Bhela Samhita · Chapter 6.28

sarve lavaṇavarjyās tu rasā madye pratiṣṭhitāḥ /
tīkṣṇaṃ coṣṇaṃ tathā sūkṣmamāśukāri vyavāyi ca //

dīpanīyaṃ ca hṛdyaṃ ca sarvabhūtahitaṃ laghu /
cintāśorkaklamaharaṃ ratiprītivivardhanam //

harṣasthāne harṣakaraṃ bhayasthāne bhayāpaham /
rativihārajananaṃ dyutiśauryakaraṃ param //

śarīrāvayavān sarvānanugacchatyaṇūnapi /
taikṣṇyān mohayate cittam auṣṇyāt pittakaraṃ ca tat //

hṛdyaṃ vaiśadyabhāvāc ca raukṣyānmārutakopanam /
śleṣmaghnaṃ tīkṣṇabhāvac ca harṣaṇād vṛṣyamucyate //

madyāvacāraṇāttasya kupitau pittamārutau /
śoṣayetāṃ rasavahāḥ sirāḥ kloma ca tālu ca //

tṛṣāparītasso ' tyarthaṃ pānamevābhinandati /
pītaṃ pītaṃ śoṣayato dehe tasyāgnimārutau //

gacchatyāśu jarāṃ dehe sikatāyāmivodakam /
tasmād ahorātram api pibataḥ pānasevinaḥ //

tṛṣṇā nopaśamaṃ yāti pānaṃ jīryati cāśu ca /
bhrāmitasya tu madyena pittaṃ vāyuś ca dehinaḥ //

vihīne cittamanasi buddhiṃ pīḍayatastataḥ /
sa roditi praharati visṛjatyati dhāvati //

patatyutpatate hanti bahvabaddhaṃ ca bhāṣate /
gacchatyagamyāmanyāṃ ca kāryākārye na budhyate //

tathā śvabhre ca patati śete ca mṛtaśāyikām /
nagno viśedvicaitanyaṃ vicareddhi vicetanaḥ //

īdṛśo ' pi bhavenmattaḥ pānenonmathitendriyaḥ /
pramāṇena pibenmadyaṃ nātiseveta paṇḍitaḥ //

yuktyā tu sevyamānaṃ tatpānaṃ cāmṛtamucyate /
pānaṃ tadbhojane ' tyarthaṃ rucimantaṃ karoti ca //

harṣaṃ janayate strīṣu tajjarogaṃ cikitsakaḥ /
pānenaiva praśamayennānyattasya cikitsitam //

tasmānmadyaṃ niṣeveta śubhrāṇi vacanāni ca /
bhajellaghūni cānnāni jāṅgalānna mṛgadvijān //

snānaṃ sugandhaiḥ snānīyaiḥ kṛtvā tvaganulepanam /
śabdān manojñān śṛṇvaṃś ca manojñaissaha bandhubhiḥ //

gṛhe ' tyantasukhe hyetat kuryāt prasthottarottaram /
kāntāssumadhyavayasaḥ tanumadhyāśśucismitāḥ //

candrapādānmanohṛṣṭāścitramālyāmbarasrajaḥ /
caturāḥ kṣaumavasanā muktāmaṇivibhūṣitāḥ //

raktacandanadigdhāṅgā manojñā maṇimekhalāḥ /
tāḥ samāliṅgya śayane śayītāpratimāḥ striyaḥ //

yoṣito vai pradhānā vai śītasparśāḥ svabhāvataḥ /
nṛṇāṃ svabhāvataś caiva nāryo harṣavivardhanāḥ //

somo hi śiśiro dhāturhṛdi harṣāt pravardhate /
tasmād ālāpasaṃlāpaissaṃvāhanavinodanaiḥ //

nārīṃ praharṣajananīṃ sevetāśu madātyaye /
gītatūryasvanās tatra suhṛdaś ca madotkaṭāḥ //

priyānuvarti gāyanto harṣaṃ kuryurmadātyaye /
nirdoṣāṇi ca madyāni yuktāni śiśirairjalaiḥ //

tāni tāni śubhairmāsaiḥ sopadaṃśāni pāyayet /
pānakāni ca mukhyāni ṣāḍavāṃstarpaṇāni ca //

tavakṣīrīṃ sacukrīṃ ca sevetāsau madātyaye /
takraṃ drākṣārasassīdhustaittirīko raso madhu //

āranālaṃ ca śukraṃ ca koladāḍimayo rasau /
lājāḥ santarpaṇāś caiva sūkṣmāś ca yavatarpaṇāḥ //

sauvarcalamajājyaś ca saindhavaṃ lavaṇaṃ tathā /
śiśireṇa jalenaitattarpaṇaṃ pānavatpibet //

mātuluṅgopadaṃśaṃ ca hanyāt pānātyayaṃ nṛṇām /
lākṣārasastaittirīko dāḍimasya raso madhu //

pūrvakalpena pātavyaṃ sampanne pānavibhrame /
karkandhubadarāṇāṃ ca prasthaṃ kuryāt sukuṭṭitam //

dviprasthe gālayaṃstoye saptakṛtvaḥ punaḥ punaḥ /
mṛṇmaye tatra vai bhāṇḍe svanuguptaṃ nidhāpayet //

dve ca dadyād guḍapale śarkarāyāḥ palaṃ tathā /
sūkṣmaṃ ca maricātkarṣaṃ caturthaṃ kesarasya ca //

tvakpatradharaṇe dve ca sūkṣmailākarṣam eva ca /
amṛṇālārdhakarṣaṃ ca sūkṣmacūrṇāni kārayet //

jātīvāsanayopetaṃ pānakaṃ pānavibhrame /
nāśayatyāśu pānena chinnābhrāṇīva mārutaḥ //

etacchardiṃ tṛṣāṃ dāhamatisāraṃ pravāhikām /
aruciṃ mūtrakṛcchraṃ ca hanyāt pānātyayaṃ nṛṇām //

kāśmaryaṃ dāḍimaṃ drākṣāṃ madhukaṃ saparūṣakam /
kuṭajāni ca saṃkṣudya prakṣipettajjalāḍhake //

sūkṣmailāmadhukaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhā pippalī tathā /
etāni sūkṣmacūrṇāni dadyānmānaṃ ca yuktitaḥ //

kesaraṃ cātra dātavyaṃ puṣpaṃ nīlotpalasya ca /
etatpānātyaye deyaṃ tṛṣācchardinivāraṇam //

dve guḍūcī pale dve ca balā dvipalam eva ca /
lāmajjakamṛṇālābhyāṃ dve pale madhukotpalam //

etānyāpothya deyāni nave bhāṇḍe jalāḍhake /
guḍasya ca palānyaṣṭau dadyānnīlotpalaṃ tathā //

etatpānātyaye deyaṃ pānakaṃ kesarairyutam /
jvaradāhatṛṣāśvāsacchardihikkāśca nāśayet //

yadi saṃśamanairetairna śāmyetpānavibhramaḥ /
pāyayet taṃ trivṛccūrṇaṃ yuktyā madyena saṃyutam //

pibedvirecanaṃ cūrṇaṃ mahātarpaṇam eva vā /
pūrvoktānmodakāṃś cāpi bhakṣayitvā pibetsurām //

vamanīyaṃ yadā vidyāt tadainaṃ vāmayed bhiṣak /
vamanairmadyasaṃyuktaiścūrṇaiḥ pācanakair api //

yavakṣāraiś ca saṃsargīṃ tasya kuryāc cikitsakaḥ /
na hi peyāḥ praśasyante manuṣyāṇāṃ madātyaye //

madātyaye na śasyante yavāgvo doṣanāśanāḥ /
jāṣyāt pānasya pītasya vegaṃ janayate punaḥ //

tanmadyaśeṣaṃ saṃvṛddhaṃ kurvād ghorānupadravān /
tasmāt pānātyaye ' pathyāḥ snehāḥ peyā yavāgvapi //

sūkṣmāṇi dehasrotāṃsi madyaṃ samanudhāvati /
tiṣṭhatyavayavaiś cānyasrotassu viṣameṣv api //

viṣvagdhṛtāṃs tu koṣṭhasthān kopayatyānilādikān /
dhātavaste kharībhūtā vivṛddhāḥ pānadūṣitāḥ //

pānena saha saṃsṛṣṭā janayanty āmayān bahūn /
vyavāyi madyamuddiṣṭaṃ viśeṣeṇa manīṣibhiḥ //

ye tu sūkṣmādiviṣayā madyādīnanuyānti vai /
na hi tānviṣayānanyo rasaśśakto vidhāritum //

tasmāt pānātyayārtānāṃ madyamevauṣadhaṃ param /
svā hi yoniś ca tatpānaṃ pralīnaṃ koṣṭhamāśritam //

vaśībhūtaṃ prayatnena mahāsrotaḥ prapadyate /
ārtasya madyasaṃyuktāny auṣadhāny api sarvaśaḥ //

madyātyaye prakurvīta kriyāḥ śītāś ca sarvaśaḥ /
ataś ca madyasaṃyuktāstarpaṇāḥ khalu dehinaḥ //

deyāś cātiviriktāya srotasāṃ śodhanāya ca /
auṣṇyāt taikṣṇyādvikāsitvād vyavāyitvāc ca raukṣyataḥ //

tulyaṃ hi rasavīryābhyāṃ viṣaṃ madyaṃ ca kīrtitam /
tasmāt tattatkriyāssarvā viṣavatsamupācaret //

kledanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vidāhyañjananāvanam /
tasmād uṣṇodakaṃ svedaṃ dhūmaṃ pānaṃ ca sarpiṣaḥ //

jvālānalaṃ tu sarveṣāṃ yavāgūśca vivarjayet /
dadhi dugdhaṃ ca śākaṃ ca grāmyānūpaudakāni ca //

tilapiṣṭakṛtaṃ caiva pānarogī vivarjayet /
śālīn saṣaṣṭikān mudgān jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ //

pānātyaye praśaṃsanti bhojaneṣu cikitsakāḥ /
sameṣu dhātukopeṣu vivikteṣu ca me śṛṇu //

atimātraṃ yadā pānaṃ pītaṃ kopayate ' nilam /
saṃdṛśya vātikaṃ rūpaṃ tasya kuryāc cikitsitam //

sauvarcalavyoṣayutaṃ madyaṃ mākṣikasaṃyutam /
cukraṃ dāḍimasaṃyuktaṃ vātapānātyaye hitam //

toyaṃ madyaṃ ca śuktaṃ ca dadhi tvamlaṃ ca kāñjikam /
samākṣikastarpaṇo ' yaṃ vātapānātyaye hitaḥ //

abhyaṅgo mardanaṃ snānaṃ pānānyardhodakāni ca /
vyaktāmlavyoṣasaṃyuktān rasān vrīhīṃś ca śīlayet //

chāgalaṃ taittiraṃ krauñcaṃ kaukkuṭaṃ bārhiṇaṃ tathā /
vātapānātyayārtānāṃ bhojanārthaṃ hitaṃ nṛṇām //

āmramāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam /
pūrvakalpena pātavyaṃ pānakaṃ vātarogiṇām //

cavyaṃ sauvarcalaṃ hiṅgu mātuluṅgamahauṣadham /
tathājamodacūrṇaṃ ca madyena saha pāyayet //

pānātyaye pittakṛte pānakaṃ śarkarāyutam /
pibenmākṣikasaṃyuktamardhatoyapariplutam //

kecitpānaṃ tu garhanti pittapānātyaye nṛṇām /
tanmadyānna hi cecchakyaṃ vinā cānyaiścikitsitum //

saṃyuktaṃ taddhi pittaghnairmadyamevāpi sevyate /
vidāryāmalakānāṃ ca rasairikṣurasena vā //

madhūkamadhukāśmaryakharjūraṃ nīlamutpalam /
pānakaṃ madyasaṃyuktaṃ pūrvakalpena sādhayet //

ārdrakṣaumaparicchannā muktāmaṇivibhūṣitāḥ /
śyāmāścandanadigdhāṅgāḥ svapyādāśliṣya yoṣitaḥ //

madyaṃ kharjūrakalkena pibed ikṣurasena vā /
pakvaṃ pīlurasaṃ vāpi vārtākīrasam eva vā //

raso drākṣāvidārībhyāṃ madyamikṣuraso madhu /
pittapānātyayārtānāmetatpānaṃ hitaṃ nṛṇām //

dṛtiṃ himāmbusampūrṇāṃ gandhamālyasamucchritām /
svapyāt pariṣvajya gṛhe pittapānātyayārditaḥ //

sarāṃsi vanarājiś ca nalinī phullapaṅkajā /
bhavetpaṅkajapatraiś ca śayanaṃ candanokṣitam //

upagūhya mṛṇālāni kalhārakusumāni ca /
śayīta jalasaṃsṛṣṭavyajanair upavījitaḥ //

pānātyaye pittakṛte śastrāśaniviṣopame /
jāṅgalairghṛtasaṃyuktairbhojayed raktaśālikān //

mudgayūṣeṇa vā śītaṃ bhojanmṛdulaudanam /
triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā pibenmadyena saṃyutam //

kṣaudreṇa rasamikṣorvā trivṛtkalkena vā punaḥ /
triphalātvaṅmadhūkāni padmakaṃ padmakesaram //

nīlotpalaṃ mṛṇālāni naladaṃ candanaṃ balām /
siddhaṃ kaṣāyaṃ śītaṃ taiḥ śarkarāmadhusaṃyutam //

kiṃcinmadyena saṃyuktaṃ pittapānātyaye hitam /
drākṣā pīlūni pakvāni kharjūrāṇi parūṣakam //

bhavyaṃ panasamajjā ca majjā tālaphalasya ca /
āpothya tāni sarvāṇi palāṃśāni jalāḍhake //

caturbhāgāvaśeṣaṃ tu nave kumbhe samāvapet /
datvā sitāpalānyaṣṭau palaṃ nīlotpalasya tu //

tatpibetpānakaṃ yuktyā pittapānātyayārditaḥ /
ślaiṣmike pānaroge ca madyena vamanaṃ hitam //

paṭolaṃ picumandaṃ ca madanasya ca pallavam /
guḍūcī cāṭarūṣaś ca triphalā pāribhadrakaḥ //

kaṣāyaṃ pāyayed etaṃ śītaṃ mākṣikasaṃyutam /
nityaṃ seveta tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca //

jāṅgalāni ca māṃāni seveta mṛgapakṣiṇām /
pibetkuṭannaṭācūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam //

dīpanīyāṃś ca seveta yogān pānena nity aśaḥ /
vikāre śleṣmaṇi hitaṃ madyaṃ bhūyiṣṭham eva hi //

tasmāt pānātyaye madyaṃ ślaiṣmike paricakṣmahe /
eṣā vimānataḥ proktā śleṣmapānātyaye kriyā //

sarvataḥ sannipāte tu sadā kuryāc cikitsitam /
ahāni sapta cāṣṭau vā nṛṇāṃ pānātyaye smṛtam //

pānaṃ hi bhajate jīrṇamata ūrdhvaṃ vimārgataḥ /
anena kālayogena yo rogo na nivartate //

kṛtvānupūrvyā pānasya kuryāt tasya cikitsitam /
hikkāśvāsādayo rogā ye ca sarve samutthitāḥ //

teṣāṃ cikitsitaṃ kuryād yathā sve sve cikitsite /
iti pānātyayārtānāṃ vistareṇa cikitsitam //

prajāhitam idaṃ proktaṃ śiṣyāṇāmarthasiddhaye // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele aṣṭāviṃśo ' dhyāyaḥ // iti bhelasaṃhitāyāṃ cikitsāsthānaṃ samāptam // // kalpasthānam // // prathamo ' dhyāyaḥ // athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāma it ha smāha bhagavān ātreyaḥ /