશબ્દેન દાતવ્યા નાનાદ્રવ્યાભિસંસ્કૃતાઃ ।
ગૃધ્રાન્ સહંસાનુલૂકાન્મણ્ડૂકાઞ્શ્યેનવાયસાન્ ॥

દદ્યાદ્બર્હિણશબ્દેન મદ્યં ચ નિયતં પિબેત્ ।
આખુમાર્જારલોપાકાન્ દ્વિજિહ્વાઞ્શલ્યકાનપિ ॥

નકુલાંસ્તામ્રચૂડાંશ્ ચ ભક્ષયેચ્ચ સુસંસ્કૃતાન્ ।
અન્યમાંસોપદેશેન માંસાન્ય્ એતાનિ દાપયેત્ ॥

જુગુપ્સયા વમતિ વા પાદે ઽ ત્યવહિતો ભવેત્ ।
તસ્માદ્ રહસ્યસિદ્ધાનિ માંસાન્ય્ એતાનિ ભક્ષયેત્ ॥

બિલેશયક્રવ્યભુજાં ભિષઙ્ માંસાનિ લાભતઃ ।
તોયદ્રોણેષુ દશસુ તુલામથ વિપાચયેત્ ॥

અષ્ટભાગાવશિષ્ટન્તુ રસં વિસ્રાવયેદ્ ભિષક્ ।
ગર્ભેણ જીવનીયાનાં સર્પિર્દ્રોણં વિપાચયેત્ ॥

તત્પિબેન્માત્રતઃ સર્પિર્માંસં તેનૈવ સાધયેત્ ।
કાસં શ્વાસં સહૃદ્રોગં જ્વરં પાર્શ્વરુજામ્ અપિ ॥

શ્વયથું સ્વરભેદં ચ શોષિણામપકર્ષતિ ।
પઞ્ચમૂલં મહદ્ધ્રસ્વં ગોલોમીં મધુકં બલામ્ ॥

વિપાચયેજ્જલદ્રોણે ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્ ।
તત્કષાયં જલં પૂતં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

ચતુર્ગુણેન પયસા જીવનીયૈશ્ ચ પેષિતૈઃ ।
વિદાર્યામલકાનાં તુ તથૈવેક્ષો રસસ્ય ચ ॥

દદ્યાદ્ ઘૃતસમાન્ ભાગાન્ તત્પચેન્મૃદુના ઽ ગ્નિના ॥ રસાયનીયમ્ ઇતિ તત્ ખ્યાતં સર્પિર્બલાવહમ્ ॥

હૃદ્રોગક્ષતકાસાનાં ક્ષયાણાં ચ નિવારણમ્ ।
અતઃ સર્પિર્ગુડં કુર્યાચ્ છર્કરામધુસંયુતમ્ ॥

ગોધૂમચૂર્ણેન સહ મોદકાન્વાપિ કારયેત્ ।
પૂર્વોક્તેષુ વિકારેષુ શોષિણામમૃતોપમમ્ ॥

ક્ષીરાનુપાનં ભક્ષ્યાસ્તે મોદકા બલવર્ધનાઃ ।
મદ્યાનુપાનાસ્સેવ્યાસ્તે શોષઃ શ્લેષ્માધિકો યદિ ॥

પ્રસ્થાર્ધં ધૌતલુઞ્ચિતતિલાનાં કલ્કપેષિતમ્ ।
તોયપ્રસ્થેન સંયોજ્ય ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

અથ સિદ્ધં ચ પૂતં ચ પુનસ્તદ્વિપચેદ્ ઘૃતમ્ ।
સહ ક્રવ્યાદમાંસેન ક્ષીરેણેહ ચ સર્વશઃ ॥

બિલ્વમાત્રેણ પિણ્ડેન ભાવિતેન સદામ્બુના ।
જાઙ્ગલેન ચ માંસેન સુકૃતેન વિધાનવિત્ ॥

અથ સિદ્ધં ચ પૂતં ચ પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ ।
પ્રસ્થેન પયસા સાર્ધં સમ્યગિક્ષુરસાઢકે ॥

વિદારીં મુદ્ગપર્ણીં ચ માષપર્ણીં કસેરુકમ્ ।
શૃઙ્ગાટકમૃણાલાનિ પદ્મબીજં સજીવકમ્ ॥

ક્ષીરશુક્લાં સઋષભાં મેદાં સમધુકાં તથા ।
પયસ્યાં ક્ષીરકાકોલીં કન્દં નીલોત્પલસ્ય ચ ॥

સહ તાલકદમ્બેન કલ્કાંસ્તાનક્ષસમ્મિતાન્ ।
તસ્મિન્નાલોડ્ય તત્ સર્વં વિપચેન્મૃદુનાગ્નિના ॥

તત્સિદ્ધં સ્રાવયિત્વા તુ નિર્વાતં સ્યાદ્યથામૃતમ્ ।
તતઃ પ્રાતર્ઘનીભૂતં ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્ ॥

અથાત્ર શર્કરાચૂર્ણં પઞ્ચાશત્પલસમ્મિતમ્ ।
મથ્યમાનં તતો દદ્યાદ્દત્ત્વા દત્ત્વા ચ મન્થયેત્ ॥

ગન્ધાર્થં ચાત્ર દેયં સ્યાચ્ચૂર્ણં ત્વઙ્નાગપુષ્પયોઃ ।
એકીભૂતં તથા રાત્રિમેકાં પરિવસેદથ ॥

અક્ષપ્રમાણસંસ્થાનાઃ કાર્યાસ્ તુ મોદકાસ્ તથા ।
યવગોધૂમચૂર્ણાભ્યાં તુગાક્ષીર્યા ચ ચૂર્ણિતાન્ ॥

ભક્ષયેન્મોદકાન્ કાલે ક્ષીરપાનં પિબેત્પુનઃ ।
યક્ષ્માણં શમયન્ત્યેતે વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા ॥

અસૃગ્દરં ક્ષતં ક્ષીણં હૃદ્રોગં વિષમજ્વરમ્ ।
ઉન્માદ રક્તપિત્તં ચ કાસં ચૈતેન સાધયેત્ ॥

અશ્વત્થસ્યાથ મૂલાનિ શુઙ્ગાનિ સફલાનિ ચ ।
શતાવરીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ ॥

ગોલોમીં શ્રેયસીં કાલાં શારિબાં સપુનર્નવામ્ ।
ક્ષીરદ્રોણેષુ દશસુ કુટ્ટિતાનિ વિપાચયેત્ ॥

તચ્છૃતં શીતલં પૂતં ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્ ।
યત્તત્ર સર્પિર્જાયેત તદુદ્ધૃત્ય વિપાચયેત્ ॥

ભૈષજ્યાનિ ચ પિષ્ટાનિ તત્રેમાનિ સમાચરેત્ ।
મધુકં મધુલિં દ્રાક્ષાં મેદાં વૃષભજીરકૌ ॥

તાલમજ્જાં સલામજ્જં તથા પુષ્કરબીજકમ્ ।
જીવનીં ત્રાયમાણાં ચ મધુકાનિ કશેરુકમ્ ॥

નીલોત્પલં પુણ્ડરીકં વાર્તાકાનપિ ચોચ્ચટામ્ ।
કાશ્મર્યામલકેક્ષૂણાં વિદાર્યાઃ સ્વરસં ચ વા ॥

તત્સિદ્ધં દાપયેત્ પૂતં કલશે રાજતે દૃઢે ।
તુલાર્ધં શર્કરાયાશ્ ચ દત્ત્વા ચૈવાભિમન્થયેત્ ॥

પ્રક્ષિપેચ્ ચ તુગાક્ષીર્યાઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં ચ માક્ષિકાત્ ।
આત્મગુપ્તાફલસ્ય સ્યાદ્ ગુડસ્ય મરિચસ્ય ચ ॥

ઉચ્ચટીક્ષુરસાભ્યાં ચ દ્વૌ પ્રસ્થૌ તત્ર દાપયેત્ ।
ત્વગેલાનાગપુષ્પાણાં ચૂર્ણં તત્ર પ્રદાપયેત્ ॥

પલિકાન્ મોદકાન્ કૃત્વા સ્થાપયેન્મૃણ્મયે નવે ।
અશ્નીયાત્તત્પલં કલ્યં સાયં ભૂયઃ પલં નરઃ ॥

શયનં મૃદુ સેવેત બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ।
કર્મણાનેન નિયતં યક્ષ્માણમપકર્ષતિ ॥

સંબૃહયતિ શુષ્કં ચ પુરુષં દુર્બલેન્દ્રિયમ્ ।
વાજીકરણમપ્યેતન્નરાણાં ક્ષીણરેતસામ્ ॥

સ્ત્રીભિર્ હતા ભારહતાઃ જીર્ણાશ્ ચાતીતયૌવનાઃ ।
ક્ષીણમાંસાઃ ક્ષીણબલાઃ યે ચાથ ક્ષીણશોણિતાઃ ॥

પિત્તરોગે રક્તપિત્તે શોષે દોષજ્વરે તથા ।
હતેન્દ્રિયા નષ્ટશુક્લાઃ સક્તકણ્ઠાશ્ ચ યે સ્મૃતાઃ ॥

અશક્તમન્દકા યે ચ રતિનષ્ટેન્દ્રિયા નરાઃ ।
પુનર્નવાંસ્તાન્કુરુતે યોગો ઽ યમમૃતોપમઃ ॥

અપસ્મારાનથોન્માદાન્ હૃદ્રોગાનપતન્ત્રકમ્ ।
તેજો વાપહૃતં યેષાં ભૂતધર્મેણ કેનચિત્ ॥

ક્ષીરાનુપાનાત્તન્વન્તિ સદ્યઃ પોષં હિ મોદકાઃ ।
વ્યાકુલાત્યલ્પાધાતૂનાં શોષિણાં મન્દદેહિનામ્ ॥

અપિ યોગશતેનાપિ દુઃખમ્ એવ ચિકિત્સિતમ્ ।
તસ્માદ્ રસાયનવિધિં વર્ધમાને ક્ષયે ભિષક્ ॥

સંવત્સરં પરમૃતુમયનં વા સમાચરેત્ ।
પિપ્પલીવર્ધમાનં તુ પઞ્ચપઞ્ચવિવર્ધિતમ્ ॥

નસ્યે ચાભ્યઞ્જને પાને પ્રશસ્તં બસ્તિકર્મણિ ।
વાતવ્યાધિષુ સર્વેષુ ક્ષતક્ષીણે શિરોગ્રહે ॥

પાર્શ્વશૂલે પ્રમેહે ચ ગુલ્મે સાર્શોભગન્દરે ।
ચ્યુતભગ્નાઙ્ગહીનાનાં કાસે શ્વાસે ચ હૃદ્ગ્રહે ॥

જ્વરાતિસારેષ્વ્ અરુચૌ વર્ણભેદે સ્વરક્ષયે ।
સુકુમારમ્ ઇદં તૈલં બાલવૃદ્ધસુખાવહમ્ ॥

એતદ્ધિ વૃષ્યં બલ્યં ચ માસાન્માંસવિવર્ધનમ્ ।
સ્વરવર્ણકરં ચૈવ શોષિણામમૃતોપમમ્ ॥

નિષ્પાકશ્ ચાસ્ય તૈલસ્ય સમ્યક્ સિદ્ધસ્ય યો ભવેત્ ।
ઉદશ્વિદિવ દધ્યર્થં સો ઽ પિ કૃત્યકરો ભવેત્ ॥

એકાદશ ચ ષટ્ ચૈવ શોષજા ય ઉપદ્રવાઃ ।
સુકુમારં પ્રશમયેન્મેધો ઽ ગ્નીનિવ વૃષ્ટિમાન્ ॥

લુઞ્ચિતાનાં તિલાનાં તુ તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
પલં તુ મધુકસ્યાત્ર ગર્ભં ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્ ॥

મૃદુપાકં ચ તત્સિદ્ધં ભૂય એવ વિપાચયેત્ ।
ચતુર્ગુણેન પયસા મધુકસ્ય પલેન ચ ॥

એતેન વિધિના ચૈવ મધુકસ્ય શતં પચેત્ ।
શતકૃત્વો વિપક્વન્તુ શતપાકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તૌ વ્યઞ્જનસાધને ।
ભોજને ચામૃતપ્રખ્યં નરાણાં રાજયક્ષ્મિણામ્ ॥

હૃદ્રોગં તાલુશોષં ચ પાર્શ્વશૂલં પ્રતાનકમ્ ।
તૃષ્ણામુન્માદવીસર્પં કાસં શ્વાસમસૃગ્દરમ્ ॥

રક્તપિત્તં પ્રવૃદ્ધં ચ સર્વતો ભાગમૂર્ચ્છિતમ્ ।
કામલાં પાણ્ડુરોગં ચ પાનાદેતન્નિયચ્છતિ ॥

મુખપાકાક્ષિપાકૌ ચ બાધિર્યં કર્ણવેદનામ્ ।
નક્તાન્ધ્યં તિમિરં કાચં લિઙ્ગનાશં સિરાચયમ્ ॥

બિડાલિકાં પૂતિનસ્યં શિરોરોગં શિરોગ્રહમ્ ।
નસ્તઃ કૃતં પ્રણુદતિ ખાલિત્ય્ અં પલિતાનિ ચ ॥

અધોભાગે રક્તપિત્તે રક્તાર્શસ્સુ ભગન્દરે ।
સર્વગાત્રગતે વાતે રક્તપિત્તસમુદ્ભવે ॥

અપ્રજસ્સુ ચ નારીષુ પુંસાં નષ્ટે ચ રેતસિ ।
જાનુત્રિકાદિકુબ્જેષુ પ્રશસ્તં બસ્તિકર્મણિ ॥

બહૂપરોધાઃ સ્ત્રીનિત્ય્ આઃ તેષાં વૃષ્યતમં મતમ્ ।
પ્રયોગેણ પ્રયુક્તં ચ રસાયનમનુત્તમમ્ ॥

સહસ્રપાકમ્ ઇત્ય્ એતત્ કલ્પેનૈતેન સાધયેત્ ।
રસાયનમિદં પ્રાહુર્નૃણાં વર્ષસહસ્રકૃત્ ॥

અશ્વગન્ધા હ્ય્ અપામાર્ગો નાકુલી ગૌરસર્ષપાઃ ।
તિલા બિલ્વં ચ કલ્કં સ્યાત્ તત્ર રક્ષયોન્મર્દનં પરમ્ ॥

મઙ્ગલાચારસંયુક્તો ભવેત્સ્વસ્ત્યયનો નરઃ ।
સ્નાનાનિ શાન્તિહોમાંશ્ ચ શોષી નિત્યં સમાચરેતે ॥

ઇષ્ટયો વેદવિહિતા નાશના રાજયક્ષ્મણઃ ।
તાશ્ ચ નિત્યં નિષેવેત પૂજયેદ્ વૃષભધ્વજમ્ ॥

ઉપદ્રવાશ્ ચ યે શેષે ષટ્ ચૈકાદશ ચોદિતાઃ ।
તેષાં ચિકિત્સિતં કુર્યાદ્ યથા સ્વે સ્વે ચિકિત્સિતે ॥

ઇત્ય્ એવં પ્રયતેનોક્તં રાજ્યક્ષચિકિત્સિતમ્ ।
યશઃસ્વર્ગકરં પુણ્યં શિષ્યાણામર્થસિદ્ધયે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચિકિત્સિતે ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।