ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.28

સર્વે લવણવર્જ્યાસ્ તુ રસા મદ્યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તીક્ષ્ણં ચોષ્ણં તથા સૂક્ષ્મમાશુકારિ વ્યવાયિ ચ ॥

દીપનીયં ચ હૃદ્યં ચ સર્વભૂતહિતં લઘુ ।
ચિન્તાશોર્કક્લમહરં રતિપ્રીતિવિવર્ધનમ્ ॥

હર્ષસ્થાને હર્ષકરં ભયસ્થાને ભયાપહમ્ ।
રતિવિહારજનનં દ્યુતિશૌર્યકરં પરમ્ ॥

શરીરાવયવાન્ સર્વાનનુગચ્છત્યણૂનપિ ।
તૈક્ષ્ણ્યાન્ મોહયતે ચિત્તમ્ ઔષ્ણ્યાત્ પિત્તકરં ચ તત્ ॥

હૃદ્યં વૈશદ્યભાવાચ્ ચ રૌક્ષ્યાન્મારુતકોપનમ્ ।
શ્લેષ્મઘ્નં તીક્ષ્ણભાવચ્ ચ હર્ષણાદ્ વૃષ્યમુચ્યતે ॥

મદ્યાવચારણાત્તસ્ય કુપિતૌ પિત્તમારુતૌ ।
શોષયેતાં રસવહાઃ સિરાઃ ક્લોમ ચ તાલુ ચ ॥

તૃષાપરીતસ્સો ઽ ત્યર્થં પાનમેવાભિનન્દતિ ।
પીતં પીતં શોષયતો દેહે તસ્યાગ્નિમારુતૌ ॥

ગચ્છત્યાશુ જરાં દેહે સિકતાયામિવોદકમ્ ।
તસ્માદ્ અહોરાત્રમ્ અપિ પિબતઃ પાનસેવિનઃ ॥

તૃષ્ણા નોપશમં યાતિ પાનં જીર્યતિ ચાશુ ચ ।
ભ્રામિતસ્ય તુ મદ્યેન પિત્તં વાયુશ્ ચ દેહિનઃ ॥

વિહીને ચિત્તમનસિ બુદ્ધિં પીડયતસ્તતઃ ।
સ રોદિતિ પ્રહરતિ વિસૃજત્યતિ ધાવતિ ॥

પતત્યુત્પતતે હન્તિ બહ્વબદ્ધં ચ ભાષતે ।
ગચ્છત્યગમ્યામન્યાં ચ કાર્યાકાર્યે ન બુધ્યતે ॥

તથા શ્વભ્રે ચ પતતિ શેતે ચ મૃતશાયિકામ્ ।
નગ્નો વિશેદ્વિચૈતન્યં વિચરેદ્ધિ વિચેતનઃ ॥

ઈદૃશો ઽ પિ ભવેન્મત્તઃ પાનેનોન્મથિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રમાણેન પિબેન્મદ્યં નાતિસેવેત પણ્ડિતઃ ॥

યુક્ત્યા તુ સેવ્યમાનં તત્પાનં ચામૃતમુચ્યતે ।
પાનં તદ્ભોજને ઽ ત્યર્થં રુચિમન્તં કરોતિ ચ ॥

હર્ષં જનયતે સ્ત્રીષુ તજ્જરોગં ચિકિત્સકઃ ।
પાનેનૈવ પ્રશમયેન્નાન્યત્તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ॥

તસ્માન્મદ્યં નિષેવેત શુભ્રાણિ વચનાનિ ચ ।
ભજેલ્લઘૂનિ ચાન્નાનિ જાઙ્ગલાન્ન મૃગદ્વિજાન્ ॥

સ્નાનં સુગન્ધૈઃ સ્નાનીયૈઃ કૃત્વા ત્વગનુલેપનમ્ ।
શબ્દાન્ મનોજ્ઞાન્ શૃણ્વંશ્ ચ મનોજ્ઞૈસ્સહ બન્ધુભિઃ ॥

ગૃહે ઽ ત્યન્તસુખે હ્યેતત્ કુર્યાત્ પ્રસ્થોત્તરોત્તરમ્ ।
કાન્તાસ્સુમધ્યવયસઃ તનુમધ્યાશ્શુચિસ્મિતાઃ ॥

ચન્દ્રપાદાન્મનોહૃષ્ટાશ્ચિત્રમાલ્યામ્બરસ્રજઃ ।
ચતુરાઃ ક્ષૌમવસના મુક્તામણિવિભૂષિતાઃ ॥

રક્તચન્દનદિગ્ધાઙ્ગા મનોજ્ઞા મણિમેખલાઃ ।
તાઃ સમાલિઙ્ગ્ય શયને શયીતાપ્રતિમાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

યોષિતો વૈ પ્રધાના વૈ શીતસ્પર્શાઃ સ્વભાવતઃ ।
નૃણાં સ્વભાવતશ્ ચૈવ નાર્યો હર્ષવિવર્ધનાઃ ॥

સોમો હિ શિશિરો ધાતુર્હૃદિ હર્ષાત્ પ્રવર્ધતે ।
તસ્માદ્ આલાપસંલાપૈસ્સંવાહનવિનોદનૈઃ ॥

નારીં પ્રહર્ષજનનીં સેવેતાશુ મદાત્યયે ।
ગીતતૂર્યસ્વનાસ્ તત્ર સુહૃદશ્ ચ મદોત્કટાઃ ॥

પ્રિયાનુવર્તિ ગાયન્તો હર્ષં કુર્યુર્મદાત્યયે ।
નિર્દોષાણિ ચ મદ્યાનિ યુક્તાનિ શિશિરૈર્જલૈઃ ॥

તાનિ તાનિ શુભૈર્માસૈઃ સોપદંશાનિ પાયયેત્ ।
પાનકાનિ ચ મુખ્યાનિ ષાડવાંસ્તર્પણાનિ ચ ॥

તવક્ષીરીં સચુક્રીં ચ સેવેતાસૌ મદાત્યયે ।
તક્રં દ્રાક્ષારસસ્સીધુસ્તૈત્તિરીકો રસો મધુ ॥

આરનાલં ચ શુક્રં ચ કોલદાડિમયો રસૌ ।
લાજાઃ સન્તર્પણાશ્ ચૈવ સૂક્ષ્માશ્ ચ યવતર્પણાઃ ॥

સૌવર્ચલમજાજ્યશ્ ચ સૈન્ધવં લવણં તથા ।
શિશિરેણ જલેનૈતત્તર્પણં પાનવત્પિબેત્ ॥

માતુલુઙ્ગોપદંશં ચ હન્યાત્ પાનાત્યયં નૃણામ્ ।
લાક્ષારસસ્તૈત્તિરીકો દાડિમસ્ય રસો મધુ ॥

પૂર્વકલ્પેન પાતવ્યં સમ્પન્ને પાનવિભ્રમે ।
કર્કન્ધુબદરાણાં ચ પ્રસ્થં કુર્યાત્ સુકુટ્ટિતમ્ ॥

દ્વિપ્રસ્થે ગાલયંસ્તોયે સપ્તકૃત્વઃ પુનઃ પુનઃ ।
મૃણ્મયે તત્ર વૈ ભાણ્ડે સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્ ॥

દ્વે ચ દદ્યાદ્ ગુડપલે શર્કરાયાઃ પલં તથા ।
સૂક્ષ્મં ચ મરિચાત્કર્ષં ચતુર્થં કેસરસ્ય ચ ॥

ત્વક્પત્રધરણે દ્વે ચ સૂક્ષ્મૈલાકર્ષમ્ એવ ચ ।
અમૃણાલાર્ધકર્ષં ચ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ॥

જાતીવાસનયોપેતં પાનકં પાનવિભ્રમે ।
નાશયત્યાશુ પાનેન છિન્નાભ્રાણીવ મારુતઃ ॥

એતચ્છર્દિં તૃષાં દાહમતિસારં પ્રવાહિકામ્ ।
અરુચિં મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ હન્યાત્ પાનાત્યયં નૃણામ્ ॥

કાશ્મર્યં દાડિમં દ્રાક્ષાં મધુકં સપરૂષકમ્ ।
કુટજાનિ ચ સંક્ષુદ્ય પ્રક્ષિપેત્તજ્જલાઢકે ॥

સૂક્ષ્મૈલામધુકં લોધ્રં મઞ્જિષ્ઠા પિપ્પલી તથા ।
એતાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ દદ્યાન્માનં ચ યુક્તિતઃ ॥

કેસરં ચાત્ર દાતવ્યં પુષ્પં નીલોત્પલસ્ય ચ ।
એતત્પાનાત્યયે દેયં તૃષાચ્છર્દિનિવારણમ્ ॥

દ્વે ગુડૂચી પલે દ્વે ચ બલા દ્વિપલમ્ એવ ચ ।
લામજ્જકમૃણાલાભ્યાં દ્વે પલે મધુકોત્પલમ્ ॥

એતાન્યાપોથ્ય દેયાનિ નવે ભાણ્ડે જલાઢકે ।
ગુડસ્ય ચ પલાન્યષ્ટૌ દદ્યાન્નીલોત્પલં તથા ॥

એતત્પાનાત્યયે દેયં પાનકં કેસરૈર્યુતમ્ ।
જ્વરદાહતૃષાશ્વાસચ્છર્દિહિક્કાશ્ચ નાશયેત્ ॥

યદિ સંશમનૈરેતૈર્ન શામ્યેત્પાનવિભ્રમઃ ।
પાયયેત્ તં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં યુક્ત્યા મદ્યેન સંયુતમ્ ॥

પિબેદ્વિરેચનં ચૂર્ણં મહાતર્પણમ્ એવ વા ।
પૂર્વોક્તાન્મોદકાંશ્ ચાપિ ભક્ષયિત્વા પિબેત્સુરામ્ ॥

વમનીયં યદા વિદ્યાત્ તદૈનં વામયેદ્ ભિષક્ ।
વમનૈર્મદ્યસંયુક્તૈશ્ચૂર્ણૈઃ પાચનકૈર્ અપિ ॥

યવક્ષારૈશ્ ચ સંસર્ગીં તસ્ય કુર્યાચ્ ચિકિત્સકઃ ।
ન હિ પેયાઃ પ્રશસ્યન્તે મનુષ્યાણાં મદાત્યયે ॥

મદાત્યયે ન શસ્યન્તે યવાગ્વો દોષનાશનાઃ ।
જાષ્યાત્ પાનસ્ય પીતસ્ય વેગં જનયતે પુનઃ ॥

તન્મદ્યશેષં સંવૃદ્ધં કુર્વાદ્ ઘોરાનુપદ્રવાન્ ।
તસ્માત્ પાનાત્યયે ઽ પથ્યાઃ સ્નેહાઃ પેયા યવાગ્વપિ ॥

સૂક્ષ્માણિ દેહસ્રોતાંસિ મદ્યં સમનુધાવતિ ।
તિષ્ઠત્યવયવૈશ્ ચાન્યસ્રોતસ્સુ વિષમેષ્વ્ અપિ ॥

વિષ્વગ્ધૃતાંસ્ તુ કોષ્ઠસ્થાન્ કોપયત્યાનિલાદિકાન્ ।
ધાતવસ્તે ખરીભૂતા વિવૃદ્ધાઃ પાનદૂષિતાઃ ॥

પાનેન સહ સંસૃષ્ટા જનયન્ત્ય્ આમયાન્ બહૂન્ ।
વ્યવાયિ મદ્યમુદ્દિષ્ટં વિશેષેણ મનીષિભિઃ ॥

યે તુ સૂક્ષ્માદિવિષયા મદ્યાદીનનુયાન્તિ વૈ ।
ન હિ તાન્વિષયાનન્યો રસશ્શક્તો વિધારિતુમ્ ॥

તસ્માત્ પાનાત્યયાર્તાનાં મદ્યમેવૌષધં પરમ્ ।
સ્વા હિ યોનિશ્ ચ તત્પાનં પ્રલીનં કોષ્ઠમાશ્રિતમ્ ॥

વશીભૂતં પ્રયત્નેન મહાસ્રોતઃ પ્રપદ્યતે ।
આર્તસ્ય મદ્યસંયુક્તાન્ય્ ઔષધાન્ય્ અપિ સર્વશઃ ॥

મદ્યાત્યયે પ્રકુર્વીત ક્રિયાઃ શીતાશ્ ચ સર્વશઃ ।
અતશ્ ચ મદ્યસંયુક્તાસ્તર્પણાઃ ખલુ દેહિનઃ ॥

દેયાશ્ ચાતિવિરિક્તાય સ્રોતસાં શોધનાય ચ ।
ઔષ્ણ્યાત્ તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાસિત્વાદ્ વ્યવાયિત્વાચ્ ચ રૌક્ષ્યતઃ ॥

તુલ્યં હિ રસવીર્યાભ્યાં વિષં મદ્યં ચ કીર્તિતમ્ ।
તસ્માત્ તત્તત્ક્રિયાસ્સર્વા વિષવત્સમુપાચરેત્ ॥

ક્લેદનં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વિદાહ્યઞ્જનનાવનમ્ ।
તસ્માદ્ ઉષ્ણોદકં સ્વેદં ધૂમં પાનં ચ સર્પિષઃ ॥

જ્વાલાનલં તુ સર્વેષાં યવાગૂશ્ચ વિવર્જયેત્ ।
દધિ દુગ્ધં ચ શાકં ચ ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનિ ચ ॥

તિલપિષ્ટકૃતં ચૈવ પાનરોગી વિવર્જયેત્ ।
શાલીન્ સષષ્ટિકાન્ મુદ્ગાન્ જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ ॥

પાનાત્યયે પ્રશંસન્તિ ભોજનેષુ ચિકિત્સકાઃ ।
સમેષુ ધાતુકોપેષુ વિવિક્તેષુ ચ મે શૃણુ ॥

અતિમાત્રં યદા પાનં પીતં કોપયતે ઽ નિલમ્ ।
સંદૃશ્ય વાતિકં રૂપં તસ્ય કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

સૌવર્ચલવ્યોષયુતં મદ્યં માક્ષિકસંયુતમ્ ।
ચુક્રં દાડિમસંયુક્તં વાતપાનાત્યયે હિતમ્ ॥

તોયં મદ્યં ચ શુક્તં ચ દધિ ત્વમ્લં ચ કાઞ્જિકમ્ ।
સમાક્ષિકસ્તર્પણો ઽ યં વાતપાનાત્યયે હિતઃ ॥

અભ્યઙ્ગો મર્દનં સ્નાનં પાનાન્યર્ધોદકાનિ ચ ।
વ્યક્તામ્લવ્યોષસંયુક્તાન્ રસાન્ વ્રીહીંશ્ ચ શીલયેત્ ॥

છાગલં તૈત્તિરં ક્રૌઞ્ચં કૌક્કુટં બાર્હિણં તથા ।
વાતપાનાત્યયાર્તાનાં ભોજનાર્થં હિતં નૃણામ્ ॥

આમ્રમામ્રાતકં ભવ્યં કપિત્થં કરમર્દકમ્ ।
પૂર્વકલ્પેન પાતવ્યં પાનકં વાતરોગિણામ્ ॥

ચવ્યં સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ માતુલુઙ્ગમહૌષધમ્ ।
તથાજમોદચૂર્ણં ચ મદ્યેન સહ પાયયેત્ ॥

પાનાત્યયે પિત્તકૃતે પાનકં શર્કરાયુતમ્ ।
પિબેન્માક્ષિકસંયુક્તમર્ધતોયપરિપ્લુતમ્ ॥

કેચિત્પાનં તુ ગર્હન્તિ પિત્તપાનાત્યયે નૃણામ્ ।
તન્મદ્યાન્ન હિ ચેચ્છક્યં વિના ચાન્યૈશ્ચિકિત્સિતુમ્ ॥

સંયુક્તં તદ્ધિ પિત્તઘ્નૈર્મદ્યમેવાપિ સેવ્યતે ।
વિદાર્યામલકાનાં ચ રસૈરિક્ષુરસેન વા ॥

મધૂકમધુકાશ્મર્યખર્જૂરં નીલમુત્પલમ્ ।
પાનકં મદ્યસંયુક્તં પૂર્વકલ્પેન સાધયેત્ ॥

આર્દ્રક્ષૌમપરિચ્છન્ના મુક્તામણિવિભૂષિતાઃ ।
શ્યામાશ્ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગાઃ સ્વપ્યાદાશ્લિષ્ય યોષિતઃ ॥

મદ્યં ખર્જૂરકલ્કેન પિબેદ્ ઇક્ષુરસેન વા ।
પક્વં પીલુરસં વાપિ વાર્તાકીરસમ્ એવ વા ॥

રસો દ્રાક્ષાવિદારીભ્યાં મદ્યમિક્ષુરસો મધુ ।
પિત્તપાનાત્યયાર્તાનામેતત્પાનં હિતં નૃણામ્ ॥

દૃતિં હિમામ્બુસમ્પૂર્ણાં ગન્ધમાલ્યસમુચ્છ્રિતામ્ ।
સ્વપ્યાત્ પરિષ્વજ્ય ગૃહે પિત્તપાનાત્યયાર્દિતઃ ॥

સરાંસિ વનરાજિશ્ ચ નલિની ફુલ્લપઙ્કજા ।
ભવેત્પઙ્કજપત્રૈશ્ ચ શયનં ચન્દનોક્ષિતમ્ ॥

ઉપગૂહ્ય મૃણાલાનિ કલ્હારકુસુમાનિ ચ ।
શયીત જલસંસૃષ્ટવ્યજનૈર્ ઉપવીજિતઃ ॥

પાનાત્યયે પિત્તકૃતે શસ્ત્રાશનિવિષોપમે ।
જાઙ્ગલૈર્ઘૃતસંયુક્તૈર્ભોજયેદ્ રક્તશાલિકાન્ ॥

મુદ્ગયૂષેણ વા શીતં ભોજન્મૃદુલૌદનમ્ ।
ત્રિફલાયાઃ કષાયં વા પિબેન્મદ્યેન સંયુતમ્ ॥

ક્ષૌદ્રેણ રસમિક્ષોર્વા ત્રિવૃત્કલ્કેન વા પુનઃ ।
ત્રિફલાત્વઙ્મધૂકાનિ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્ ॥

નીલોત્પલં મૃણાલાનિ નલદં ચન્દનં બલામ્ ।
સિદ્ધં કષાયં શીતં તૈઃ શર્કરામધુસંયુતમ્ ॥

કિંચિન્મદ્યેન સંયુક્તં પિત્તપાનાત્યયે હિતમ્ ।
દ્રાક્ષા પીલૂનિ પક્વાનિ ખર્જૂરાણિ પરૂષકમ્ ॥

ભવ્યં પનસમજ્જા ચ મજ્જા તાલફલસ્ય ચ ।
આપોથ્ય તાનિ સર્વાણિ પલાંશાનિ જલાઢકે ॥

ચતુર્ભાગાવશેષં તુ નવે કુમ્ભે સમાવપેત્ ।
દત્વા સિતાપલાન્યષ્ટૌ પલં નીલોત્પલસ્ય તુ ॥

તત્પિબેત્પાનકં યુક્ત્યા પિત્તપાનાત્યયાર્દિતઃ ।
શ્લૈષ્મિકે પાનરોગે ચ મદ્યેન વમનં હિતમ્ ॥

પટોલં પિચુમન્દં ચ મદનસ્ય ચ પલ્લવમ્ ।
ગુડૂચી ચાટરૂષશ્ ચ ત્રિફલા પારિભદ્રકઃ ॥

કષાયં પાયયેદ્ એતં શીતં માક્ષિકસંયુતમ્ ।
નિત્યં સેવેત તિક્તાનિ કષાયકટુકાનિ ચ ॥

જાઙ્ગલાનિ ચ માંઆનિ સેવેત મૃગપક્ષિણામ્ ।
પિબેત્કુટન્નટાચૂર્ણં ત્રિફલારસસંયુતમ્ ॥

દીપનીયાંશ્ ચ સેવેત યોગાન્ પાનેન નિત્ય્ અશઃ ।
વિકારે શ્લેષ્મણિ હિતં મદ્યં ભૂયિષ્ઠમ્ એવ હિ ॥

તસ્માત્ પાનાત્યયે મદ્યં શ્લૈષ્મિકે પરિચક્ષ્મહે ।
એષા વિમાનતઃ પ્રોક્તા શ્લેષ્મપાનાત્યયે ક્રિયા ॥

સર્વતઃ સન્નિપાતે તુ સદા કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્ ।
અહાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ વા નૃણાં પાનાત્યયે સ્મૃતમ્ ॥

પાનં હિ ભજતે જીર્ણમત ઊર્ધ્વં વિમાર્ગતઃ ।
અનેન કાલયોગેન યો રોગો ન નિવર્તતે ॥

કૃત્વાનુપૂર્વ્યા પાનસ્ય કુર્યાત્ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ।
હિક્કાશ્વાસાદયો રોગા યે ચ સર્વે સમુત્થિતાઃ ॥

તેષાં ચિકિત્સિતં કુર્યાદ્ યથા સ્વે સ્વે ચિકિત્સિતે ।
ઇતિ પાનાત્યયાર્તાનાં વિસ્તરેણ ચિકિત્સિતમ્ ॥

પ્રજાહિતમ્ ઇદં પ્રોક્તં શિષ્યાણામર્થસિદ્ધયે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે અષ્ટાવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ઇતિ ભેલસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનં સમાપ્તમ્ ॥ ॥ કલ્પસ્થાનમ્ ॥ ॥ પ્રથમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો મદનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।